با این حال جذب نخبگان دیگر کشورها سیاست مهمی بوده که از سال های پس از جنگ جهانی دوم شروع شده و تاکنون به حیات خود ادامه می دهد و ماحصل ان نیز پیشرفت های چشمگیر آمریکایی در اقتصاد و فناوری های روز دنیاست به طوریکه هم اینک بسیاری از ریاضی دانان و اقتصاددانان آلمانی پس از پایان جنگ جهانی دوم، در بازارهای مالی این کشور به خدمت گرفته شدند. این روند خط سیری از اقتصاد سیاسی آمریکا در جذب نخبگانی را نشان می دهد که بیش از هر کالای دیگری برای آنها دستاورد داشته است.
تسهیلات تحصیلی اولین مجرای جذب نخبگان
اگر بخواهیم میزان موفقیت امریکایی ها در جذب نخبگان جهان را برآورد کنیم، می توانیم به آمارهای مهاجرت دانشمندان انگلیسی به آمریکا در چند دهه اخیر اشاره کنیم چراکه انگلیس نیز به عنوان کشوری توسعه یافته و ثروتمند شناخته می شود اما باز هم نه تنها در رقابت جذب نخبگان از امریکا شکست خورده بلکه خود نیز یکی از مهم ترین کشورهای مبدا در ارسال نخبگان به آمریکا بوده است به طوری که از سال 1983 تا 1988 بیش از 200 محقق و دانشمند برجسته و متخصص در رشته های تاریخ، فلسفه، علوم سیاسی و فیزیک دانشگاه های انگلیس را به قصد کار در بهترین دانشگاه های آمریکا ترک کردند.

عزیمت و مهاجرت این دانشمندان ناشی از ترکیب نیروی های فشار(سیاست های ناخواسته کشور مبدا در تشویق مهاجرت) و جذب (سیاست های جذب مهاجر در کشور مقصد) بوده است از میان نیروهای فشار داخلی، قطع بودجه و ثابت ماندن حقوق اساتید و بلا تصدی ماندن بسیاری از مشاغل، عدم پرداخت فوق العاده آموزشی و سایر حقوق مربوط به ترفیعات سالانه، کاهش بودجه خرید کتاب و تجهیز کتابخانه و عدم تامین دستیاران آموزشی را می توان نام برد. از میان نیروهای جذب نیز می توان به حقوق های پرداختی دانشگاه های آمریکا که بیش از سه برابر حقوق استاتید دانشگاه هی انگلیسی است، اشاره کرد. علاوه بر این، امکان استفاده از بودجه های تحقیقاتی، آزمایشگاه های مجهز و دستیاران آموزشی نیز فراهم است. در سال های گذشته تقریبا غیر ممکن بود که بک محقق و پژوهشگر برجسته تمایل به ترک دانشگاه های کمبریج یا آکسفورد داشته باشد اما هم اکنون آمارهای مهاجرت اساتید از این دانشگاه ها قابل توجه است.


با فروپاشی نظام کمونیستی در اتحاد جماهیر شوروی در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990نیز آمریکا با انبوه مهاجرت برای اقامت دائم یا موقت از سوی مدیران ارشد و دانشمندان برجسته کشور روسیه روبه رو شد. این مهاجرت و درخواست های انبوه اقامت در آمریکا بیش از مهاجرت انگلیسی ها بود به طوری که می توان آن را بزرگ ترین فرار مغزها پس از چنگ جهانی دوم برای کشور آمریکا به حساب آورد. به طور مثال همه اعضای علمی موسسه فیزیک نظری دانشگاه مینه سوتا در اواسط دهه 1990 از کشور روسیه به آمریکا مهاجرت کرده بودند. بسیاری از پژوهشگران و دانشمندان روسی در آمریکا در حوزه های کامپیوتر، علوم زیستی و شیمی مشغول به فعالیت شدند.

از آنجایی که روسیه با مشکلات ساختاری اقتصادی خود درگیر بود، بودجه بسیار کمی برای تحقیقات علمی اختصاص می داد. یکی از مهاجران روسی می گفت:« برای بخش پژوهش و دانش نه پول کافی، نه شغل مناسب و نه احترام عمومی، هیچ کدام وجود ندارد» مهاجر دیگری می گفت :« بهره وری من در آمریکا بیش از بهره وری خود در روسیه است.» شاید این مهاجر این جمله را نیز بگوید که حقوق او در امریکا بیش از 10 برابر حقوق خود در روسیه بود. بخش دیگری از فرار مغزها البته مربوط به تعداد بسیار زیاد دانشجویان خارجی است که تحصیل در دوره های تکمیلی و دکتری را در آمریکا ادامه می دهند و در همین کشور اقامت دائم دریافت کرده اند. امروزه تقریبا بیش از 50 درصد فارغ التحصیلان رشته های مهندسی در سطح دکتری آمریکا در خارج از آمریکا به دنیا آمده اند و این درصد در رشته های ریاضی و علوم کامپیوتری بیش از 40 درصد کل دانشجویان این رشته در آمریکاست. ا

ز سوی دیگر بیش از 70 درصد دانشجویانی که در آمریکا مدرک دکتری دریافت می کنند در این کشور خواهند ماند. در سال 2000 میلادی حدود 600 هزار دانشجو در آمریکا مشغول به تحصیل بودند اما پس از واقعه 11 سپتامبر در سال0 200 میلادی به علت محدودیت های صدور اقامت و مسائل امنیتی این تعداد کاهش یافت. سرانجام پس از برنامه صدور ویزا HI-B در سال 1990 میلادی نیز در جذب نخبگان به کشور آمریکا موثر بود. بر اساس این مصوبه سالانه 65 هزار دانش آموحته خارجی می توانند در مشاغل تخصصی آمریکا به ویژه در صنایع با فناوری بالا برای یک دوره 6 ساله به کار گرفته شوند. این در حالی است که تعداد ویزاهای HI-B در سال 1998، 115 هزار، در سال 2001 میلادی 195 هزار، در سال 2004 میلادی، 65 هزار و در سال 2014 بیش از 100 هزار نفر بوده است. این در حالی است که کنگره آمریکا در تلاش است تا این نوع ویزاها را سریعا افزایش دهد. روندی که اگر از آن غفلت کند، کانادایی ها با سرعت و امکانات بهتری گوی رقابت را از آنها خواهند ربود. مهمترین نکته ای که در اقتصاد سیاسی آمریکا به خوبی عیان است چگونگی ایجاد شرایط برای جذب نیروهای متخصص کشورهاست. این گفته کینز که اقتصاد بیش از آنکه با سرمایه رشد کند، با نیروی متخصص توسعه می یابد، نکته ای است که در سیاست های اقتصادی آمریکا به خوبی عیان است. روشی که منتهی به ایجاد مراکز تحقیقات و دانش بنیان بسیار مهمی مانند سیلیکن یا تسلا موتور شده است که اینک قلب تپنده تحولات اقتصادی در جهان هستند.
*حسین صادقی