به نقل از لایو ساینس، مطالعهای جدید نشان میدهد که لایه زیرین پوسته زمین در زیر رشتهکوههای آپنین در ایتالیا در حال تفکیک و فرورفتن به داخل گوشته زمین است؛ پدیدهای که میتواند دلیل اصلی بسیاری از زلزلههای این ناحیه را توجیه نماید.
رشتهکوه آپنین به شکل ستونی بلند در امتداد شبهجزیره ایتالیا قرار داشته و یکی از پیچیدهترین نواحی زمینساختی در مدیترانه محسوب میشود. یافتههای جدید نشاندهنده این است که تحولات زمینشناختی در این ناحیه وارد دورهای جدید شدهاند؛ دورهای که در آن پوسته زیرین به طور تدریجی از قسمتهای بالایی خود جدا و به سمت گوشته میافتد.
زمینشناسان این پدیده را «پوستهزدایی» یا «دلامینیشن» (Delamination) نامیده و بر این باورند که این فرایند در حال حاضر نقش کلیدی در بروز بسیاری از زلزلههای ناحیه آپنین ایفا میکند.
داستانی ۵۰ میلیون ساله در اعماق مدیترانه
از نظر زمینشناسی، مدیترانه به عنوان یک منطقه بسیار پیچیده شناخته میشود که در آن صفحات کوچک تکتونیکی، رشتهکوهها و حوضههای دریایی به شکلی هماهنگ قرار گرفتهاند. به طرز کلی، بخش عمدهای از این پیچیدگی به تحرک صفحه آفریقا برمیگردد.
طی پنجاه میلیون سال گذشته، صفحه آفریقا به سمت شمال حرکت کرده و با فشاری که بر ساختار زمینساختی اوراسیا وارد میکند، به فرورانش بقایای اقیانوس باستانی تتیس زیر رشتهکوه آپنین کمک کرده است. این فرایند فرورانش به معنای آن است که یک صفحه زمینساختی به زیر صفحه دیگری رفته و به درون گوشته راه مییابد.
این حرکت نه تنها منجر به شکلگیری کوههای آپنین شده بلکه نیروهای کششی و فشاری متعددی را در سرتاسر ناحیه ایجاد کرده است. همچنین، حرکت مرز فرورانش به سمت صفحه آفریقا، باعث کشیدگی و نازک شدن پوسته در ناحیه اوراسیا شده است.
دو حوضه بزرگ در دو سوی ایتالیا
نتیجه این حرکات منجر به ایجاد دو حوضه دریایی بزرگ در اطراف جزایر کورسیکا و ساردینیا شده است. حوضه قدیمیتر در غرب این دو جزیره و حوضه جوانتر در شرق آنها، که به نام دریای تیرنی شناخته میشود، شکل گرفته است.
دریای تیرنی حدود ۱۰ میلیون سال پیش به وجود آمده است. با این حال، پژوهشگران همچنان با چالشهایی در توضیح دقیق نیرویی که هم به کشیده شدن پوسته و ایجاد این حوضهها منجر شده و هم به شکلگیری و فشرده شدن رشتهکوه آپنین کمک کرده است، مواجه هستند. مطالعه جدید سرنخهای مهمی در این زمینه ارائه میدهد.
پوسته زیرین در حال جدایی است
استفانو تاوانی، زمینشناس دانشگاه فلورانس و همکارانش برای مطالعه این وضعیت، دادههای مختلفی را بههم پیوند زدند. آنها سوابق زمینلرزهها، اطلاعات مربوط به حرکات سطح زمین از طریق سامانه موقعیتیابی جهانی و اندازهگیریهای ماهوارهای را در کنار مدلهای دینامیک صفحات زمینساختی بررسی کردند.
نتایج بهدستآمده حاکی از آن است که در زیر رشتهکوه آپنین، لایه پایینی پوسته در حال تفکیک از لایه بالایی است. این بخش جداشده سپس به سمت پایین حرکت کرده و وارد گوشته میشود.
این فرایند همان «پوستهزدایی» است. در اینجا، بهجای اینکه فقط یک صفحه به زیر صفحه دیگر فرورفته، بخش سنگینتر و زیرین پوسته از قسمت بالایی جدا شده و به سمت گوشته راه مییابد تحت تأثیر نیروهای درونی زمین.
دانشمندان با استناد به یافتههای خود به این نتیجه رسیدهاند که پوستهزدایی احتمالا عامل اصلی بخش زیادی از فعالیتهای لرزهای در آپنین بوده و نه فقط فرورانش صفحهای که در گذشته بهعنوان عامل اصلی زمینساخت منطقه مطرح بود.
این فرایند چه آیندهای برای ایتالیا دارد؟
پوستهزدایی در زیر آپنین بهطور مداوم در حال انجام است، اگرچه این فرایند با سرعتی کندتر از آنچه در مقیاس زمان انسانی تصور میشود، رخ میدهد. به گفته تاوانی، ممکن است در چند میلیون سال آینده، بخش زیرین پوسته در این ناحیه به طور کامل جدا و به گوشته منتقل شود.
بعد از این مرحله، دو صفحه زمینساختی در این بخش ممکن است به یکدیگر متصل شوند و ساختار زمینساختی منطقه به مرحلهای جدید وارد گردد.
پژوهشگران بر این باورند که پدیده مشابهای ممکن است در برخی نقاط دیگر دنیا نیز به وقوع بپیوندد. یکی از نمونههای اشاره شده توسط تاوانی، گودال هلنیک در جنوب یونان است؛ جایی که فرایندهای پیچیده مرتبط با مراحل پایانی فرورانش هماکنون در آن در حال وقوع است.
بنابراین، مطالعه آپنین نه تنها در درک عمیقتر زمینلرزهها و کوهزایی در ایتالیا کمک میکند، بلکه میتواند سرنخهای مفیدی درباره نحوه تغییر مناطق فرورانشی در مراحل نهایی عمرشان را در اختیار زمینشناسان قرار دهد.
نظرات کاربران