باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - بر اساس تازه‌ترین آمار منتشر شده، تولید روزانه نفت خام کشور در دو سال اخیر با افزایشی حدود ۲۳۰ هزار بشکه مواجه شده و تولید گاز غنی پارس جنوبی موفق به ثبت رکورد ۷۳۰ میلیون مترمکعب در روز گردیده است.
این توسعه در شرایطی به وقوع پیوسته که تحریم‌ها همچنان ادامه داشت و در دو مقطع جنگ، بخش‌هایی از زیرساخت‌های انرژی کشور دچار خسارت شد. در نتیجه، حفظ سطح تولید و تأمین سوخت به یکی از چالش‌های کلیدی صنعت نفت تبدیل گشت.
در آذر ماه ۱۴۰۴، تولید نفت خام به حدود سه میلیون و ۶۶۰ هزار بشکه در روز رسید. در این راستا، طرح ضربتی با هدف افزایش ۲۵۰ هزار بشکه‌ای تولید روزانه نفت آغاز و شش قرارداد به ارزش بیش از ۱.۷ میلیارد دلار با بخش خصوصی و غیردولتی برای تقویت و نگهداشت سطح تولید امضا شد.
جالب توجه است که طبق آمار ذکر شده، میدان نفتی سهراب هورالعظیم قرار است روزانه ۳۰ هزار بشکه نفت، کمتر از یک درصد از ظرفیت تولید نفت ایران، برداشت نماید.
هورالعظیم یکی از بزرگ‌ترین تالاب‌های کشور به شمار می‌رود که سال‌هاست با مشکلاتی نظیر کم‌آبی، آتش‌سوزی و فعالیت‌های صنعتی روبه‌رو است. با صدور مجوز توسعه میدان نفتی سهراب، قرار است شش پد نفتی و ۲۰ حلقه چاه در نواحی مختلف این تالاب احداث شود.
با این حال، نکته‌ای در این میان کمتر مورد توجه قرار گرفته است: میزان ۳۰ هزار بشکه، تنها ظرفیت نهایی میدان را نشان می‌دهد و این به آن معناست که تولید کنونی میدان، به رغم همه تلاش‌ها و تبعات زیست‌محیطی، تنها حدود ۵ هزار بشکه در روز است. در نتیجه، برای دستیابی به ظرفیت ۳۰ هزار بشکه‌ای، نیاز به توسعه‌ای چندبرابری وجود دارد.
از سوی دیگر، کارشناسان سوال می‌کنند که آیا افزایش تولید تا ۳۰ هزار بشکه در روز، ارزش ریسک‌های ناشی از آن برای هورالعظیم را دارد؟
ظرفیت تولید نفت ایران بین ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار تا ۴ میلیون بشکه در روز تخمین زده می‌شود. بنابراین، ۳۰ هزار بشکه، تنها حدود ۰.۸ درصد از ظرفیت کل کشور است؛ عددی که هرچند از اهمیت توسعه میدان‌های مشترک نمی‌کاهد، ولی وقتی با یک زیست‌بوم آسیب‌پذیر روبرو هستیم، لازم است هزینه و فایده این موضوع با دقت بیشتری بررسی شود.
به ویژه، منتقدان این طرح بر این باورند که می‌توان بخشی از افزایش تولید را با تعمیر، نوسازی و احیای چند حلقه چاه موجود به دست آورد؛ رویکردی که نسبت به احداث پدهای جدید و حفر چاه‌های تازه، فشار کمتری بر تالاب وارد می‌کند.
توسعه میدان سهراب موضوع تازه‌ای نیست. ارزیابی محیط‌زیستی این طرح در ۲۲ آذر ۱۴۰۲ از سوی کمیته ارزیابی سازمان حفاظت محیط زیست به تصویب نرسید و پس از آن، تاکید بیشتری بر انجام مطالعاتی در خصوص ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستمی هورالعظیم، توان تاب‌آوری تالاب، اثرات اجتماعی و کیفیت آب و همچنین امکان خارج کردن منطقۀ سرچاهی از محدوده تالاب شد.
کارشناسان اعلام کرده‌اند که بخش‌هایی از این مطالعه هنوز به پایان نرسیده یا حتی انجام نگرفته است؛ اما با این وجود، مجوز جدیدی صادر شده است.
طبق مجوز جدید، شش پد نفتی و ۲۰ حلقه چاه در انتهای مخزن شماره یک هورالعظیم و نزدیک نقطه صفر مرزی ساخته خواهد شد.
برخی کارشناسان بر این باورند که اجرای این طرح ممکن است حدود ۱۸ هکتار از اراضی تالابی و مسیرهای ورود آب کرخه را تحت تاثیر قرار دهد؛ این در حالی است که هورالعظیم با بحران آب و آتش‌سوزی‌های متعددی مواجه است.
بنابراین، نگرانی تنها در سطح اشغالی پروژه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه مسئله نگران‌کننده، تأثیرات احتمالی آن بر چرخه آب و تاب‌آوری نمایانی تالاب است.
تولید نفت و توسعه میادین مشترک اهمیت ویژه‌ای دارد. اما پرسش این است که آیا برای افزایش تولید از حدود ۵ هزار بشکه به ۳۰ هزار بشکه، باید فشار بیشتری بر بخش‌های حساس هور وارد کرد؟
اگر بخشی از افزایش تولید با بازسازی و احیای چاه‌های موجود میسر است، چرا گزینه‌های کم‌ریسک‌تر در اولویت قرار نمی‌گیرند؟
در نهایت، موضوع فقط ۳۰ هزار بشکه نفت نیست؛ موضوع مقایسه یک منفعت محدود و قابل جایگزینی با خسارتی است که ممکن است به یک زیست‌بوم وارد شود و آثار آن برای دهه‌ها باقی بماند و حتی قابل جبران نباشد. نفت را می‌توان از چاه‌های دیگر استخراج کرد؛ اما هورالعظیم ایران را دیگر نمی‌توان بازسازی کرد.
آیا ۳۰ هزار بشکه نفت در روز واقعا ارزش ریسک‌های آسیب‌زا، دیرپا و گاه جبران‌ناپذیر به محیط زیست را دارد؟ پاسخ روشن است؛ ۳۰ هزار بشکه نفت، ارزش از دست دادن هورالعظیم را نخواهد داشت.
در همین حال، پاک نژاد وزیر نفت در اشاره به برنامه‌های آتی صنعت نفت بیان داشت: در خلال هفت یا هشت ماه گذشته، بخشی از ظرفیت‌های از دست رفته قابل جبران است و تلاش ما برای اجرا و شتاب بخشی به پروژه‌ها ادامه دارد.
پاک نژاد یکی از این پروژه‌ها را میدان آزادگان دانست و یادآور شد: آزادگان یکپارچه به معنای شمالی و جنوبی است که پیش‌تر به عنوان دو پروژه مجزا شناخته می‌شدند و در واقع یک مخزن و میدان به شمار می‌رود.
با راه‌اندازی چهار خط فرآوری نفت در واحد CTEP میدان مشترک آزادگان جنوبی، ظرفیت اسمی فرآوری نفت این مجموعه به ۳۲۰ هزار بشکه در روز رسید که زیرساخت لازم برای دریافت، فرآوری و نمک‌زدایی نفت تولید شده و افزایش تدریجی برداشت از این میدان کلیدی مشترک را فراهم می‌آورد.