معاهده فضایی که در سال ۱۹۶۷ میان ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید، نصب سلاحهای هستهای و دیگر تجهیزات کشتار جمعی را در مدار زمین منع میکند. این توافق به منظور جلوگیری از گسترش رقابت تسلیحات هستهای در دوران جنگ سرد به فضای بیرونی انجام شد، اما از ابتدا نبود یک مکانیزم قابل اعتماد برای راستیآزمایی، این ممنوعیت را به چالشی جدی تبدیل کرده است. حال پس از نزدیک به شش دهه عدم وضوح، مطالعهای جدید از سوی فیزیکدان ارشد مؤسسه فناوری ماساچوست، آرگ دانگولیان، یک راهحل احتمالی را مطرح میکند. این پژوهش حسگری ماهوارهای را معرفی میکند که قادر است با استفاده از پروتونهای با انرژی بالا در میدان مغناطیسی زمین، علائم مواد هستهای را در سایر فضاپیماها شناسایی کند.
چالشهای پایدار در زمینه ممنوعیت سلاح هستهای در فضا
شناسایی یک کلاهک هستهای در فضا کار آسانی نیست. در حالی که آزمایشهای هستهای روی زمین به وضوح سیگنالهای مشخصی از خود به جا میگذارند، اما یک کلاهک جنگی میتواند برای دههها درون یک ماهواره عادی پنهان شود. راهحل پیشنهادی MIT بر شناسایی جهشهای قابل توجه نوترونهایی متمرکز است که انتظار میرود در حین تعامل پروتونهای پرانرژی با عناصر رادیواکتیو نظیر اورانیوم درون کلاهک به وقوع بپیوندد. یک آشکارساز به اندازه یک دایرهالمعارف میتواند نوترونهای ناشی از یک کلاهک احتمالی را از فاصله تقریبی ۴ کیلومتری پس از حدود یک هفته رصد شناسایی کند. این زمان در فواصل نزدیکتر به مراتب کوتاهتر خواهد بود.
پیامدهای ویرانگر یک انفجار هستهای در مدار زمین
اگر چنین سلاحی در مدار زمین منفجر شود، هزاران ماهواره تجاری، علمی و نظامی را در یک لحظه به مخاطره انداخته و مدار زمین را با زبالههای خطرناک پر خواهد کرد. بارزترین نمونه از این رویداد، آزمایش «استارفیش پرایم» (Starfish Prime) است. در تاریخ ۹ جولای ۱۹۶۲، ایالات متحده یک کلاهک ۱.۴۵ مگاتنی را در ارتفاع حدودی ۴۰۰ کیلومتری بالای اقیانوس آرام منفجر کرد. این انفجار باعث اختلال در ارتباطات رادیویی به مدت چند ساعت، ایجاد شفقهای مصنوعی قابل مشاهده از هاوایی و نهایتاً آسیب به هشت ماهواره از ۲۴ ماهواره موجود آن زمان، از جمله ماهوارههای تلستار ۱ و آریل ۱ بریتانیا شد.
پرتوهای ناشی از این انفجار به مدت تقریبی پنج سال در مدار باقی ماند و فضا را برای فضاپیماها خطرناک کرد. همچنین در سالهای ۱۹۶۱ و ۱۹۶۲، اتحاد جماهیر شوروی مجموعهای از آزمایشهای هستهای با ارتفاع بالا به نام «پروژه K» را انجام داد که تأثیرات مخربی نظیر اختلال در برق و ارتباطات در قزاقستان امروزی بر جای گذاشت.
موانع سیاسی و استراتژیک در شناسایی و استفاده
با وجود اهمیت سیستمهای شناسایی، کارکرد عملی آنها با چالشهای دیپلماتیک گستردهای مواجه است. کارشناسان بر این عقیدهاند که نزدیکی یک ماهواره آشکارساز به ماهواره دیگر و باقی ماندن در کنار آن برای یک هفته میتواند موجب ایجاد سوءظن نسبت به جاسوسی یا حمله شود. هر سیستم عملیاتی نیاز به همکاری کشوری دارد که ماهوارهاش تحت بازرسی قرار میگیرد و این موضوع سؤالات متعددی درباره هنجارهای بینالمللی برای زمان و چگونگی انجام چنین بازرسیهایی به وجود آورده است. توماس گونزالس رابرتز، استادیار مؤسسه فناوری جورجیا، اشاره میکند که انفجار هستهای در فضا ایدهای به شدت بد است؛ زیرا حملهکننده علاوه بر هدف اصلی خود، ناگزیر به ماهوارههای خودش نیز آسیب خواهد رساند.
افزایش خطرات هستهای در عصر معاصر
در سال ۲۰۲۴، زمانی که مقامات آمریکایی شواهدی مبنی بر توسعه یک سلاح ضد ماهوارهای هستهای توسط روسیه را ارائه کردند (ادعایی که مسکو آن را رد کرد)، احتمال استقرار سلاح هستهای در فضا جدیتر به نظر رسید. این فضاپیما که طبق گزارشها «کاسموس-۲۵۵۳» نام داشت، در سال ۲۰۲۲ به مداری پر از تشعشع پرتاب شده بود که معمولاً فضاپیماهای ارتباطی از آن دوری میکنند. مقامات آمریکایی با مشاهده حرکات عجیب و چرخش این ماهواره، این فرضیه را مطرح کردند که ممکن است روسیه در حال مانور برای هدف قرار دادن یک ماهواره با کلاهک هستهای باشد.
در حال حاضر، خطرات نسبت به دهههای گذشته به طرز معنیداری افزایش یافته است. در سال ۱۹۶۲ تنها ۲۴ ماهواره در مدار وجود داشتند، در حالی که اکنون بیش از ۴۸٬۰۰۰ شیء فضایی توسط بیش از ۱۹۰ کشور تحت نظر است. ماهوارههای امروزی با استفاده از قطعات الکترونیکی ارزان ساخته میشوند و به هیچ عنوان در برابر تشعشعات ناشی از انفجار هستهای در فضا مقاوم نیستند. بر اساس یک مطالعه دولتی، تنها یک انفجار هستهای با ارتفاع بالا میتواند تشعشعات مدار پایین زمین را به حدی افزایش دهد که تقریباً تمام ماهوارههای غیرمحافظتشده طی چند هفته تا چند ماه از کار بیفتند. این واقعه میتواند به خسارت مالی مستقیم حدود ۵۰۰ میلیارد دلار و تا ۳ تریلیون دلار تاثیر اقتصادی کلی منجر شود.
نظرات کاربران