در دموکراسی ها قحطی به وجود نمی آید

r />
به گزارش ساعت۲۴، در نهمین جلسه نقد و بررسی کتاب که روز گذشته به همت نشریه معرفی کتاب در مکان کتابخانه تخصصی وزارت خارجه برگزار شد، کتاب اندیشه عدالت آمارتیا سن با حضور یکی از مترجمین این کتاب، آقای هرمز همایون پور مورد معرفی، نقد و بررسی قرار گرفت. از همین رو خلاصه ای از مباحث این جلسه در زیر مطرح می شود.
آمارتیا سن برنده هندی جایزه نوبل اقتصاد است که در سوم نوامبر سال ۱۹۳۳ چشم به جهان گشود. وی استاد فلسفه و اقتصاد در دانشگاه هاروارد است. وی به سبب مشارکت‌هایش در نظریه‌های توسعه انسانی و اقتصاد رفاه شناخته شده‌است. یکی از مهم‌ترین آثار وی کتاب (توسعه به مثابه آزادی) می‌باشد.

آمارتیا سن سعی دارد در این کتاب که توسط هرمز همایون پور و دکتر وحید محمودی توسط نشر کند و کاو و روشن در سال ۱۳۹۰ منتشر شده است باری از دوش فهم عدالت بر دارد. ایده او این است که درآمد تنها شاخص موثر در زندگی نیست بلکه آموزش، مشارکت همگانی، خرد فردی و جمعی است که توسعه انسانی را می سازد.
جذابیت آمارتیا سن در این است که وی از کشور هند و با فرهنگی شرقی است و عمده توجه اش به هند و سپس به خاورمیانه و حتی کشورمان ایران است و به همین سبب است که مثال ها و گفتار های وی در مورد خاورمیانه در نظر خواننده دل نشین می آید. مثلاً سن می گوید کسانی که می گویند خاورمیانه مستعد دموکراسی نیست باید بدانند اول از همه در نتیجه استعمار است که وضع منطقه به این صورت است.
وی علی رغم تاثیری که از جان رالز گرفته است اما بر خلاف رالز، نظریه قابلیت را مطرح می کند و می گوید وقتی که تامین اجتماعی درست باشد و رایانه بدهیم در نظر اول بسیار پسندیده و مقبول است ولی واقعیت مسئله این است که این امر عادلانه نیست، زیرا یک آدم معلول با یک آدم سالم به یک میزان از یارانه استفاده نمی کنند و وضع بالفعل مردم در این حالت مورد توجه دولت قرار ندارد.
سن می گوید اگر عدالت اجتماعی درست باشد امکان گرسنگی را از جامعه حذف می کند وبه همین دلیل است که در دموکراسی ها قحطی به وجود نمی آید و مثالی که در این مورد می زند اشاره ای است به قحطی بزرگ بنگال در دهه ۳۰ میلادی که نزدیک به ۶۸۰ هزار نفر در آن جان دادند.
سن می گوید از وقتی که هند دموکراسی شد دیگر به علت فشار افکار عمومی قحطی پیش نمی آید در حالی که در آن قحطی در جاهای دیگر هند غلات به میزان کافی وجود داشت.
وی به تبعیت از آدام اسمیت راه دخالت دولت را به عنوان یک عامل تنظیم کننده در اجرای عدالت پیش بینی کرده است، هرچند معتقد است که در برداشت ها از نظریه آدام اسمیت سوء تعبیر شده است.
سن می گوید فرد وقتی آزاد است که بتواند شرایط خود را تغییر دهد و عامل این امر هم نظام اجتماعی و دولت است و به همین دلیل به انتخاب عمومی در دولت دموکراتیک تاکید می کند. هرچند وی معتقد است که فرد نیز باید قابلیت تغییر را داشته باشد ولی تضمین کننده این امر دولت خواهد بود.
وی معتقد است، نباید عدالتی که در دنیای ماهی ها است به دنیای انسان ها تسری پیدا کند، چرا که عدالت در دنیای ماهی ها این است که ماهی های بزرگتر ماهی های کوچک تر را بخورند. او بر خرد ورزی در وجه فردی و جمعی تاکید می کند و می گوید خرد جمعی بدون کسب قابلیت های جمعی معنا ندارد و تصور عدالت از نظر وی بحث قابلیت های انسانی است که پایه آن توسعه آموزش است.

سن اشاره می کند که نبودن برابری جنسیتی در بسیاری از جوامع خیلی حائز اهمیت است. او نمونه هایی هم از این نابرابری جنسیتی در دموکراسی ها می آورد. وی می گوید زنانی که در جوامع فروتر هستند تصوری از بهبود وضع خود ندارند و به وضع کنونی شان راضی هستند و باید به آن ها آموزش داده شود که این وضع قابل تغییر است.
وی می گوید: ما نمی خواهیم بی عدالتی را از بین ببریم چرا که بی عدالتی هیچ گاه از بین نمی رود بلکه ما قصد داریم مواردی را که می شود اصلاح کرد را اصلاح کنیم.
آمارتیا سن به طور خلاصه می گوید: اگر کسی نشانی توسعه را از شما پرسید، چنین راهنمای اش کنید؛ میدان آزادی، آزادراه مردم سالاری، خیابان توانمندی و اگر شماره پلاک را پرسید، بگویید؛ درآنجا نیازی به دانستن شماره پلاک نیست، زیرا همه درها بر پاشنه مسئولیت آگاهانه می چرخد و در به روی توسعه پایدار، گشوده می شوند واگر از چگونگی رفتن پرسید، بگویید؛ اتوبوس سیاست گذاری های عمومی که آقای عدالت هدایتش می کند.
در پایان جلسه آقای رهبانی مدیر نشریه معرفی کتاب اشاره کرد: اخیراً در جلسه ای که با مدیران وزارت ارشاد پس از وقفه ای ۸ ساله داشتیم مدیری مطرح کرد که چه لزومی دارد که مردم کتاب خوان باشند؟ و من در جواب گفتم اگر از دید هزینه و فایده هم نگاه کنیم کنترل مردم کتابخوان راحت تر است، به عنوان مثال بودجه بسیاری صرف نظافت شهر و یا ترمیم تخریب اموال عمومی می شود. تحقیقات نشان داده است که قوه درک مردم کتابخوان بهتر است و حرف دولت را به سهولت متوجه شده و با آن همکاری می کنند در حالی که جامعه بی بهره از کتاب برای دولت مشکل ساز خواهد شد.