پشت پرده مقاومت بازار جهانی نفت

طبق گزارش اخیر صندوق بین‌المللی پول پاسخ این است که مجموعه‌ای از عوامل توانستند شوک اولیه را تا حد زیادی جذب کنند اما اکنون بخش عمده این ظرفیت‌های جبرانی مصرف شده و فضای مانور بازار جهانی نفت به‌شدت کاهش یافته است.

دلایل متعددی وجود داشت که براساس آن‌ها انتظار می‌رفت قیمت نفت به‌سطوحی بسیار بالاتر برسد. جنگ عملا تنگه هرمز را مسدود کرد؛ گذرگاهی که روزانه حدود ۲۰‌میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی معادل یک‌پنجم مصرف جهانی از آن عبور می‌کند. تولیدکنندگان حوزه خلیج‌فارس تلاش کردند تا آنجا که امکان دارد صادرات خود را از مسیرهای جایگزین ادامه دهند.

عربستان سعودی بخشی از نفت خود را ازطریق خط لوله به‌بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کرد. امارات متحده عربی نیز ظرفیت بندر فجیره را که خارج از تنگه هرمز قرار دارد، تقریبا به‌حداکثر رساند. با این حال این مسیرهای جایگزین تنها توانستند بخش کوچکی از حجم صادرات از دست‌رفته از طریق تنگه هرمز را جبران کنند. علاوه بر نفت خام، تولید فرآورده‌های نفتی در منطقه خلیج‌فارس نیز به‌شکل قابل‌توجهی کاهش یافت و بیشترین آسیب متوجه گازوئیل و سوخت هواپیما شد؛ محصولاتی که این منطقه حدود ۱۰‌درصد عرضه جهانی آن‌ها را در اختیار دارد.

تا پایان ماه مه بیش از ۱/۱‌میلیارد بشکه نفت خام معادل حدود ۱۰روز مصرف معمول جهان وارد بازارهای جهانی نشده بود. در همین بازه زمانی میزان کمبود عرضه حتی از بحران نفتی سال۱۹۷۳ جنگ ایران و عراق و جنگ خلیج‌فارس نیز بیشتر بود. بازار جهانی چگونه این شوک را مدیریت کرد؟

این پرسش مطرح است که بازار جهانی چگونه توانست اختلالی با چنین ابعادی را تحمل کند؟ پیش از آغاز جنگ عرضه جهانی نفت روزانه حدود ۲‌میلیون‌بشکه بیشتر از تقاضا بود و همین مازاد اولیه فرصت ارزشمندی برای مقابله با بحران فراهم کرد. در فاصله مارس تا مه سه‌عامل اصلی موجب کاهش شکاف میان عرضه‌وتقاضا شدند: نخست اینکه عامل کاهش تقاضا مهم‌ترین نقش را ایفا کرد به‌ویژه در آسیا؛ جایی که افزایش قیمت‌ها موجب کاهش مصرف شد و بسیاری از اقتصادها به‌استفاده بیشتر از زغال‌سنگ و انرژی‌های تجدیدپذیر روی آوردند. البته تقاضا در بخش حمل‌ونقل انعطاف‌پذیری کمتری داشت زیرا بسیاری از دولت‌ها با تعیین سقف قیمت سوخت، پرداخت یارانه و کاهش مالیات، مانع انتقال کامل افزایش قیمت‌ها به‌مصرف‌کنندگان شدند؛ هرچند این سیاست‌ها هزینه‌های مالی قابل‌توجهی برای دولت‌ها ایجاد کرد. دوم اینکه تولید نفت خارج از منطقه خلیج‌فارس بیش از انتظار افزایش یافت و نسبت‌به ‌سال۲۰۲۵ تقریبا ۲‌میلیون‌بشکه در روز رشد کرد.

ایالات‌متحده در این زمینه پیشتاز بود و کشورهای ونزوئلا، گویان و روسیه نیز تولید خود را افزایش دادند. ذخایر نفتی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کردند. کسری تقریبی ۴‌میلیون‌بشکه در روز در فاصله مارس تا مه تقریبا به‌طور کامل ازطریق برداشت از ذخایر جهانی شامل ذخایر تجاری چین و ذخایر راهبردی کشورهای مختلف جبران شد. بازگشت بازار به‌وضعیت عادی فوری نخواهد بود

طبق گزارش صندوق بین‌المللی پول پیش‌از دور جدید تشدید تنش‌ها توافق میان آمریکا و ایران برای بازگشایی تنگه هرمز موجب کاهش محسوس قیمت نفت شد زیرا بازار انتظار داشت نفتی که در نفتکش‌های متوقف‌شده در خلیج‌فارس انباشته شده بود به‌سرعت وارد بازار شود.

با این حال همچنان ابهامات فراوانی وجود دارد؛ ازجمله اینکه عبور و مرور آزاد در مهم‌ترین گلوگاه نفتی جهان چه زمانی به‌طور کامل از سر گرفته خواهد شد و صنعت کشتیرانی، شرکت‌های بیمه و اپراتورهای حمل‌ونقل با چه سرعتی اعتماد خود را بازیابی خواهند کرد. برآوردهای صنعت نفت نشان می‌دهد که حتی پس از بازگشایی کامل تنگه دوتاسه‌ماه زمان لازم است تا بخش قابل‌توجهی از جریان صادرات نفت به‌حالت عادی بازگردد.

نگرانی مهم‌تر آن است که توقف طولانی‌مدت تولید در برخی میادین نفتی ممکن است باعث کاهش دائمی ظرفیت تولید شود به‌ویژه در مناطقی که منابع مالی کافی برای راه‌اندازی مجدد چاه‌های نفت وجود ندارد.

حتی زمانی که عرضه دوباره افزایش یابد کسری بازار تنها به‌تدریج کاهش خواهد یافت و سطح ذخایر جهانی به‌مرز حداقل عملیاتی نزدیک‌تر می‌شود؛ سطحی که پایین‌تر از آن عملکرد فیزیکی شبکه تامین انرژی با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد.