استفاده اخیر روسیه از یک پایگاه هوایی در ایران برای بمباران اهدافی در سوریه نشانه ای تکان دهنده از تغییرات اخیر در تاریخ روابط میان ایران و روسیه است. در تمام طول قرن نوزدهم میلادی و بخش عمده ای از قرن بیستم، ایران تلاش های ناموفقی در مقابل برنامه های روسیه برای تصاحب سرزمین های این کشور و دخالت آن در سیاست داخلی اش داشت. انقلاب سال ۱۹۷۹ در ایران هم اهداف گوناگونی داشت که یکی از آنها ایستادن در مقابل قدرت های بزرگی مانند ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و نیز اتحاد جماهیر شوروی بود. امروز اما بر خلاف گذشته، روسیه دیگر قدرتی امپریالیستی نیست بلکه شریکی است که ورودش خوشامد گفته می شود. این نخستین بار از سال ۱۹۷۹ است که ایران اجازه می دهد پرسنل نظامی خارجی از خاک این کشور برای انجام عملیات نظامی استفاده کنند.

به گزارش ساعت ۲۴، بنیاد کارنگی در تحلیلی دراین باره می افزاید همزمان با ورود مسکو به خاورمیانه پس از ربع قرن فاصله زمانی، این کشور اکنون اهمیت ایران را به عنوان یکی از مهمترین کشورها در حلقه جنوبی خود درک می کند. روسیه آماده است تا با ایران در زمینه طیفی گسترده از موضوعات دوجانبه، منطقه ای و بین المللی، مانند تجارت، انرژی و امنیت، تعامل داشته باشد. اکنون اما علی رغم آنکه دو کشور اهداف مشترکی دارند و چشم انداز همکاری میان آن دو هم امیدوارانه به نظر می رسد، روابطشان با یکدیگر نسبتاً شکننده است و عدم توافق در زمینه سیاست های دو کشور باید به شکلی ماهران مدیریت شود.

بسته به موضوع، سیاست های خارجی در ایران و روسیه ممکن است همگرا یا واگرا باشند. علی رغم رویارویی روسیه با ایالات متحده آمریکا، این کشور با دیگر قدرت های جهانی در زمینه حصول توافق هسته ای با ایران همکاری کرد. روسیه و ایران در سوریه نیز همکاری نظامی نزدیکی دارند هر چند استراتژی های سیاسی آنها در این کشور ممکن است همگرا نباشد. با در نظر گرفتن خاورمیانه در بطن اوراسیا، روسیه به دنبال آن است که ایران را به سازمان همکاری شانگهای (SCO)، یک سازمان همکاری های سیاسی غیر غربی که توسط چین و روسیه اداره می شود، وارد کند.

اما در پشت پرده سیاست های روسیه در مقابل ایران چه نکته ای نهفته است؟ به نظر می رسد ارزش این را داشته باشد که اهداف بلند مدت و کوتاه مدت مسکو از این کار را با دقت بیشتری بررسی کنیم و آن را با دیگر روابط میان روسیه و کشورهای دیگر در سطح منطقه ای و بین المللی، مطابقت دهیم.

اهمیت منطقه ای ایران

حتی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق در سال ۱۹۹۱، ایران همچنان در دریای خزر همسایه روسیه باقی مانده است. ایران که سابقه ای حدوداً ۲۵۰۰ ساله از دولتمداری بدون انقطاع را تجربه کرده است، نسبت به منطقه پر آشوبی که در مرزهای جنوبی روسیه واقع شده است، از ثبات بیشتری برخوردار است. به همین دلیل است که روسیه این را می داند که هر حکومتی هم در تهران بر سر کار باشد، آنها باید با ایران رابطه داشته باشند.

ایران دیگر مانند قرن نوزدهم در حوزه نفوذ روسیه و بریتانیا قرار ندارد و دیگر مانند سالهای دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰، متحد آمریکا هم به حساب نمی آید. ایران اکنون قدرت منطقه ای مستقلی است که حوزه نفوذش از دریای مدیترانه در غرب تا افغانستان در شرق و از قفقاز جنوبی در شمال تا بندر عدن در یمن، گسترده است. ایران افزون بر این از پس دهه ها خصومت با ایالات متحده آمریکا، نشان داده که می تواند منعطف عمل کند.

نکات کلیدی رابطه ایران و روسیه

به گزارش ساعت ۲۴، به طور کلی، روسیه می خواهد ایران همسایه ای با ثبات و خودمان برای مسکو باشد. هر چند مسکو تمایل دارد ایرانی ها عملگرایانه تر از حالا عمل کنند اما می تواند با تمام افراد در تهران همکاری کند مادامی که منافع روسیه در خطر نباشد.

از طرفی، چه در ایران و چه در روسیه، تمایلات ضد آمریکایی رواج دارند و هر دو کشور نیز تحت تحریم های آمریکا بوده اند. شاید به همین دلیل باشد که جهان بینی روس ها و ایرانی ها تا اندازه ای مشترک است. ایران هم مانند روسیه چیرگی آمریکا در نظام جهانی را مردود می شمارد و به دنبال آن است که از این چیرگی در منطقه تحت نفوذ خود بکاهد. ایران و روسیه هر دو مخالف نظم کنونی در جهان اند.

همگرایی مسکو با تهران، به عنوان پایتختی اسلامی، در واقع تصویری از روسیه ای را نشان می دهد که تمایل دارد با اسلام آشتی داشته باشد و درهای بازی برای «گفت و گوی تمدن ها» داشته باشد که پیش تر توسط یکی از روسای جمهور ایران پیشنهاد شده بود و مسکو هم به دلیل تمایل برای ایجاد جهانی چند قطبی، با این پیشنهاد همراه بود.

از سوی دیگر، همزمان با تلاش مسکو برای برقراری روابط تجاری با کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب آسیا، ایران کشوری کلیدی در این منطقه است که نقشی مهم در ترانزیت کالا دارد. در همین ماه جاری، نشست سه جانبه ای میان ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان در باکو برگزار شد و روسای جمهور سه کشور تعهد کردند ۷۲۰۰ کیلومتر مسیر ریلی برای اتصال کشورهایشان به یکدیگر ایجاد کنند. ایران با توجه به جمعیت بالا و پتانسیل های آن برای رشد فرهنگی، آموزشی و تکنولوژیک، فرصت های اقتصادی بسیاری برای روسیه دارد.

همکاری و رقابت در سوریه

ایران در مناطق بسیاری برای روسیه یک متحد استراتژیک بوده است: در افغانستان، سوریه و سرزمین های جنوبی اتحاد جماهیر شوروی سابق. در سوریه نیز ایران به شکل زمینی از دمشق حمایت می کند و روسیه نیز با حملات هوایی، حامی دولت کنونی این کشور است. روسیه افزون بر این پوشش دیپلماتیک حمایت از سوریه را نیز بر عهده دارد. از زمان شروع عملیات مسکو در سوریه در سپتامبر ۲۰۱۵، این کشور فعالیت هایش را با تهران و دمشق هماهنگ کرده است و افزون بر این با دولت مورد حمایت ایران در عراق نیز همکاری داشته است. روسیه از ایران و عراق اجازه گرفته تا از حریم هوایی آنها برای شلیک موشک های کروز استفاده کند هر چند این به معنی آن نیست که از آزادی عمل روسیه چیزی کم شده باشد.

هر چند ایران و روسیه بر سر حمایت از سوریه هم نظر اند، روسیه بر خلاف ایران تعهدی به شخص بشار اسد و حفظ او در قدرت ندارد و افزون بر این همزمان با همکاری با ایران، می خواهد جلوی نفوذ بیشتر این کشور در سوریه را هم بگیرد. مسکو افزون بر این به امنیت رژیم صهیونیستی هم بی توجه نیست و این با خواسته های تهران در تضاد است.

ایران و روسیه در زمینه های بسیاری اختلاف نظر دارند: از نحوه تقسیم منابع در دریای خزر گرفته تا ماندن یا رفتن بشار اسد و نحوه تولید نفت. با این همه به نظر می رسد آنها این موارد اختلاف را به خوبی مدیریت کرده اند و اکنون بیشتر همکار هستند تا رقیب.

به گزارش ساعت ۲۴، اما اوضاع به این خوبی ها هم نیست. روابط میان ایران و روسیه تا اندازه ای ضعیف و نامتوازن است. روابط اقتصادی میان دو کشور هنوز جای کار دارد و چیزی به نام روابط اجتماعی هم اصلاً وجود ندارد. با رفع تحریم ها علیه ایران، نگاه مردم این کشور به غرب است و نه به شمال. از طرفی وزن بین المللی ایران و روسیه متفاوت است و همین موجب می شود همکاری میان آنها واجد نوعی عدم تقارن باشد. هر چند روسیه در کنار چین یکی از دو متحد اصلی ایران است، برای روسیه، ایران چنین جایگاهی ندارد.

محمد مهدی حاتمی-ساعت ۲۴

منبع: بنیاد کارنگی