غزال زیاری- خیلی وقتها دیدهایم که بعضی کودکان، چند ماه تا یکی دو سال پس از تولد، موهایی روشن و به رنگ بلوند دارند؛ اما با گذشت زمان و بالا رفتن سن، همان موهای روشن بهتدریج تیرهتر میشوند و در نهایت در دوران بزرگسالی، اغلب به تهرنگهایی مثل قهوهای تیره یا حتی مشکی میرسند. با این حال، این تغییر دقیقاً از کجا آب میخورد و چه چیزی پشت پرده آن است؟
اگر بخواهیم خیلی موجز توضیح بدهیم، رنگ مو حاصلِ یک هماهنگی پیچیده و چندلایه میان ژنها، سلولهایی است که رنگدانه تولید میکنند و همچنین هورمونها. پژوهشگران بخش قابل توجهی از ژنهای اثرگذار بر رنگ مو را شناسایی کردهاند و میدانند کدام بخشها در این فرآیند نقش دارند، اما هنوز هم نتوانستهاند همه جزئیات را روشن کنند: چرا در برخی کودکان بلوند باقی میماند و در برخی دیگر، همان رنگ روشن در طول رشد کمکم جای خود را به تیرگی میدهد و طی سالها پررنگتر میشود؟
دزموند توبین، استاد علوم پوست در کالج دانشگاهی دوبلین، در این خصوص چنین گفت: «این موضوع به وراثت ژنتیکی هر فرد برمیگردد.»
رنگ مو از مادهای به نام ملانین سرچشمه میگیرد؛ ملانین درون فولیکولهای مو توسط سلولهای تخصصی به نام ملانوسیتها ساخته میشود. در میان ملانینها دو گروه اصلی وجود دارد: اواملانین که مسئول رنگهای قهوهای و سیاه است و فئوملانین که بیشتر به ایجاد طیفهای زرد و قرمز در تارهای مو کمک میکند.
اینکه یک فولیکول مو دقیقاً چه مقدار و چه نوعی از ملانین را تولید کند، نقش بزرگی در تعیین رنگ نهایی مو دارد. بهطور کلی هرچه میزان اواملانین بیشتر باشد، مو تیرهتر به نظر میرسد. برای نمونه، در دوران بارداری به دلیل بالا رفتن سطح استروژن و پروژسترون، تولید اواملانین افزایش مییابد و همین موضوع میتواند به تیره شدن موها منجر شود. البته باید توجه داشت که فعالیت فولیکولهای مو در طول دوران کودکی الزاماً ثابت و یکسان نمیماند؛ با بزرگ شدن کودک، ممکن است سیگنالهای زیستیِ کنترلکننده تولید رنگدانه نیز دچار تغییر شوند.
از بلوند تا قهوهای؛ مسیر تغییر رنگ
توبین در ادامه توضیح داد که در بسیاری از کودکانی که در آغاز زندگی موهای بلوند دارند، روند تیره شدن معمولاً در حوالی زمان بلوغ شروع میشود؛ یعنی اغلب چیزی حدود بازه ۱۰ تا ۱۳ سالگی. به گفته او، تغییرات هورمونی در این مرحله—از جمله افزایش ترشح استروژنها و آندروژنها—احتمالاً باعث تحریک ساخت اواملانین میشود و به این ترتیب، رنگ مو بهصورت تدریجی از روشن به سمت تیره میل میکند.
وی در ادامه افزود: «کسانی که در کودکی موهای روشن داشتهاند ولی در بزرگسالی هم همچنان بلوند باقی ماندهاند، معمولاً دارای زمینه ژنتیکیِ مشخصی هستند که در آن، میزان شکلگیری اواملانین کمتر تعیین شده است.»
اینکه هورمونها چگونه میتوانند چنین جابهجاییای ایجاد کنند، هنوز هم برای علم تا حدی ناشناخته است؛ اما یکی از سرنخها از میان گروهی از هورمونها به دست میآید که به ملاناکورتینها مشهورند. یکی از آنها، هورمون محرک ملانوسیت آلفا (alpha-MSH) است؛ هورمونی که نقش آن در راهاندازی دستور ساخت ملانین بیشتر توسط سلولهای تولیدکننده رنگدانه دیده میشود. در پوست، alpha-MSH تحت تاثیر نور فرابنفش (UV) فعال میگردد.
نور UV در بیشتر حالتها برای پوست پیامدهای ناخوشایند دارد؛ زیرا با راهاندازی مسیرهای سیگنالدهی سلولی، بدن را به برنزه شدن تشویق میکند و همزمان میتواند به DNA سلولهای پوستی آسیب وارد کند. اما ماجرا برای موها، فقط به همین سادگی نیست و ابعادش پیچیدهتر است. تاکنون شواهد روشنی ارائه نشده که نشان دهد بالا رفتن alpha-MSH یا تستوسترون یا استروژن—یا هر هورمون مشخص دیگری—بهتنهایی عامل تیره شدن موهای بلوند در دوران رشد است. در چارچوب سیستم ملاناکورتین، ایده این مطرح میشود که هورمونها میتوانند به سلولهای مسئول رنگدانه پیام بدهند که اواملانین بیشتری بسازند؛ با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا تغییرات همین سیستم واقعاً همان علت اصلیِ تیره شدن موهای بلوند در بلوغ است یا تنها یکی از قطعات پازل به شمار میآید.
وویچک برانیکی، پژوهشگری که در دانشگاه یاگیلونیای لهستان به مطالعه ژنتیک رنگدانههای انسانی مشغول است، درباره این مسئله گفت: «هنوز ژنهای تعیینکننده کنترلکننده این فرآیند را پیدا نکردهایم. در حال بررسی این احتمال هستیم که هورمونها—بسته به زمینه ژنتیکی کودک—ممکن است تاثیر متفاوتی روی فولیکولهای موی هر فرد بگذارند.»
در حال حاضر، پژوهشگران هنوز دقیق نمیدانند کدام ژنها پشت این پدیده قرار دارند و این ژنها چگونه با تغییرات هورمونیِ دوران بلوغ وارد تعامل میشوند. به همین دلیل، نیاز به بررسیهای بیشتر همچنان احساس میشود.
برانیکی در چارچوب فرضیه خود اینطور توضیح میدهد که در برخی کودکان، هورمونها شاید باعث شوند ملانین بیشتری ساخته شود یا انتقال رنگدانه داخل فولیکول مو دگرگون گردد. نتیجه این میتواند آن باشد که دو کودک در سالهای نخست زندگی ممکن است موهایی بلوند و شبیه هم داشته باشند، اما با گذر زمان، بدنهایشان به تغییرات هورمونی پاسخ یکسانی ندهد. برای مثال، یکی ممکن است به تولیدِ نسبتاً محدود اواملانین ادامه بدهد و بنابراین موها همچنان روشن بمانند؛ در حالی که در دیگری، فولیکولها بهمرور فعالتر شوند و تولید رنگدانه افزایش یابد، تا جایی که دستههای جدیدی از موهای تیرهتر روی سرش رشد کنند. او در پایان تأکید کرد: «تحقیقات در زمینه تغییرات ژنومی انسان پیشرفت زیادی کرده، ولی هنوز همه ابعادش روشن نشده است.»
منبع: livescience
۲۲۷۲۲۷
نظرات کاربران