زهره نظامآبادی در گفتوگوی خود با ایسنا، به تفکیک بین «عذرخواهی سالم» و «عذرخواهی سمی یا باجگیرانه» پرداخت و تصریح کرد: در عذرخواهی سالم، فرد متوجه آسیب ناشی از رفتارش شده و به طور جدی سعی میکند تا ناراحتی و آسیب ایجاد شده برای طرف مقابل را درک کرده و مطابق آن رفتار خود را اصلاح نماید. در مقابل، عذرخواهی سمی به گونهای است که فرد تنها بهمنظور به پایان رساندن بحث یا القای حس گناه به دیگران، با یک جمله مختصر و بیمعنا مانند «ببخشیدا ولی خودت باعث شدی» یا «بخش اولش تقصیر خودت بود» خود را خلاص میکند، در حالیکه او هیچ توجهی به سهم خود در بروز این ناراحتی ندارد یا نخواستن آن را در نظر میگیرد.
مکانیسمهای دفاعی در برابر اشتباه
او با اشاره به اینکه برخی اشخاص به جای عذرخواهی، رفتار خود را توجیه کرده یا دیگران را سرزنش میکنند، گفت: زمانی که فرد پذیرش اشتباه را به عنوان تهدیدی برای خود تلقی کند، به مکانیسمهای دفاعی چون توجیه، فرافکنی و انکار متوسل میشود. این مکانیسمها ممکن است احساس شرم فرد را به طور موقت کاهش دهند، اما به آن معناست که فرد هرگز مسئولیت اشتباهات خود را نخواهد پذیرفت و تنها دیگران را مقصر نگه خواهد داشت تا خود را از این بار رها کند.
رابطه عزتنفس و خودشیفتگی با عذرخواهی
نظامآبادی اذعان کرد که ناتوانی در عذرخواهی میتواند نشانهای از عزتنفس پایین یا بالعکس، نشانهای از خودبزرگبینی باشد. فردی که دارای عزتنفس پایین است، اگر بخواهد عذرخواهی کند، ممکن است به این فکر بیفتد که «یعنی من آدم بدی هستم» و بر این فکر خود تاکید کند. در مقابل، فردی که گرفتار خودشیفتگی است، احتمال دارد بترسد که انجام عذرخواهی باعث کاهش جایگاهش در نظر دیگران شود.
این روانشناس درباره اینکه تجارب دوران کودکی چگونه بر قابلیت فرد برای عذرخواهی تأثیر میگذارد، گفت: کودکی که در محیطی سالم و با الگوی پذیرش بزرگ میشود، درمییابد که اشتباهکردن با بد بودن ارتباطی ندارد و رفتار افراد از شخصیتشان منفک است. نمیتوان بر اساس یک رفتار نادرست، برچسب بد بودن به کسی زد؛ بلکه تنها رفتار او نامناسب بوده و نباید با شخصیت او در ارتباط دانسته شود. این افراد به راحتی میتوانند عذرخواهی کرده و بر روی آسیبشناسی اشتباهات خود کار کنند. اما شخصی که در خانوادهای بزرگ شده که به خاطر اشتباهاتش تحقیر یا تنبیه شده، در بزرگسالی یا اشتباهاتش را انکار میکند یا از مکانیسمهای دفاعی چون توجیه و فرافکنی استفاده مینماید.
در ادامه، این روانشناس در مورد اینکه چرا بعضی افراد پس از عذرخواهی همچنان رفتارهای آسیبزننده خود را تکرار میکنند، تصریح کرد: چرا که عذرخواهی به تنهایی نمیتواند رفتار فرد را تغییر دهد. وقتی که فرد فاقد بینش و انگیزه لازم برای تغییر رفتار خود باشد و قادر به انجام آسیبشناسی رفتار خود نباشد، تغییر در رفتار او غیرممکن خواهد بود. معیار اصلی برای ترمیم در عذرخواهی، تغییر در رفتار قابل مشاهده از جانب فردی است که مرتکب اشتباه شده است.
نقش والدین در آموزش عذرخواهی به کودکان
وی بر این نکته تأکید کرد که والدین چگونه میتوانند عذرخواهی و پذیرش اشتباه را به فرزندان خود آموزش دهند: والدین باید خود به عنوان الگوی عذرخواهی عمل کنند و به کودک نشان دهند که ابراز عبارت «اشتباه کردم» هیچ ننگی ندارد. به جای اینکه کودک را مجبور کنند تا پس از هر خطایی بگوید «ببخشید»، بهتر است با او به گفتگو بنشینند و بررسی کنند که این رفتار چه آسیبهایی وارد کرده و برای جبران آن چه اقداماتی میتوان انجام داد و رفتار کودک باید چه تغییراتی کند. این شیوه باعث میشود که کودک در محیطی پرورش یابد که پذیرش اشتباه و عذرخواهی برای او آسان شود.
نظامآبادی همچنین در مورد چگونگی برخورد با افرادی که حاضر به عذرخواهی نیستند، ابراز کرد: ما نمیتوانیم مسئولیت عذرخواهی کردن یا نکردن دیگران را به عهده بگیریم و این خارج از کنترل ماست. نمیتوانیم افراد را به عذرخواهی وادار کنیم؛ چرا که اینگونه عذرخواهی ممکن است خالی از تغییر رفتار باشد. به همین خاطر بهتر است که حدود خود را مشخص کنیم، مانند اینکه به خود بگوییم: «اگر این رفتار دوباره تکرار شود، از این فرد یا موقعیت فاصله میگیرم»، در واقع به جای کنترل عذرخواهی دیگران، باید کنترل بر مرزهای خود را افزایش دهیم و بدانیم چه زمانی لازم است فاصله را حفظ کنیم.
او در مورد اینکه عذرخواهی همیشه به معنای پذیرفتن تمام تقصیرها نیست، توضیح داد: بهطور قطع در بسیاری از موارد یک طرف مقصر نیست و هر دو طرف در بروز مشکل نقش دارند. شاید یکی ۶۰ درصد مقصر باشد و دیگری ۴۰ درصد یا برعکس، اما عذرخواهی به معنای قبول تمامی بار تنش به دوش یک نفر نیست، بلکه فرد تنها قسمتی از مسئولیت را که خود مرتکب اشتباه شده، میپذیرد. به عنوان مثال، فرد میتواند بگوید: «من بابت لحن خود عذرخواهی میکنم، اما محتوای حرف من همچنان درست است و بابت آن هیچ عذری ندارم»، بنابراین عذرخواهی به معنای قبول تمامی تقصیرها نیست و مسئولیت بهطور کامل به دوش یک نفر گذاشته نمیشود.
نقش عذرخواهی سالم در روابط زوجین
این روانشناس در مورد اینکه عذرخواهی در روابط زوجین چه تأثیری بر ترمیم ارتباط و کاهش تعارضات دارد، اضافه کرد: عذرخواهی سالم در میان زوجین میتواند حس مسئولیتپذیری، امنیت و اعتباردهی را افزایش دهد و مانع از عمل کردن به مکانیسمهای دفاعی یا حمله به طرف مقابل شود. البته عذرخواهی سالم لازم است که با تغییر در رفتار همراه باشد و صرفاً به گفتن یک «ببخشید» ختم نشود، که بخواهد بهطور مکرر در تمامی تنشها تکرار گردد.
نظامآبادی تأکید کرد: تضعیف عذرخواهی به معنای بدتر شدن شخصیت افراد نیست. عواملی نظیر فشارهای روانی، مشکلات اجتماعی، ناشناس بودن در فضای مجازی و عادی شدن رفتارهای پرخاشگرانه، سبب میشود که مسئولیتپذیری نسبت به اشتباهات کاهش یابد و این اندیشه به وجود میآید که اگر کسی عذرخواهی کند، موقعیتش بهطور ناخواسته کاهش مییابد.
انتهای پیام
نظرات کاربران