طبق گزارش خبرگزاری مهر به نقل از روابط عمومی خانه سینما، نشست شبی با عنوان «شب‌های مستند» در خانه سینما در عصر چهارشنبه ۷ مرداد ماه، به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و با همکاری خانه سینما برگزار گردید. در این رویداد، مستند «بدون ایرج» به کارگردانی بهمن کیارستمی به نمایش درآمد و پس از آن، نشستی برای نقد و بررسی فیلم با حضور کارگردان برپا شد.

مصطفی شیری، دبیر کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و مجری نشست، در ابتدای برنامه اشاره کرد: بهمن کیارستمی تا کنون پرتره‌های مستند متنوعی را خلق کرده است، اما مستند «بدون ایرج» در نحوه برخورد با سوژه، تفاوت‌هایی با آثار پیشین خود دارد. به عقیده من، فاصله‌ای که فیلم میان بیننده و شخصیت محوری و همچنین میان کارگردان و سوژه ایجاد می‌کند، موجب به وجود آمدن نوعی ابهام و چندلایگی شده که بر جذابیت و نیرو و اثر افزوده است.

علاوه بر این، او این مستند را از لحاظ انسانی و انسان‌شناسانه توصیف کرد و افزود که اثر فراتر از یک زندگینامه بوده و بیننده را به کشف تدریجی شخصیت و دنیای ذهنی ایرج گنجه‌ای فرامی‌خواند.

در ادامه، بهمن کیارستمی در مورد چگونگی شکل‌گیری این مستند گفت: آرش والی، پژوهشگر فیلم، در نظر داشت تا مجموعه‌ای از تصاویر را بررسی کند، اما هنوز نمی‌دانست چگونه می‌تواند پروژه‌اش را به سرانجام برساند. در آن زمان با آرشیوی شامل تقریبا هزار عکس مواجه شدیم که هیچگونه اطلاعاتی در مورد عکاس آنها در دست نبود. در آن مقطع هنوز تصمیمی برای ساخت فیلم اتخاذ نشده بود.

او گفت: در آغاز فقط عکس‌ها و فیلم‌های آرش والی در دسترس بود، اما حدود دو ماه بعد، مجموعه‌ای از نامه‌ها مربوط به سال ۱۹۶۵ که به ایرج نوشته شده بود، به دست ما رسید که مسیر تحقیق را به کلی تغییر داد.

کیارستمی به روند تولید فیلم اشاره کرد و گفت: به مدت زمانی به نسخه‌ای ۵۰ دقیقه‌ای دست پیدا کردیم و آن را با افراد مختلف به اشتراک گذاشتیم. این فیلم بیشتر از آن که بر پایه یک برنامه‌ریزی قبلی باشد، یک فرایند اکتشافی بود و در طول کار، همواره اسناد و متریال‌های جدیدی پیدا می‌کردیم که داستان را وسعت می‌بخشید.

وی در مورد انتخاب ابعاد متفاوت شخصیت ایرج گنجه‌ای توضیح داد: اطلاعاتی درباره زندگی خصوصی او در اختیار داشتیم، اما به‌طور آگاهانه تصمیم گرفتیم که آن‌ها را در فیلم لحاظ نکنیم. آنچه برای من ارزشمند بود، دیدگاه عکاسانه او بود. عکس‌های این هنرمند که عمدتاً به دهه‌های ۳۰ و ۴۰ تعلق دارد، کیفیت بسیار بالایی دارد و به نظر من او نمی‌تواند به عنوان یک عکاس ناشناخته شناخته شود؛ آثارش نشان می‌دهد که صاحب دیدگاه و دنیای شخصی خاص خود بوده است.

در بخش دیگری از نشست، مصطفی شیری در مورد دوستی نزدیک بهمن محصص و ایرج گنجه‌ای پرسید و کیارستمی پاسخ داد: محصص همیشه از اصولی صحبت می‌کرد که مشخص نبود تا چه اندازه به آنها ایمان دارد. در مقابل، فیلم نشان می‌دهد که ایرج گنجه‌ای زندگی‌اش را بر مبنای مجموعه‌ای از باورها و انتخاب‌های فردی شکل داده بود؛ شیوه‌ای از زندگی که او از جوانی انتخاب کرده و تا پایان عمر به آن وفادار مانده بود.

کارگردان «بدون ایرج» همچنین تأکید کرد: تمامی فیلم بر اساس اسناد و آرشیو شکل گرفته است و ایرج گنجه‌ای دو سال پیش درگذشت.

او در مورد ساختار اثر اضافه کرد: فیلم سرشار از تضاد است؛ از یکسو، دیدگاه عکاسانه و سبک زندگی ایرج و از سوی دیگر، تناقضاتی که در شرایط زندگی‌اش وجود داشت. به باور من این پروژه همچنان ادامه دارد؛ ممکن است عکس‌ها در آینده به نمایش گذاشته شوند و حتی اسناد جدیدی نیز به‌دست آید.

کیارستمی خاطرنشان کرد: این فیلم در اصل تلاشی برای معرفی شخصیتی است که می‌تواند دیگران را به جست‌وجوی بیشتر درباره زندگی و آثارش ترغیب کند.

وی همچنین در مورد چالش‌های ساخت فیلم توضیح داد: جمشید دشوارترین شخصیت فیلم به شمار می‌آید، زیرا بسیار آرام و کم‌حرف بود و امکان زیادی برای فضاسازی به ما نمی‌داد.

در انتهای نشست، لیلی گلستان که در جمع حاضرین بود، ضمن تمجید از فیلم گفت: از تماشای این مستند به شدت لذت بردم. فیلم به‌خوبی توانسته بود به شخصیت اصلی نزدیک شود و او را به مخاطب معرفی کند. من آقای گنجه‌ای را از نزدیک می‌شناختم و به نظر من همه شخصیت‌های حاضر در فیلم جذاب و قابل باور بودند.