حمله آبان ۱۳۹۹ به دانشگاه کابل و جانباختن دانشجویان جوان در این دانشگاه را میتوان پس از حمله به زایشگاه و مرگ زنان باردار در کابل، به عنوان یکی از نمونههای اعلای خشونت در افغانستان معرفی کرد. به زعم شما آیا طی سالهای اخیر، خصوصا از سال ۱۳۹۴ تاکنون، شیوهها و بازنمودهای اعمال خشونت در افغانستان تغییر کرده است؟ و اینکه آیا حمله به دانشگاه و دانشکده حقوق میتواند حامل پیامی باشد؟
هر حادثهای که در افغانستان روی میدهد، هر انتحاری و هر خشونت، یک پیام و یک معنای مشخص و صریح دارد، مخاطب این پیامها هم کاملا مشخص هستند. تا سال ۹۴ و تا زمانی که دولت کرزای روی کار بود، عاملان شکلگیری خشونت در افغانستان و عاملان انتحاریها، یکی گروههای مخالف دولت بودند، مثل طالبان یا انواع گروههای شبهنظامی غیردولتی، دیگری جامعه جهانی بود، خصوصا امریکا که به سود بازیهای بینالمللی خود، گروههایی از شبه نظامیها را تقویت میکرد تا با ایجاد بیثباتی در منطقه زمینه را برای تحقق منافع خود شکل دهد. این بازی از سال ۹۴ تغییر کرد و برای دانستن دلیل این تغییر، باید این فرضیه را بدانید که در افغانستان، هرکسی که خشونت بیشتری تولید کند، منافع بیشتری کسب میکند و در افغانستان خشونت بیشتر معادل گرفتن امتیاز بیشتر است. از همین سال بود که دیدیم مرزهای خشونت در افغانستان جابهجا شد، یک بار زنان زائو و حامله را مورد هدف قرار دادند و یک باردانشجویان را. این نکته را هم در نظر داشته باشید که تا پیش از سال ۹۴، دولت در قبال خشونتها بیتفاوت بود. یعنی دولت صرفا خشونتها و انتحاریها را محکوم میکرد و توانایی مقابله با آنها را نداشت و به یک محکومیت ساده بسنده میکرد. با روی کار آمدن دولت اشرف غنی، دولت نیز خود بازیگر همان فرضیه «خشونت بیشتر، امتیاز بیشتر» شد. درواقع دولت نیزکه پیش از این از بازی خشونت به دور بود، خود نیز با نقشی که در شکلگیری داعش به کمک امریکا در افغانستان داشت، با شکلدهی خشونت، به بازی گرفتن امتیاز و قدرت وارد شد. با ورود دولت به بازی خشونت، حالا عاملان تولید خشونت به سه دسته طالبان و مخالفان حکومت، امریکا و خود دولت افزایش پیدا کرده است. به همین دلیل تکتک انتحاریها و خشونتها پیام روشنی دارند.
اشاره کردید که پیام این انتحاریها و خشونتها مشخص هستند؛ در حادثه تروریستی دانشگاه کابل این پیام به زعم شما چه بود؟
اجازه بدهید یک مقدمه را پیش از پاسخ به پرسش شما روشن کنیم. پس از اختلافی که آقای عبدالله و آقای اشرف غنی داشتند، وزیر امور خارجه امریکا پادرمیانی کرد که این دو شخص به توافق برسند، اما این پادرمیانی موثر واقع نشد و هر کدام از آنها برای خودشان سوگند ریاستجمهوری خوردند. از سویی دیگر درنظر داشته باشید که بیش از ۸۰ درصد خشونتهای افغانستان زیرنظر امریکا صورت میگیرد و این وضعیت نه جنگ و نه صلح، هم جنگ و هم صلح، این وضعیتی که در افغانستان یک دولت حداقلی سرکار باشد و کنار آن دولتهای خارجی بتوانند با کنترل گروههای شبهنظامی به اهداف خود برسند، بهترین وضعیت چه برای دموکرات و چه برای جمهوریخواه امریکایی است. با این فرضیه، پس از آنکه عبدالله و غنی متحد نشدند، وزیر امور خارجه امریکا در یک مصاحبه اعلام کرد که کمک یک میلیارد دلاری خود را به افغانستان قطع میکند. چند روز بعد یک فرد انتحاری به زایشگاه زنان درغرب کابل و جایی که اقلیت سیکهای هندو و هزاره شیعه زندگی میکنند، رفت و انتحاری کرد. این انتحاری بسیار مورد توجه رسانهها و گروههای حامی حقوق بشر قرار گرفت و نباید از این امر غافل بود که این اقلیتها بسیار دموکرات و صلحطلبی هستند. زایشگاه زنان را زدند و گروههای حقوق بشر به دولت امریکا فشار آوردند که وقتی شما این یک میلیارد دلار را قطع میکنید، این انتحاریها و این خشونتها در افغانستان شکل میگیرد، با توجه به این فشارها، یک میلیارد دلار امریکا نیز قطع نشد.
در نظر داشته باشید که این پول، این یک میلیارد دلار در بروکراسی گم میشود، بخشی از آن در بروکراسی بانکهای غربی وبخشی از آن در بروکراسی فساد افغانستان گم میشود. در اصل این پول باید مالیاتدهنده غربی را مجاب کند که اینقدر پول به افغانستان میرود که زنان حامله کشته نشوند، یا اقلیت مسیحی یا سیک کشته نشوند و با چنین اخباری مالیاتدهنده غربی نیز مجاب میشود. خشونت در افغانستان مستقیما به منافع اقتصادی گره خورده است. هرچقدر این خشونت وحشیانهتر صورت بگیرد، هرچقدر این خشونت به صدر اخبار راه بیشتری باز کند، منافع و امتیازهای اقتصادی بیشتری را برای عدهای فراهم میکند. برای درک این موضوع کافی است به گروههایی که مورد حمله انتحاریها قرار میگیرند توجه کنید، مرگ پشتونها هرگز تیتر یک نمیشود، زیرا پایگاه اجتماعی طالبان از میان پشتونهاست، اما کشتن اقلیتهای صلحطلب کاملا امکان جهانیشدن و رساندن پیام را دارد.
شما به جابهجاشدن مرزهای خشونت و گرهخوردن منافع اقتصادی و سیاسی به خشونت اشاره کردید، با توجه به اینکه شما جامعهشناس هستید و با گروههای ان.جی.او همکاری داشتهاید، آیا در ان.جی.اوهای افغانستان این ظرفیت را میبینید که بتوانند با آموزش و برنامهریزی به تدریج زمینههای کاهش این خشونتها را فراهم کنند؟ آیا در چنین معادلهای، گروههای مردمی صدایی برای شنیدهشدن میان مردم دارند؟
متاسفانه جواب منفی است. ان. جی. اوها متاسفانه ویترینی هستند که کمک را جذب میکنند اما محتوای موثری ایجاد نمیکنند. این کمکهای جامعهجهانی یا در انجیاوها یا در خود دولت افغانستان خرج میشود و کارآیی ندارد. همانقدر که فساد مالی در خود دولت افغانستان به چشم میخورد، انجیاوها نیز از این فساد مالی مبرا نیستند. وضعیت افغانستان الان با وضعیت ایران صد سال پیش به لحاظ فرهنگی، گسترش طبقه شهری برابری میکند. صد سال پیش اکثر جمعیت ایران روستانشین بودند، حالا همین وضعیت در افغانستان صادق است. تنها راه نجات افغانستان این است که طبقه متوسط شهرنشین که خشونت آن تخلیه شده است، گسترش پیدا کند، این مساله به زعم من تنها راه نجات افغانستان است. افغانستان یک کشور کوهستانی است، ۱۲ درصد خاک افغانستان قابل کشت و کشاورزی است و باقی کوهستان است. این ۱۲ درصد حتی اگر زیر کشت و صنعت مکانیزه برود، بازهم نمیتواند عامل اصلی رونق اقتصادی افغانستان باشد. امکان در این است که نیروی امنیتی قوی بتواند زیرساختهای شهری را فراهم کند، مردم در شهرها با تراکم بالا زندگی کنند، از وضعیت قبیلهگرایی فاصله بگیرند و از راههای خلاقانه معیشت خود را به دست بیاورند. این اتفاق تا حدی در حال حاضر در کابل رخ داده است. جمعیت شهری در کابل توانستهاست با شیوههای خلاق، مثل ساختن ویدئو، استفاده از اینترنت و راهاندازی کسبوکارهای کوچک معیشت خود را تعریف کند. اما اگر امنیت نباشد، همین خلاقیت هم با محدودهایی مواجه میشود. متاسفانه الان نه تنها این خلاقیت استفاده از تکنولوژی به بهبود معیشت کمک نمیکند، بلکه به شکلگیری آسیبهای اجتماعی شهری منجر میشود. همین حالا در روز روشن و در خیابانهای کابل میتوانند گوشی تلفن همراه شما را بزنند و هیچکسی هیچ حرفی نزند. حالا جمعیت شهرنشین در کابل شکل گرفته است اما در غیاب امنیت، این جمعیت بیشتر درگیر آسیبهای اجتماعی هستند تا شکلدهی اقتصاد شهری و خلاقانه. اما اگر آن جامعه شهری، آن طبقه متوسط در افغانستان شکل بگیرد و گسترده شود، وضعیت شکلگیری خشونت در افغانستان مانند ایران میِشود، جامعه شهری ایران مشکلات بسیاری دارد، اما چون خشونتهای آن تخلیه شده است، از شکلگیری ایدئولوژیهای افراطی استقبالی نمیکند. اما همان ایدئولوژی افراطی به راحتی میتواند در اتمسفر فعلی افغانستان نیرو جذب کند.
شما از نقش انجیاوهای افغانستانی در کاهش خشونتها و آموزش ناامید هستید، اما آیا فکر میکنید که شکلگیری یک رابطه متقابل میان پایگاههای فکری و فرهنگی ایران و افغانستان بتواند در این امر موثر باشد، با توجه به مشابهتهای فرهنگی و زبان مشترک، آیا با همپوشانی فعالیتهای فرهنگی میتوان در درازمدت به تغییر همان اتمسفری که شما به آن اشاره کردید امیدوار بود؟ یا این امر نیز چندان توان مانور ندارد؟
بگذارید یک مثال از خودم بزنم؛ تجربه من این را میگوید که باسوادترین جامعهشناسان ایران که روزی همکلاسیهای من بودند، نسبت به آخرین نظریههای جامعهشناسی در فرانسه مطلع هستند، اما حتی نمیدانند در کشور همسایه خود چه خبر است، نمیدانند چند قوم در افغانستان زندگی میکنند، رابطه اقوام به چه شکل است. نگاه جامعه روشنفکری ایران به سمت غرب است نه به سمت همسایههای خود، بخشی از این امر طبیعی است اما حتی اطلاعات پایه روشنفکران ایرانی از همسایههای خود نیز اندک است. من فکر میکنم برای آن هدفی که شما اشاره میکنید، بهترین گزینه استفاده از مهاجران افغانستانی در ایران است. در کابل، بهترین محلهها، آن محلههایی هستند که به دست مهاجرانی که در ایران زندگی کردهاند ساخته شدهاند، در این محلهها دیگر اثری از خشونت نیست. این مهاجران بهترین پتانسیل افغانستان برای کاهش خشونت است. اما متاسفانه همین مهاجرهای افغانستانی در ایران، بهرغم نقش پررنگی که در اقتصاد ایران دارند، هنوز حقوق شهروندی ندارند، 40 سال در ایران زندگی کردهاند، در ایران به دنیا آمده و همینجا تشکیل خانواده دادهاند، اما زندگی آنها بند به کارت اتباع است و برای یک سفر میان شهری باید مشقت بکشند و بارها به ادارههای مختلف سر بزنند. البته نگاه به مهاجرهای افغانستان در کشور تغییر کرده است، قبلا هر جرم و جنایتی که بود متوجه مهاجرهای افغانستانی میدیدند اما حالا به نظر میرسد هم اصولگرایان و هم اصلاحطلبها نگاه مثبتی به حضور مهاجران افغانستان در ایران دارند، اما این نگاهها تا زمانی که به حقوق شهروندی منتهی نشود، جز شعار امر دیگری نیست. مهاجر افغان با مدرک اقامتی که در ایران دارد نمیتواند گواهینامه داشته باشد، نمیتواند حتی یک موتورسیکلت به نام خود بزند، بهرغم این محدودیتهای شدید، مهاجران افغان آمار جرم و جنایت بسیار پایینی دارند و در اقتصاد ایران نقش دارند. پیش از این آقای عبدالله نوری، وزیر کشور آقای خاتمی طرحی پیش از این داده بود که متاسفانه استیضاح شدند، این طرح میخواست که به مهاجران افغانستانی در ایران اعتماد کند، به آنها حقوق شهروندی بدهد و از آنها درامنکردن مرزهای شرق کشور کمک بگیرد. مثل نقشی که حالا فاطمیون دارند. این طرح در مجلس رای نگرفت، اما همانطور که مهاجران افغانی در ایران با بازگشت خود به افغانستان میتوانند در کاهش خشونت موثر باشند، از سویی دیگر مهاجران افغانستان در ایران نیز میتوانند در کاهش خشونت در مرزهای شرقی موثر باشند.
تجربه من این را میگوید که باسوادترین جامعهشناسان ایران که روزی همکلاسیهای من بودند، نسبت به آخرین نظریههای جامعهشناسی در فرانسه مطلع هستند، اما حتی نمیدانند در کشور همسایه خود چه خبر است. نگاه جامعه روشنفکری ایران به سمت غرب است نه به سمت همسایههای خود، بخشی از این امر طبیعی است اما حتی اطلاعات پایه روشنفکران ایرانی از همسایههای خود نیز اندک است.
نظرات کاربران