در حالی که به نظر میرسد تلاشها برای پیدا کردن راهحلی در مورد مسئله تنگه هرمز با رویکردهای دیپلماتیک و چندلایه کشورهای میانجی دوباره حیات تازهای یافته و به سمت پیشرفت حرکت میکند، گزارشها از سفر نخستوزیر قطر به تهران و تلاشهای میانجیگری بین تهران و واشنگتن خبر میدهند. این سفر، کمتر از چند روز پس از سفر فرمانده ارتش پاکستان و وزیر امور خارجه عمان انجام میشود و هدف آن برقراری دوباره مذاکرات بین ایران و آمریکا است؛ مذاکراتی که بدون شک از مسیر هرمز عبور خواهد کرد. با این حال، ترامپ اظهار داشته که برای انجام این کار عجلهای ندارد و برنامه زمانی مشخصی برای آن تعیین نشده است.
طبق گزارشهای دنیای اقتصاد، در جدیدترین دور از دیپلماسی به تهران، رسانهها اشاره کردند که نخستوزیر قطر به زودی به ایران سفر خواهد کرد. بر اساس اطلاعات منتشر شده، این سفر به منظور میانجیگری بین ایران و آمریکا صورت خواهد گرفت. در این راستا، شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آلثانی، روز سهشنبه در تماسی تلفنی با همتای ایرانی، در مورد آخرین تحولات منطقه و مذاکرات در جریان تبادل نظر کرد.
از سوی دیگر، به نقل از سیبیاس، وزارت امور خارجه قطر در بیانیهای اعلام کرد که دو طرف در باره «اوضاع جاری منطقه، به ویژه مذاکرات میان عمان و ایران برای ایجاد یک کریدور موقت مشترک کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و همچنین طرح مشترکی برای پاکسازی مینها از این تنگه» گفتگو کردهاند.
در همین حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، روز سهشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «تعهد ایران به صلح و ثبات مستلزم دیپلماسی جامع با همسایگان است. در گفتگو با مقامات پاکستانی و عمانی، بر ضرورت راهحلهای منطقهای تاکید شد.»
او همچنین افزود که در این مذاکرات به «چارچوب پیشنهادی برای ایجاد یک کریدور نوین، مینروبی مشترک و طرحریزی برای آینده تنگه هرمز» اشاره شده است. وزیر خارجه عمان گفتوگوی خود با عباس عراقچی را «سازنده» ارزیابی کرده است.
او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «امید دارم به زودی اطلاعیهای در خصوص ایجاد یک کریدور موقت برای تنگه هرمز و اقداماتی عملی جهت افزایش ایمنی کشتیرانی منتشر کنیم.» وزیر خارجه عمان همچنین تاکید کرد: «مدیریت آینده تنگه (هرمز) و راهحل دائمی، طبق ماده ۵ توافقنامه اسلامآباد، در موقع مناسب پیگیری خواهد شد. مذاکرات با شرکای منطقهای به منظور حمایت از صلح، همکاری، ثبات و آزادی کشتیرانی ادامه خواهد یافت.»
به عنوان تاییدی بر مثبت بودن این دیدار، سخنگوی سپاه نیز مذاکرات ایران و عمان را «موفق» توصیف کرده و گفته است که دو طرف بر سر نحوه مدیریت درآمد حاصل از این آبراه به توافق رسیدهاند. با این وجود، او به صراحت اعلام کرد که بدون پذیرش شرایط ایران، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد. جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان روز سهشنبه در چارچوب گفتگوهای خود در خصوص از سرگیری ایمن دریانوردی در تنگه هرمز، بر ایجاد یک کریدور موقت مشترک دریانوردی و اجرای پروژهای مشترک برای پاکسازی مینهای این تنگه توافق کردند.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت خارجه، شامگاه سهشنبه اعلام کرد که توافق ایران و عمان در مراحل پایانی قرار دارد. امری که پیشتر مقامهای رسمی بارها اعلام کرده بودند که این توافق برای ایجاد یک مسیر موقت دریایی در تنگه هرمز در نهایت در حال شکلگیری است.
غریبآبادی با تاکید بر این که حتی در صورت نهایی شدن توافق میان تهران و مسقط «تنگه هرمز از فردا» باز نخواهد شد، جزئیاتی از این تفاهمنامه ارائه داد: «طبق این توافق، مسیر ورودی به خلیج فارس از آبهای ایران و مسیر خروجی از آبهای سرزمینی عمان تعیین میشود و در هر دو حالت، کشتیها از آبهای ایران عبور خواهند کرد.»
معاون وزیر امور خارجه ایران اشاره کرد که این مسیر «مشابه یک اتوبان دوطرفه» با عرض کل حدود ۷ مایل خواهد بود. غریبآبادی اذعان داشت که این مسیر توافق شده میان ایران و عمان موقتی است و دو کشور باید ظرف مدت ۳۰ تا ۶۰ روز در مورد یک مسیر دائمی جدید به مذاکره بپردازند تا جایگزین طرح ترافیک دریایی قبلی شود. او افزود که در صورت عدم برآورده شدن الزامات ایران تا پایان مهلت تعیین شده برای مذاکرات (۳۰ تا ۶۰ روز)، تنگه هرمز همچنان بسته باقی خواهد ماند.
در آستانه آتشبس؟
این تحولات، در حالی اتفاق میافتد که منابع نظامی پاکستانی و منابع امنیتی ایرانی اعلام کردهاند که بین آمریکا و ایران توافقی بر سر برقراری آتشبس به دست آمده است؛ توافقی که یکی از نکات کلیدی آن بر آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تاکید دارد.
خبرگزاری روسی ریا نووستی به نقل از این منابع ادعا کرده است: «توافق بر سر آتشبس به وقوع پیوسته و این توافق به کشتیرانی آزاد در تنگه هرمز مرتبط میشود.» این منابع تاکید کردند که این توافق که با میانجیگری عمان و پاکستان و حمایت قطر به دست آمده است، شامل توقف کامل اقدامات نظامی میان طرفین در مقابل بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی بینالمللی و تضمین آزادی عبور کشتیهای تجاری و نفتکشهاست. این توافق همچنین تطبیق یک سازوکار به منظور هماهنگیهای امنیتی برای نظارت بر اجرای آتشبس و جلوگیری از هرگونه تخلف احتمالی در آینده را در نظر دارد.
وقتی همه پای کار میآیند
تحرکات فشرده و همزمان دیپلماتیک در روز گذشته نباید صرفاً به عنوان دیدارهای شبهرسمی یا رایزنیهای معمول منطقهای تلقی شود. ترکیب این رویدادها نشاندهنده شکلگیری الگویی جدید از دیپلماسی پیچیده است که هدف آن ایجاد یک نقشه راه گامبهگام میان ایران، ایالات متحده و میانجیگران منطقهای است. حضور مقامات منطقهای در تهران، گواهی بر وجود هماهنگی بینالمللی است که در آن، توافق بر سر مسیرهای تردد به عنوان نقطه آغاز فرایند کاهش تنش انتخاب شده است.
اهمیت استراتژیک توافق عملیاتی تهران و مسقط برای راهاندازی یک کریدور دریانوردی موقت در هرمز ناشی از تغییر فاز دیپلماسی در خاورمیانه است؛ به بیانی دیگر، به نظر میرسد پرونده تنگه هرمز از مرحله نظری و اظهار نظرهای کلی و چالشهای سیاسی، به مرحله طراحی و اجرای مدلهای اجرایی برای مدیریت امنیت دریانوردی انتقال یافته است. با این حال، باید توجه داشت که حفظ قضاوت واقعبینانه به ضرورت میانجامد. تداوم مذاکرات فنی پیرامون چگونگی مدیریت بلندمدت این آبراه و ایجاد کریدورهای دائمی میتواند نشاندهنده فاصلهای قابل ملاحظه تا دستیابی به توافق نهایی باشد. بنابراین، این گام موقت نباید به عنوان بازگشایی کامل و بیقید و شرط تنگه یا یک توافق تمام عیار بین ایران و آمریکا تلقی شود.
پرسش اساسی در تحولات کنونی این است که آیا تنگه هرمز میتواند به عنوان نخستین نکته اعتمادسازی عمل کند؟ این مسئله ابعادی فراتر از بازگشایی جغرافیایی یک آبراه دارد؛ صحبت در اینجا از یک موازنه نوین است که در آن، تسهیل کنترلهای عبور از سوی ایران، از سوی طرف مقابل با گشایش در مسیرهای اقتصادی و دیپلماتیک پاسخ داده میشود. در این میان، نقش عمان و پاکستان دچار تحولی اساسی شده است، چراکه این کشورها دیگر صرفاً به عنوان پیامآور یا تسهیلگران گفتگوها عمل نمیکنند، بلکه بهعنوان طراحان و ضامنان یک «فرآیند گامبهگام تنشزدایی» عمل میکنند تا این فرایند پیچیده را به مسیری قابل مدیریت در زمینه دیپلماسی تبدیل نمایند.
نظرات کاربران