رای مردم به آینده اقتصاد از جنس دلار

دلار فقط قیمت یک ارز خارجی نیست. برای مردم به شاخصی از توان دولت، وضعیت تحریم، میزان دسترسی به درآمد نفتی، احتمال جنگ و آینده ارزش ریال تبدیل شده است. هر افزایش آن پیامی فراتر از بازار ارز به اقتصاد می‌فرستد.

اثر نخست روشن است: کالای وارداتی گران می‌شود. اثر دوم به تولید داخلی می‌رسد؛ مواد اولیه، قطعات، ماشین‌آلات، حمل‌ونقل و سرمایه در گردش هزینه بیشتری پیدا می‌کنند. اثر سوم از این دو مهم‌تر است: انتظارات تغییر می‌کند.

فروشنده حتی اگر کالای خود را با ارز ارزان‌تر خریده باشد، به هزینه جایگزینی آن فکر می‌کند. تولیدکننده نگران خرید بعدی است. صاحبخانه قیمت دارایی خود را با ارز مقایسه می‌کند. خانوار نیز برای جلوگیری از کاهش قدرت خرید، تقاضای خود برای طلا، دلار و کالا را افزایش می‌دهد.

در اینجا نرخ ارز هم علت تورم است و هم معلول آن. افزایش نقدینگی و کسری بودجه اعتماد به ریال را کم می‌کند؛ کاهش اعتماد تقاضای ارز را بالا می‌برد، جهش ارز قیمت‌ها را افزایش می‌دهد، تورم بالاتر دوباره میل به نگهداری ریال را کاهش می‌دهد.

پژوهش‌های مربوط به اقتصاد ایران نشان داده‌اند شوک نرخ ارز به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود و این انتقال در محیط‌های دارای تورم و بی‌ثباتی بالا شدیدتر است. مطالعه صندوق بین‌المللی پول نیز نرخ ارز را در کنار پول و کسری مالی، یکی از عوامل کلیدی پویایی تورم ایران معرفی می‌کند.

سیاستگذار بارها تلاش کرده با تخصیص ارز ارزان یا ایجاد نرخ‌های متعدد، این انتقال را محدود کند. اما فاصله میان نرخ رسمی و آزاد خود به محل تولید رانت، تقاضای کاذب و بی‌اعتمادی تبدیل شده است. هرچه مردم کمتر باور کنند نرخ رسمی پایدار می‌ماند، بازار آزاد بیشتر نقش مرجع قیمت‌گذاری را بر عهده می‌گیرد.

دلار به این معنا، رای روزانه مردم به آینده اقتصاد است؛ رایی که نه در صندوق، بلکه با تصمیم برای نگهداری یا فروختن ریال داده می‌شود.