به نقل از خبرآنلاین، برای اغلب افراد، گذر زمان آرامآرام باعث کمرنگ شدن خاطرات میشود. حتی رویدادهای مهم زندگی هم ممکن است بعد از گذشت چند سال، جزئیات دقیق خود را از دست بدهند. با این حال، یک نوجوان ۱۶ ساله که پژوهشگران برای محرمانه ماندن هویت او را با نام KCL میشناسند، قادر است بخش بزرگی از گذشتهاش را با جزئیاتی شگفتانگیز و غیرمعمول به خاطر بیاورد. محققان میگویند او در شمار معدود افراد جهان قرار میگیرد که به «حافظه اتوبیوگرافیک بسیار برتر» (HSAM) شناخته میشوند.
این پژوهش بهصورت مطالعه موردی توسط کریستیان بارژیکوفسکی، پژوهشگر حوزه حافظه، همراه با همکارانش انجام شده و یافتهها در مجله Cortex منتشر شده است.
حافظهای که گویی بیدرنگ روشن میشود
طبق گفتهها، خودِ KCL در فوریه ۲۰۲۵ با بارژیکوفسکی تماس گرفت. او توضیح داد که میتواند برخی خاطرات شخصی بسیار دور—حتی بخشهایی از رویدادهایی که به حدود سهماهگی او مربوط میشود—را با جزئیات به یاد بیاورد.
البته پژوهشگران نمیتوانند اعتبار تمام این خاطرات کهن را بهطور مستقل و کامل تأیید کنند، اما برخی از روایتهای مربوط به سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱، به گفته تیم تحقیق، با اطلاعاتی که والدین KCL ارائه کردهاند همخوانی داشته است.
KCL همچنین میگوید از حدود سهسالگی حس کرده که تجربهای پیوسته و آگاهانه از زندگی شخصیاش دارد. به باور او، از همان زمان بخش قابل توجهی از خاطراتش با جزئیات فراوان در دسترس قرار میگیرند.
یکی از جنبههای جذاب ماجرا این است که او لزوماً برای یادآوری خاطرات، مجبور به تلاش نیست. گاهی فقط یک بو، یک آهنگ یا حتی یک عبارت کوتاه میتواند بدون هیچ قصد قبلی، خاطرهای از گذشته را به ذهنش احضار کند.
او گفته است که قادر است رویدادهای مربوط به حدود نیمی از روزهایی را که از اوت ۲۰۲۲ تا زمان انجام این مطالعه سپری شده، به یاد بیاورد.
HSAM دقیقاً یعنی چه؟
HSAM مخفف Highly Superior Autobiographical Memory است؛ عبارتی که برای توصیف افرادی به کار میرود که تواناییای بهمراتب غیرعادی در یادآوری رخدادهای شخصی زندگی خود دارند.
تعداد افراد شناساییشده با چنین ویژگیای بسیار اندک است. با این حال، HSAM به معنای «حافظه عکاسی» نیست. فردی که HSAM دارد، لزوماً نمیتواند هر نوع متن، عدد یا تصویر را با دقت مطلق و بدون کموکاست بازگو کند.
تفاوت اصلی در خاطراتی است که به زندگی شخصی خودِ فرد بازمیگردد؛ یعنی اتفاقهایی که دیده، تجربه کرده یا در آنها حضور داشته است.
دانشمندان چگونه حافظه KCL را بررسی کردند؟
از آنجا که KCL از گروه پژوهشی فاصله زیادی داشت، ارزیابیها به شکل غیرحضوری انجام شد. محققان برای سنجش توانایی او در یادآوری، از چندین آزمون استاندارد استفاده کردند.
نتایج نشان داد توانایی KCL در بازیابی خاطرات شخصی تا حدی بالا است که عملکردش—بر اساس برآورد آماری—از بیش از ۹۹.۹ درصد افراد حاضر در جمعیت عمومی بهتر ارزیابی شد.
با این حال، در دیگر بخشهای شناخت، نشانهای از توانمندی شگفتآور مشاهده نشد. شاخصهای مرتبط با توجه، حافظه کاری و عملکردهای اجرایی KCL در محدودهای نسبتاً معمول قرار میگرفت. همچنین گزارش والدین او حاکی از این بود که رشدش از زمان تولد روندی طبیعی داشته و نشانهای از مشکل روانپزشکی یا اختلال آموزشی خاص در او دیده نمیشده است.
این موضوع برای پژوهشگران بسیار مهم است، زیرا نشان میدهد HSAM لزوماً برابر با استثنایی بودن مغز در همه زمینههای شناختی نیست.
مغز او چه سازوکاری را متفاوت به کار میگیرد؟
محققان بهطور ویژه روی خاطراتی تمرکز داشتند که بدون دخالت آگاهانه و بدون تلاش عمدی، به ذهن KCL راه پیدا میکنند. آنها آزمایشی طراحی کردند که در آن، نوجوان باید الگوهایی را روی صفحه رایانه دنبال میکرد. در زمانهای از پیش تعیینشده، پژوهشگران از او میپرسیدند در همان لحظه چه افکاری از ذهنش میگذرد.
سپس دادههای به دست آمده با اطلاعات مربوط به افراد عادی مقایسه شد. نتیجه این بود که در طول آزمایش، KCL به شکل محسوسی خاطرات شخصی ناخواسته بیشتری را تجربه میکرد. با این وجود، این تفاوت در همه گونههای فکر هم دیده نمیشد؛ افکاری که ناظر بر آینده بودند در سطحی معمول باقی میماندند. همچنین میزان کل افکاری که هیچ ارتباطی به کاری که انجام میداد نداشتند، از حالت غیرعادی فراتر نمیرفت.
بنابراین، مسئله صرفاً این نیست که ذهن KCL بیش از دیگران پراکنده میشود. آنچه تفاوت ایجاد میکند، نوع اطلاعاتی است که بدون قصد قبلی وارد ذهنش میگردد.
دسترسی بیشتر به خاطرات یا انبار کردن زیادتر
بر اساس این یافتهها، پژوهشگران مطرح میکنند که HSAM شاید بیش از آنکه به معنای «حافظه بهتر» باشد، به «شیوه بازیابی» خاطرات مرتبط باشد. در این افراد، احتمالاً مغز نسبت به نشانههایی که به یک خاطره شخصی اتصال دارد حساستر عمل میکند و آستانه لازم برای فعال شدن آن خاطره پایینتر است.
به بیان سادهتر، شاید تفاوت اصلی این نباشد که KCL حجم بسیار بیشتری از اطلاعات را در مغزش ذخیره کرده است. شاید روایتهای شخصی او فقط راحتتر و سریعتر به دسترس قرار میگیرند. برای نمونه، یک آهنگ برای بیشتر افراد صرفاً یک آهنگ است، اما برای فرد دارای HSAM ممکن است به یک مسیر میانبُر برای رسیدن به یک اتفاق قدیمی تبدیل شود.
البته این نتیجه به این معنا نیست که همه خاطرات او لزوماً دقیق و بیاشتباه هستند. حتی در افراد دارای HSAM هم حافظه میتواند دچار خطا یا تحریف شود. خود پژوهشگران هم تأکید میکنند افراد دارای HSAM «ابر قهرمانهای شناختی» به حساب نمیآیند؛ توانایی آنها بیشتر در شیوه یادآوری و دسترسی به خاطرات شخصی دیده میشود، نه در همه انواع حافظه.
۵۸۵۸
نظرات کاربران