فرارو- با افزایش تمایل عمومی به مصرف ویتامینها و مکملهای تقویتی، متخصصان تغذیه و سلامت نسبت به اثرات پنهان و خطرات ممکن ناشی از ترکیب همزمان و بیش از حد این محصولات بر سلامت کبد هشدار میدهند.
به نقل از ایتینگ ول، فرارو گزارش میدهد، اگر این مکملها به طور صحیح و اصولی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند به تقویت سیستم ایمنی و بهبود سلامت عمومی کمک کنند. با این حال، شواهد علمی حاکی از آن است که استفاده بیشازحد از این محصولات ممکن است عملکرد حیاتی کبد را تحت تأثیر قرار دهد.
امروزه مکملهای غذایی به اوج محبوبیت خود در چند دهه اخیر رسیدهاند، به طوری که بر اساس تحقیقات معتبر، بیش از نیمی از بزرگسالان ادعا کردهاند که حداقل یک نوع مکمل را به صورت ماهیانه مصرف میکنند. شروع روز با تعدادی قرص ویتامین، مواد معدنی و محصولات بهبود سلامت ممکن است به نظر رویکردی پیشگیرانه و منطقی بیاید، اما در مورد کارایی و سلامت کبد، مصرف مقادیر بیشتر همواره به معنای دستیابی به سلامتی پایدارتر نیست.
کبد، به عنوان مرکز تصفیه بدن، مسئولیت مستقیم تجزیه و متابولیزه کردن تقریباً تمامی ترکیباتی که وارد دستگاه گوارش میشوند را بر عهده دارد. بنابراین، ورود غیرقابل کنترل و انبوه مواد شیمیایی، گیاهی یا معدنی میتواند این اندام خستگیناپذیر را از انجام وظایف طبیعی خود بازدارد و آن را با چالشهای جدی مواجه کند. کارشناسان تغذیه چالشهای این بحران پنهان را بررسی کرده و راههای مصرف ایمن را بیان نمودهاند.
فشار شیمیایی بیش از ظرفیت کبد
هر مکمل شیمیایی یا طبیعی که بلعیده میشود باید از فیلترهای آنزیمی کبد عبور کند تا به جایگاه زیستی خود برسد. در حالت نرمال و در رژیمهای غذایی متعادل، سلولهای کبدی به روانی این فرایند را انجام میدهند، اما زمانی که فرد به طور همزمان چندین مکمل مختلف مصرف میکند، بار تجمعی ایجاد شده میتواند از ظرفیت فیزیولوژیکی کبد فراتر رفته و به اختلال عملکرد کبدی منجر شود.
اشلی کیچنز، کارشناس تغذیه بالینی و سلامت عمومی، میگوید: «دریافت همزمان چندین مکمل میتواند بار شیمیایی فشردهای در کبد ایجاد کند که از توان آنزیمهای این اندام برای تجزیه فوری فراتر میرود.» این تجمع ناگهانی میتواند منجر به مسدود شدن مسیرهای متابولیکی شود؛ وضعیتی که آنزیمها تحت فشار سنگین مواد متراکم قرار میگیرند.
این اختلال باعث تجمع محصولات جانبی سمّی در سلولهای کبدی و در نتیجه التهاب حاد بافتی و در موارد شدیدتر، آسیبهای غیرقابل جبران به کبد خواهد شد.
خطر تجمع ویتامینهای محلول در چربی
تمام ویتامینها در بدن رفتار یکسانی ندارند. در حالی که ویتامینهای محلول در آب همچون ویتامین C و گروه ویتامینهای B معمولاً در صورت دریافت مازاد با عارضه خاصی از طریق کلیهها دفع میشوند، ویتامینهای محلول در چربی مانند ویتامینهای A، D، E و K در کبد و بافت چربی ذخیره میگردند.
کیچنز اشاره میکند: «ویتامینهای محلول در چربی به تدریج در سلولهای کبدی تجمع پیدا میکنند و در صورت عدم آگاهی در مصرف، ممکن است به سطوح خطرناک و سمی برسند.» در میان این ویتامینها، ویتامین A یکی از پرخطرترین آنهاست که مصرف بیش از حد و مداوم آن نشاندهندهای مستقیم با آسیبهای حاد کبدی دارد.
به منظور پیشگیری از مسمومیت کبدی، بزرگسالان باید توجه داشته باشند که میزان روزانه این ویتامین از ۳۰۰۰ میکروگرم تجاوز نکند.
ماهیت فریبنده مکملهای گیاهی و خطر التهاب
به صورت عمومی این تصور نادرست وجود دارد که مکملهای گیاهی به خاطر منشاء طبیعی خود به طور ذاتی بیخطر هستند. اما واقعیت علمی نشان میدهد که بسیاری از این محصولات شامل عصارههای گیاهی بسیار غلیظ و ترکیبات فعال زیستی پیچیدهایاند که اگر نادرست مصرف شوند، ممکن است آسیبهای شدیدی ایجاد کنند.
برخلاف ویتامینها و مواد معدنی رایج، کبد برای خنثیسازی و تجزیه مولکولهای پیچیده گیاهی باید همان مسیرهای آنزیمی را به کار گیرد که برای فرایند داروهای شیمیایی سخت استفاده میشود. این موضوع بار متابولیکی را به شدت افزایش میدهد و خطر مسمومیت کبدی را به طرز چشمگیری بالا میبرد؛ به ویژه اگر این محصولات همزمان با داروهای تجویز شده مصرف شوند.
عصاره چای سبز نمونهای بارز در این خصوص است؛ تحقیقات حاکی از آن است که حدود ۵ تا ۱۵ درصد از افراد دارای زمینههای ژنتیکی هستند که کبد آنها را نسبت به ترکیبات این عصاره آسیبپذیرتر میسازد.
تداخل خطرناک مکملها با داروهای تجویزی
اگر فردی داروهای تجویزی را برای شرایط زمینهای مصرف کند، احتمال آسیب کبد ناشی از مکملها به طور چشمگیری افزایش مییابد. امر دلانی، کارشناس تغذیه بالینی، تأکید میکند: «در صورت استفاده از داروهای دورهای، مکملها میتوانند اختلالات جدی در تأثیرگذاری آنها ایجاد کنند؛ بنابراین مشاوره با پزشک قبل از شروع هرگونه دوره مکملی ضروری است.»
بسیاری از مکملها با مسیرهای متابولیسم دارویی در کبد تداخل دارند و میتوانند باعث تأخیر یا تسریع در دفع داروها شوند؛ این مسأله تجمع ترکیبات سمّی را در هپاتوسیتها یا سلولهای کبد افزایش میدهد.
آلودگی پنهان و نظارت ضعیف دارویی
مکملهای غذایی به صورت مشابه با داروهای بیمارستانی تحت نظارتهای بسیار سخت قرار ندارند؛ این موضوع محصولات تجاری را در معرض خطر آلودگی و اطلاعات نادرست روی برچسب قرار میدهد. به ویژه، مکملهای ورزشی و کاهش وزن بالاترین میزان هشدار را دارند.
دلانی اشاره میکند که بر اساس نتایج مطالعات آزمایشگاهی: «تحقیقات نشان دادهاند که حدود ۷۹ درصد از محصولات تجاری مخصوص بدنسازی دارای برچسبگذاری نامعتبر هستند. همچنین، در یک بررسی وسیع دیگر، مشخص شد که دهها نمونه از مکملهای عضلهساز حاوی ترکیبات اعلامنشده، فرمولهای گیاهی نادرست و حتی مواد شیمیایی دارویی مخفی بودند.» وجود این ترکیبات غیرمجاز بار قابل توجهی از نظر تخریبی بر دوش کبد تحمیل میکند.
مرز ایمن مصرف و توصیههای مهم کارشناسان
علیرغم اینکه تحمل افراد در برابر مکملها به پارامترهای ژنتیکی، وزن، سن، سابقه بیماری و نوع ترکیب بستگی دارد، در مورد ویتامینهای رایجی چون ویتامین D سقف مجاز روزانه تقریباً ۴۰۰۰ واحد بینالمللی برای بزرگسالان تعیین شده است، اما در مورد عصارههای گیاهی پیچیده و مکملهای ورزشی تعیین مرز ایمن دقیق ممکن نیست؛ زیرا واکنشهای فردی غیرقابل پیشبینیاند.
کارشناسان برای حفظ سلامت سیستم گوارش و کبد توصیههای زیر را ارائه میدهند:
- تأییدیه آزمایشگاههای مستقل: همواره اقدام به انتخاب محصولاتی کنید که سلامت مواد اولیه و خلوص ترکیبات آنها توسط منابع معتبر بینالمللی تایید شده است.
- پایش پزشکی: نوع و دوز مکملها را تنها براساس آزمایشهای خون منظم و تحت نظر پزشکان یا مشاوران تغذیه معتبر تنظیم کنید.
- پرهیز از عصارههای غلیظ با معده خالی: از مصرف ترکیبات غلیظ نظیر عصاره چای سبز بدون غذا پرهیز کنید تا از تحریکات حاد گوارشی و شوک به بافت کبد جلوگیری گردد.
نتیجهگیری نهایی متخصصان
مکملها به عنوان ابزاری کمککننده در مسیر سلامت طراحی شدهاند، اما سوءاستفاده و انباشت همزمان آنها بزرگترین تهدید علیه کبد به حساب میآید. هنگامی که انبوهی از ترکیبات شیمیایی و گیاهی ظرفیت آنزیمها را از بین میبرد، التهاب و آسیبهای جدی اجتنابناپذیر خواهند بود. یک رویکرد صحیح، تکیه بر تغذیه طبیعی، جلوگیری از خوددرمانی و هدایت رفتارهای بهداشتی تحت نظارت پزشکان است.
نظرات کاربران