غزال زیاری- یک سال پیش، پزشکان به یک مرد مبتلا به نوعی نادر از بیماری نورون حرکتی یک شیوه نوین درمانی را آغاز کردند و اکنون، پس از گذشت یک سال از شروع دارویی که بهطور خاص به جهش ژنتیکی مرتبط با بیماری وی میپردازد، این فرد بهعنوان نخستین بیمار، بهبود در علائمش را مشاهده کرده است.
محققان پس از انجام آزمایشات اولیه بر روی این بیمار، نتایج بهدستآمده را بسیار تحسینبرانگیز توصیف کردند و باور دارند که این شیوه میتواند بهعنوان مبنای درمانی برای شرایط نورودژنراتیو ناشی از جهشهای نادر دیگر استفاده شود. بدین ترتیب، امکان استفاده از درمانهای هدفمند ژنتیکی برای درمان افرادی که به اشکال نادر اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) مبتلا هستند، فراهم شده است.
گامی پیشرفته در درمان ALS
این مرد به نوعی از بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) دچار شده است که به آرامی پیشرفت میکند. این بیماری نشأت گرفته از یک جهش نادر است که منجر به انباشت پروتئین و نهایتاً مرگ نورونهای حرکتی میشود.
درمان در نظر گرفته شده برای او، نوعی درمان RNA با نام «درمان الیگونوکلئوتیدی ضدحس» (antisense oligonucleotide therapy) بود. در این رویکرد، بهجای تغییر ژنهای فرد بهوسیله ژندرمانی متداول، از رشتههای کوتاه مواد ژنتیکی برای هدفگذاری روی RNA تولید شده توسط ژن و کاستن از تولید پروتئین استفاده میشود.
استیو ووچیچ، نورولوژیست و محقق در زمینه ALS از دانشگاه سیدنی، اعلام کرده که نتایج اولیه بهدستآمده، نقطه عطفی هیجانانگیز محسوب میشود؛ هرچند به نظر او، هنوز برای تشخیص اینکه آیا این درمان واقعاً میتواند پیشرفت بیماری را متوقف کند یا درمان قطعی باشد، زود است. او باور دارد که به مدت دو تا سه سال دیگر، این بیمار باید تحت نظر باشد و اثرات درمان باید بر روی بیماران بیشتری بررسی شود.
فلور گارتون، محقق بیماریهای عصبی در دانشگاه کوئینزلند، نیز در این زمینه بیان کرده است که درمانهای مشابه به الیگونوکلئوتیدی ضدحس، افق روشنی برای درمان بسیاری از بیماران مبتلا به ALS خواهد بود.
نکته قابل توجه این است که تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد از مبتلایان به ALS دارای یک جهش ژنتیکی شناخته شده هستند؛ اما در حال حاضر، درمانهای ضدحس بهنظر ایمن میآیند و قادرند بر روی افرادی که دارای جهشهای ژنتیکی متداول، نادر یا حتی منحصر به فرد هستند و همچنین بر بیمارانی که بیماریشان ناشی از چندین جهش است، مورد استفاده قرار بگیرند.
مکانیسم بیماری چگونه است؟
بیماری ALS منجر به مرگ نورونهای حرکتی در مغز و نخاع میشود و این به نوبه خود علائمی مانند ضعف عضلانی، دشواری در برقراری ارتباط و فلج روز به روز پیشرفتهتر را به همراه دارد. بیشتر افراد مبتلا به این شرایط در نهایت برای تنفس به ونتیلاتور نیاز پیدا خواهند کرد و معمولاً مرگ آنها بر اثر نارسایی تنفسی رخ میدهد.
متأسفانه، هیچ درمانی برای این بیماری موجود نیست و گزینههای درمانی به شدت محدود هستند؛ به طور میانگین، امید به زندگی این افراد پس از تشخیص بیماری، بین دو تا پنج سال است.
محققان در این آزمایش بر روی فردی که بیماریاش ناشی از جهش در ژن CHCHD۱۰ (که در کمتر از ۱ درصد از بیماران مبتلا به ALS دیده میشود) کار کردند. این ژن، پروتئینی را کد میکند که به میتوکندریها (اندامکهایی که انرژی لازم برای تامین نیازهای سلولی را فراهم میکنند) کمک میکند تا عملکرد صحیحی داشته باشند و نقص در این ژن میتواند منجر به آسیب به میتوکندریها و در نتیجه، مرگ نورونها شود.
روند درمان این بیمار
این بیمار در طول یک سال، از بهار ۲۰۲۴ تا بهار ۲۰۲۵، مجموعاً سه دوز ۵۰ میلیگرمی و سپس سه دوز ۷۵ میلیگرمی از دارو را در نخاع خود دریافت کرد. بر اساس گزارش محققان، در طول این دوره درمان، هیچ عارضه جانبی جدیای به وجود نیامد و هیچ نشانهای از زوال شناختی که یکی از عوارض شایع ALS است، در او مشهود نبود.
پس از گذشت یک سال از اولین تزریق، سطح پروتئینهای زنجیره سبک نوروفیلامنت خون او (که توسط نورونهای آسیبدیده تولید میشوند و بهعنوان نشانگر زیستی پیشرفت ALS بهکار میروند) کاهش و به محدوده طبیعی بازگشته است. به گفته ووچیچ، این امر نشان میدهد که این روش درمانی قادر است نورونهای مغز این فرد را حفظ کند.
حالا و با گذشت یک سال از آزمونها، عملکرد این فرد در ارزیابی تواناییهای حرکتی، تنفس و عملکرد عصبی بهبود یافته و امتیازات تنفسی و شناختی او ثابت مانده است. بیورن اسکارسون، نورولوژیست و یکی از نویسندگان مقاله، به این نکته اشاره کرده که برخی از بیماران مبتلا به ALS، بدون انجام درمان، ممکن است به طور موقت بهبودی در علائم خود را مشاهده کنند، اما بهبودی پایدار غالباً در غیاب درمان نادر است.
در درمانهای ضدحس، این جهشهای ژنی رایجتر که میتوانند باعث ALS شوند، مورد هدف قرار میگیرند؛ اما باید در نظر داشت که ساخت این درمانها حداقل یک دهه زمان برد. در عوض، تولید دارویی که ویژه ژن CHCHD۱۰ است تنها سه سال به طول انجامید. اسکارسون به این نکته اشاره کرده که توانایی تولید دارویی هدفمند برای یک جهش خاص و آزمایش آن بر روی حیوانات و سپس تجویز آن به فرد در طول دوران زندگیاش، یک دستاورد شگفتانگیز است.
نگاهی مثبت به آینده
طبق گفته اسکارسون، این دارو بهعنوان بخشی از یک کارآزمایی بالینی به هشت نفر دیگر که آنها نیز جهشهایی در ژن CHCHD۱۰ داشتند، تجویز شده است. تیم وی برنامهریزی کرده است که بهعلاوه بر ادامه مراقبت از شرکتکنندگان در این آزمایش، مجوز افزایش دوز را نیز دریافت نمایند. افرادی که درمانهای ضدحس دریافت میکنند، برای حفظ غلظت دارو در سلولهای خود نیاز به درمان مداوم دارند و این چرخه ادامه خواهد یافت.
ووچیچ در این زمینه بیان کرد: «ما همچنان به مطالعات ادامهدار و زمانهای پیگیری طولانیتر و جمعآوری نمونههای بیشتر نیاز داریم تا اثرات پایدار این درمان را اثبات کنیم. آزمایشهای مربوط به یک درمان ضدحس دیگر که هدف آن جهش متفاوتی است، پس از ۳۶ ماه از آغاز درمان، در قدرت عضلانی اثراتی را نشان داده است.»
در انتها، گارتون تأکید کرد که به دنبال اقداماتی بیشتر برای بهبود فرآیند توسعه درمانهای ضدحس و بهبود اثربخشی داروها باید باشیم. او توضیح داد که جهشهای CHCHD۱۰ میتوانند موجب بروز بیماریهای دیگری نظیر زوال عقل نیز شوند؛ بنابراین به نظر میرسد که افراد مبتلا به این شرایط نیز ممکن است از درمانهای ضدحس بهرهمند شوند.
منبع: nature
۲۲۷۲۲۷
نظرات کاربران