غزال زیاری- مدتهاست که ما شاهد این واقعیت هستیم که زمین به تدریج در حال گرم شدن است و این تغییر اقلیمی، منجر به وقوع آتشسوزیهای گسترده و در نهایت تخریب مقادیر زیادی از جنگلهای جهان میشود.
در شرایطی که به نظر میرسد مقابله با افزایش دمای زمین دشوار است، سوال اساسی این است که آیا میتوانیم جنگلهای آسیبدیده را بازسازی کرده و با درختان جدیدی که در آینده مقاومت بیشتری خواهند داشت، این اکوسیستمها را بهبود ببخشیم؟
بازسازی طبیعی جنگلهای سوخته
شش سال پیش، نشانهای از غلیان دود در آسمان کوههای راکی واقع در کلرادو آمریکا مشاهده شد که در پی آن، بزرگترین آتشسوزی تاریخ این منطقه به وقوع پیوست. در آن زمان، یک بومشناس جنگل به نام مارین چمبرز در گورستان سیاهپوشی از درختان ایستاده بود و در فاصله ۸ کیلومتری از کانون آتشسوزی، میکوشید تا نشانههایی از وضعیت جنگلهای آینده را کشف کند. او به یک صنوبر کوچک که از زمین جوانه زده بود، اشاره کرد و گفت: «مشاهده این صحنه دلگرمکننده است. هرچند تعدادشان محدود است، اما وجودشان احساس مثبتی به من میدهد.»
با این حال، هیچ تضمینی وجود ندارد که این جنگل مرتفع کوهستانی که زمانی بهعنوان یک جنگل گسترده شناخته میشد، پس از آن آتشسوزی ویرانگر، بتواند مانند قبل به حیات خود ادامه دهد. قبل از وقوع آن آتشسوزی، بسیاری از درختان صنوبر به دلیل آلودگی ناشی از سوسکها از بین رفته بودند و آتشسوزی شدید نیز باقیمانده درختان را نابود کرده و به جای آن، زمین بایری را به جا گذاشته است که تولید بذر برای نسلهای آینده را دچار محدودیت کرده است.
بدون شک، تغییرات اقلیمی یکی دیگر از چالشهای بزرگ در مسیر احیای جنگلها به شمار میرود. در سال گذشته، کلرادو گرمترین زمستانش را تجربه کرد و با حداقل میزان برف ممکن همراه بود و در کنار این، دمای تابستانی این منطقه نیز به طرز چشمگیری افزایش داشت. چمبرز در این خصوص توضیح داد: «شرایط اقلیمی کنونی نسبت به زمانی که درختان اولیه در این منطقه رشد کردند، به طور کلی متفاوت است. این سوال مطرح است که چگونه میتوان جنگلها را احیا کرد.»
براساس تحقیقات انجامشده در غرب آمریکا، روند بازسازی طبیعی در بسیاری از جنگلهایی که به شدت دچار حریق شدهاند، بسیار ناچیز است و برخی نگرانند که اگر اقدامات لازم برای کاشت و مراقبت از نهالها به درستی انجام نشود، مناطقی که روزگاری جنگل بودند به بوتهزار یا چمنزار تبدیل شوند؛ تغییراتی که در صورت وقوع، تأثیرات منفی زیادی بر تنوع زیستی، منابع آب منطقهای و توانایی جذب کربن خواهد داشت.
مهاجرت کمکی: راهکاری نوآورانه یا قمار اکولوژیک
گروهی از بومشناسان برای جلوگیری از این تغییرات اکولوژیک، به سراغ راهکاری به نام «مهاجرت کمکی» رفتهاند. ایده اصلی این است که با افزایش دمای زمین، مسئولان جنگل به کاشت نهالهایی فکر کنند که از مناطق با شرایط گرمتر و در ارتفاعات کمتر رشد کردهاند؛ به این معنی که میتوان نهالها را از نواحی پایینتر و گرمتر به ارتفاعات بالاتر منتقل کرد. این راهکار، در واقع به دنبال سرعت بخشیدن به فرآیند مهاجرت درختان است تا آنها بتوانند با تغییرات اقلیمی سازگار شوند.
ویلیام اندرسگ، بومشناس دانشگاه یوتا در این باره ابراز عقیده کرد: «این دیدگاه از منظر کلان، واقعاً جذاب است.» اما هنوز تحقیقات کمی در زمینه موفقیت یا عدم موفقیت این استراتژیها انجام شده و همچنین تأثیر جابجایی درختان و قرار دادن آنها در معرض خاکهای مختلف، و تأثیر الگوهای بارش و آفات جدید بر روی درختان بررسی شده است.
پروژه میدانی کلرادو
پس از آتشسوزی ویرانگری که در سال ۲۰۲۰ حدود ۲۷۰۰ کیلومتر مربع (وسعتی معادل کشور لوکزامبورگ) از جنگلهای کلرادو را نابود کرد، چمبرز و همکارش کامیل استیونس-رومن از موسسه بازسازی جنگل کلرادو دست به کار شدند تا پروژهای را برای آزمایش درختان در ارتفاعات مختلف راهاندازی کنند.
این دو نفر هماکنون حدود ۱۱ هزار نهال از ۷ گونه مخروطی را در ۹۸ مکان سوخته، از دامنههای خشک تا جنگلهای زیرآلپی در چند صد متری خط رویش درختان کاشتهاند. البته برای به دست آوردن نتایج، سالها زمان لازم است تا دانشمندان بتوانند مشخص کنند کدام نهالها در سالهای ابتدایی و بحرانی خود بهتر دوام میآورند؛ اما بررسیهای بهاری نشان داد که وضعیت این نهالهای جوان چگونه پیش میرود.
در اوایل دهه ۲۰۱۰، تمرکز این موسسه بر جلوگیری از آتشسوزیهای فاجعهبار بود، اما تابستان ۲۰۲۰ با وقوع خشکسالی شدید، گرمای بیسابقه و در نهایت بزرگترین آتشسوزیهای تاریخ در این منطقه، همهچیز را تغییر داد.
نقش غیرمنتظره آتشسوزیهای شدید
پژوهشگران در تحقیق در سایتهای مرتفع (در ارتفاع ۳۱۰۰ متری) با یک واقعیت شگفتانگیز روبرو شدند. به طور غیرمنتظره، تیم تحقیقاتی متوجه شد که تقریباً تمامی گونههای کاشتهشده در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵، با وجود زمستانهای سرد در ارتفاعات بالا، به خوبی دوام آوردند.
برف سنگینی که در زمستان این منطقه را پوشانده بود، به عنوان یک عایق عمل نموده و جوانههای آسیبپذیر را از سرما و بادهای سرد محافظت کرده بود و جالب اینجاست که شدت بالای آتشسوزیها به نفع نهالها تمام شده است.
در مناطقی که آتشسوزی شدیدی رخ داده، دیگر نشانی از سایهبان درختهای تنومند دیده نمیشود و تنههای سیاه و سوخته آنها، ذوب برف را به میزان ۷۱ درصد نسبت به مناطق سالم تسریع کرده است و این به نهالها فرصتی میدهد که در بهار زودتر بیدار شوند و فصل رشد طولانیتری را تجربه کنند. استیونس-رومن در این باره بیان کرد: «تاریخ ذوب برف که زودتر رخ میدهد، به ویژه برای گونههای درختی کوتاهقد، مفید است؛ چراکه موجب طولانی شدن فصل رشد آنها خواهد شد.» این یافته نشاندهنده این است که حتی خطرناکترین آتشسوزیها ممکن است جنبهای مثبت داشته باشند و تسهیل در انتقال گونههای کوتاهقد به مناطق مرتفعتر را امکانپذیر سازند.
شکست پروژه در مناطق کم ارتفاع
اما نتایج تلاشها در بخشهای کمارتفاع و خشک (در ارتفاع ۲۴۰۰ متری) چندان امیدبخش نبود. پیش از وقوع آتشسوزی وسیع، این دره با درختان کاج پوندروزا که به طور تکاملی برای زنده ماندن در دشتهای خشک و مستعد آتش سوزی سازگار شده بودند، پوشیده شده بود. پوست ضخیم این درختان به آنها اجازه میدهد تا در برابر آتشسوزیهای کمفشار مقاومت کنند؛ اما با تشدید تغییرات اقلیمی، اکوسیستم پوندروزا در بخشهایی از کلرادو در وضعیت بحرانی قرار دارد.
تحقیقات تیم علمی نشان داد که برخلاف ارتفاعات بالا، نرخ بقای نهالهای قرار دادهشده در مناطق کمارتفاع به شدت پایین است و نرخ بقای آنها از ۵۰ درصد به ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یافته است. استیونس-رومن معتقد است که شاید کمبود برف در زمستان گذشته دلیل اصلی این شکست باشد. زیرا در طول زمستان، زمین برای مدت طولانی خشک و بیپوشش مانده و نهالها در معرض سرما و کمبود رطوبت خاک قرار گرفتهاند. همچنین ریشههای نهالها به اندازه کافی عمیق نیستند تا به منابع آب عمیق خاک دسترسی داشته باشند و به این ترتیب، کاملاً به رطوبت سطحی خاک وابسته هستند.
مقاومت دولتی و ناکامی در بازیابی جنگلها
دولت آمریکا که حدود ۱۰۰ میلیون هکتار جنگل را تحت مدیریت دارد، تا کنون از تصویب اجرای برنامه مهاجرت کمکی اجتناب کرده و این در حالی است که زیرساختهای تولید نهال در این کشور قادر به پاسخگویی به نیازهای موجود نیست.
گزارشی در سال ۲۰۲۲ نشان داد که در طول یک دهه گذشته، فقط ۶ درصد از نیازهای کاشت مجدد درختان پس از آتشسوزی تأمین شده است و این کمبود بهویژه با افزایش وسعت و فراوانی آتشسوزیها شدت خواهد گرفت.
مارین چمبرز در این خصوص گفت: «من طرفدار سرسخت درختان هستم و واقعاً خواهان آن هستم که درختان بیشتری به مناظر طبیعی بازگردند؛ اما منطقاً نمیتوانیم در همهجا درختان را احیاء کنیم.»
واقعیت این است که تصمیمگیران در مدیریت جنگلها با چالشهای عظیمی روبرو هستند تا مشخص کنند کجا و چگونه باید جنگلها را بازسازی کنند و در کدام مناطق باید اجازه دهند طبیعت به حال خود باقی بماند.
چمبرز و تیمش برنامهریزی کردهاند تا در سال ۲۰۲۸ یک مطالعه جدید با کاشت حدود ۴۰ هزار نهال در دو منطقه در کلرادو آغاز کنند و رشد آنها را برای چندین دهه تحت نظر قرار دهند. آنها اعتقاد دارند که مهاجرت کمکی میتواند به طور بنیادی جنگلهای غرب آمریکا را دگرگون کند و از این رو، بهدنبال جمعآوری دادههای علمی دقیق هستند تا تصمیماتشان بر پایه شواهد و نه احساسات استوار باشد.
منبع: science
نظرات کاربران