پنجمین سالگرد سند چشمانداز ۲۰۳۰
او که از ابتدای به قدرت رسیدن پدرش با اقدامات پر سر و صدا و جنجالی تلاش کرد تا خود را به عنوان فردی توانمند در دربار سعودی بالا بکشد و با آغاز تنشها، درگیریها و جنگهای پرهزینه از خود چهرهای موفق به جهانیان معرفی کند.گفتوگوی تفصیلی با شبکه تلویزیونی العربیه به مناسبت پنجمین سالگرد انتشار سند موسوم به «چشمانداز ۲۰۳۰» انجام شده بود. سندی بلندپروازانه که بر اساس آن قرار بود، عربستان سعودی به یک اقتصاد صنعتی بدون اتکا به نفت بدل شود. هر چند بن سلمان در این مصاحبه تلویزیونی امیدوارانه از نزدیک شدن به اهداف سند بلندپروازانهاش گفت و ادعا کرد که «چیزی به نام ترس نمیشناسم و معتقدم که چنین کلمهای در هیچ دیکشنری سعودی وجود ندارد» اما با احتیاط از کند بودن رسیدن به اهداف سند گفت و از برخی برنامههای اعلام شده پیشیناش مانند اخذ مالیات بر درآمد از شهروندان سعودی عقبنشینی کرد. به نظر میرسد که بعد از 6 سال ولیعهد ۳۵ ساله پادشاهی سعودی آرام آرام و بدون سر و صدا، مواضع پیشین خود را تغییر میدهد و دامن خود را یکی یکی از آتشهایی که افروخته است، بیرون میکشد.
دنبال روابط دوستانه با تهران هستیم
اما یکی از نخستین اقدامات بن سلمان و پدرش در بدو رسیدن به قدرت، حمله نظامی به یمن و قطع روابط دیپلماتیک با ایران و اتخاذ رویکرد خصمانه علیه ایران و دوستانش در منطقه غرب آسیا بود. سهشنبه شب، حاکم بالفعل سعودی که با کهولت هر چه بیشتر پدرش نقش پررنگتری در تصمیمگیریهای عربستان پیدا میکند در اظهاراتی کم سابقه از تمایل برای بهبود روابط با ایران گفت و 5 سال بعد از آنکه قول داده بود چند هفتهای جنگ یمن را با پیروزی به پایان برساند از پیشنهاد آتشبس در یمن در صورت موافقت انصارالله و مخالفان دولت مستعفی تحت حمایت عربستان گفت. او که پیش از این با اظهاراتی مانند کشاندن جنگ به داخل ایران و اقداماتی همچون گروگانگیری نخستوزیر لبنان با هدف کاهش نفوذ ایران در این کشور یا حمله به یمن برای مقابله با قدرت گروههای دوست تهران یا محاصره سیاسی و اقتصادی قطر به دلیل روابط دوستانه با جمهوری اسلامی، خصومت شدید خود را با تهران نشان داده بود حالا مدعی است که به عنوان یک کشور همسایه، دنبال روابط دوستانه با ایران است.
محمد بن سلمان درگفتوگویی تلویزیونی با عبدالله المدیفر، مجری شبکه تلویزیونی العربیه که سهشنبه شب از این شبکه تلویزیونی وابسته به دربار سعودی پخش شد، در پاسخ به سوالی در مورد روابط با ایران و حل مسائل حل نشده میان دو کشور گفت:«در هر صورت ایران یک کشور همسایه است. همه خواسته ما این است که روابط خوب و فاخری با ایران داشته باشیم. نمیخواهیم شرایط رابطه با تهران، مشکل باشد برعکس دوست داریم که روابط رونق بگیرد و رشد پیدا کند چراکه سعودی در ایران منافعی دارد و ایران هم در سعودی منافعی دارد که تامین آنها میتواند باعث رونق و پیشرفت در منطقه و سراسر جهان شود.»
او در ادامه مشکلات کنونی در رابطه بین دو کشور را به ایران نسبت داد و گفت:«مشکل در برخی رفتارهای منفی آنهاست، چه در مورد برنامه هستهایشان، چه در حمایتهایشان از گروههای شبهنظامی غیرقانونی در برخی کشورهای منطقه و چه در برنامه موشکهای بالستیکشان. ما در حال همکاری با شرکایمان در منطقه و جهان هستیم تا برای این مشکلات راهحلهایی بیابیم. ما امیدواریم که بتوانیم بر این مشکلات غلبه کنیم و بتوانیم روابطی خوب و سازنده با ایران داشته باشیم که برای همه طرفها مثمرثمر باشد.»
این اظهارات بن سلمان بعد از ۵ سال درشتگویی علیه ایران از سوی او و مقامهای نزدیک به او در دربار سعودی، نشان از تغییر عمده در رویکرد عربستان سعودی نسبت به مسائل منطقه دارد. تغییری که به نظر میرسد با شکست دونالد ترامپ، رییسجمهور پیشین امریکا در انتخابات این کشور، سرعتی کم سابقه گرفته است. بن سلمان درست از روزی که متوجه شد، امیدی به باقی ماندن دونالد ترامپ درکاخ سفید وجود ندارد به تدریج شروع به بازگرداندن برخی از گامهای تهاجمی و خصمانه خود در منطقه کرد. از جمله پیش از آنکه کار دولت جدید در امریکا آغاز شود به عنوان نخستین نشانه مثبت برای دولت جدید از دشمنی سه سال و نیمه خود علیه قطر عقبنشینی کرد و با پذیرش طرح کویت برای آشتی میان ریاض و دوحه از امیر قطر برای شرکت در یک نشست فوقالعاده سران شورای همکاری خلیج فارس در شهر العلای عربستان دعوت کرد تا بعد از سه سال و نیم دعوا و قطع روابط سیاسی و دیپلماتیک بدون آنکه دوحه هیچ یک از شروط کشورهای محاصرهکننده را پذیرفته باشد، پایان این محاصره و آغاز روند آشتی کلید بخورد.
ابراز آمادگی برای آتش بس در یمن
پیشبینی بن سلمان از دوران سخت برای سیاستهایش با روی کار آمدن دولت جدید در ایالات متحده امریکا به تدریج رنگ واقعیت به خود گرفت. به رغم سیگنال مثبت او به واشنگتن در مورد احیای روابط با قطر، دولت امریکا به سرعت سیاستهای سختگیرانه جدیدی در مورد جنگ عربستان علیه یمن همچنین نقض حقوق بشر در این کشور اتخاذ کرد. جو بایدن، رییسجمهور امریکا از همان نخستین روزهای شروع به کارش در زمستان ۱۳۹۹ اعلام کرده بود که قصد دارد تمامی حمایتهای لجستیک و عملیاتی امریکا از عربستان سعودی در جنگ یمن را قطع کند.کمتر از یک ماه از آغاز به کار دولت جو بایدن، تصمیم دولت پیشین برای قرار دادن گروه انصارالله یمن در فهرست سازمانهای تروریستی خارجی لغو شد، اجرای قراردادهای دولت پیشین برای فروش سلاح و مهمات به عربستان سعودی تعلیق و اعلام شد که هرگونه حمایت عملیاتی از عربستان در جنگ یمن متوقف شده است. در پی این تصمیمها بود که دولت عربستان سعودی، ابتدای سال جاری یک طرح جدید برای صلح در یمن وگفتوگو با انصارالله ارایه داد که هنوز با موافقت طرف یمنی مواجه نشده است.
با این حال محمد بن سلمان در مصاحبه خود با العربیه میگوید که در ۹۰ درصد مسائل با دولت بایدن هیچ اختلافنظری ندارد و تنها ۱۰ درصد از مسائل دوجانبه میان دو کشور مورد اختلاف هستند که در حال حاضر برای حل و فصل آنها تلاش میشود. او تاکید کرد:«هیچ تردیدی وجود ندارد که امریکا و سعودی، شرکای استراتژیک هستند.»
ولیعهد عربستان سعودی در مورد جنگ یمن هم با تغییر لحنی جدی نسبت به گذشته گفت:«ما واقعا امیدواریم که حوثیها(انصارالله یمن) با دیگر طرفهای یمنی پای میز مذاکره بنشینند تا به راهحلی برسیم که حقوق همه را تضمین و منافع همه کشورهای منطقه را تامین کند. ما همچنان بر پیشنهادمان برای آتشبس و ارایه حمایتهای اقتصادی و هر چیز دیگری استوار هستیم، مادامی که حوثیها هم به آتشبس و نشستن پای میز مذاکره موافق باشند.» او در عین حال درگیری با یمن را یک موضوع سابقهدار توصیف کرد که ربطی به شخص او ندارد و مدعی شد که چنین درگیریهایی در دوران عبدالعزیز، پادشاه پیشین و بنیانگذار عربستان سعودی هم جاری بودند. بن سلمان مدعی شد:«چنین بحرانهایی در دوران ملک عبدالعزیز هم رخ داد که حل شد. در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ هم وجود داشت که در دهه ۱۹۹۰ حل شد و برای سومین بار هم در سال ۲۰۰۹ بحرانی میان دو کشور ایجاد شد.» او در پاسخ به سوال خبرنگار العربیه در این مورد که آیا برای راضی کردن حوثیها ابتدا باید مشکلات با ایران حل شود، گفت:«من فکر میکنم هر چند حوثیها با نظام ایران رابطه بسیار نزدیکی دارند اما نهایتا آنها از مردم یمنی هستند.»
گفت و گوهای پنهانی
تهران و ریاض از ۵ سال پیش و زمانی که سال ۲۰۱۶ دیپلماتهای عربستان از ایران فراخوانده شدند و تمامی روابط دوجانبه از طرف عربستان قطع شد، تماس چندانی با یکدیگر ندارند. تماسهای دیپلماتیک دو کشور به چند گفتوگوی خودمانی وزرای خارجه در حاشیه اجلاسهای بینالمللی خلاصه شده و چند بار پیشنهادهای کتبی و شفاهی ایران برای حل مسائل و مذاکره از طریق واسطهها یا بدون جواب مانده یا با جوابهایی توهینآمیز از سوی ریاض همراه شده است. سعودیها در طول سالهای گذشته تمام تلاش خود را به کار گرفته بودند تا همه مشکلات منطقه را متوجه ایران کرده و دائما از هر تریبونی ایران را به تنشزایی در منطقه متهم کنند.
از قطر و لبنان گرفته تا سوریه و یمن، سعودیها تنها عامل تنش را ایران معرفی میکردند. اما به نظر میرسد در ماههای اخیر شرایط تغییر کرده است. روابط با قطر بهبود یافته، تلاشها برای بازگرداندن سوریه به اتحادیه عرب و شناسایی مجدد مشروعیت دولت دمشق آغاز شده و سعودیها خودشان دست به کار ارایه پیشنهاد آتشبس در یمن شدهاند. همزمان از عراق خبرهایی مبنی بر گفتوگو میان مقامهای امنیتی ایران و عربستان برای کاهش تنشها و یافتن زمینههای همکاری به گوش میرسد. روزنامه فایننشیال تایمز 3 هفته پیش درگزارشی از نشست مقامهای امنیتی تهران و ریاض در بغداد خبر داده بود. خبری که از سوی منابع رسمی در ایران و عربستان تایید یا تکذیب نشد اما منابع قابل اعتمادی درگفتوگو با رسانههای معتبر انجام آن را تایید کردند. با این حال محتوای دقیق گفتوگوها در بغداد که اندکی بعد از سفر مصطفی کاظمی، نخستوزیر عراق به عربستان و همزمان با مذاکرات ایران و ۱+۴ در وین برای از سرگیری اجرای کامل تعهدات برجامی از سوی همه طرفها و بازگشت امریکا به این توافق انجام شد، منتشر نشده است. در طول هفته گذشته خبرهایی هم از انجام یک دیدار محرمانه دیگر میان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، رییس آژانس امنیت ملی امریکا و یک مقام سعودی در منزل وزیر خارجه عراق منتشر شده که البته از سوی منابع آگاه در ایران و سازمان سیا تکذیب شد.
جدا شدن مسیر «تیم ب»
به نظر میرسد که همزمان با از سرگیری گفتوگو هر چند به صورت غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن، راه بن سلمان به عنوان یکی از اصلیترین مخالفان برجام از بنیامین نتانیاهو، مخالف دیگر برجام جدا شده است. زمانی که دونالد ترامپ، رییسجمهور پیشین امریکا تصمیم گرفت از برجام خارج شود، محمدجواد ظریف، وزیر امورخارجه جمهوری اسلامی ایران افرادی همچون بنیامین نتانیاهو نخستوزیر رژیم اشغالگر سرزمین فلسطین، جان بولتون مشاور امنیت ملی رییسجمهور امریکا، محمد بن زائد ولیعهد ابوظبی و محمد بن سلمان ولیعهد سعودی را «تیم ب» نامید که خواهان سنگاندازی در مسیر اجرای این توافق هستند.
بعد از گذشت ۳ سال کم کم این تیم در حال از هم پاشیدن است. جان بولتون خیلی زود از تیم امنیت ملی ترامپ کنار گذاشته شد، بنیامین نتانیاهو به شدت در باتلاق درگیریهای سیاسی داخلی رژیم متبوعش فرو رفته است و بن سلمان و بن زائد هر یک به دلیلی دنبال احیای روابط با تهران هستند. روزگاری حضور داماد دونالد ترامپ، جارد کوشنر که روابط نزدیکی با این دو ولیعهد برقرار کرده بود و با بنیامین نتانیاهو هم دوستی داشت، باعث هماهنگی کامل مواضع این 3 رهبر سیاسی در قبال مسائل ایران و البته فلسطین شده بود.
مصاحبه بن سلمان در مورد تلاش برای بهبود روابط با تهران، درست یک روز بعد از آن پخش شد که فرستاده ویژه رییسجمهور امریکا در امور ایران، رابرت مالی در نشستی آنلاین با نمایندگان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، آنها را در جریان برنامههای امریکا در خصوص مذاکرات با اعضای برجام گذاشت. دولت ایالات متحده امریکا تاکید کرده است که قصد دارد به توافق هستهای قدرتهای جهانی با ایران بازگردد. برخلاف دولت پیشین امریکا به نظر میرسد که این بار چک سفید امضایی برای کشورهای جنوب خلیج فارس در مورد فشار به تهران به ازای خرید اسلحه از امریکا وجود ندارد. در چنین شرایطی مصاحبه جدید بن سلمان نشان میدهد که با کنار رفتن دونالد ترامپ از قدرت، راه بن سلمان هم از بنیامین نتانیاهو جدا میشود.
نظرات کاربران