لیلا قلیجایی در گفتگویی با ایرنا در روز شنبه به تشریح مفهوم «بازدارندگی ایران و پیچیدگی‌های محاسبات استراتژیک طرف‌های مقابل در زمینه امنیت ملی» پرداخت و بیان کرد: قدرت دفاعی هنگامی به راهبرد بازدارندگی تبدیل می‌شود که دشمن پیش از هر اقدام، این پرسش اساسی را در ذهن خود مطرح کند که هزینه و تبعات این عمل تا چه اندازه قابل کنترل خواهد بود؟
این استاد دانشگاه ادامه داد: به این ترتیب، اندازه‌گیری اهمیت توان دفاعی ایران تنها از طریق شمار تجهیزات، برد موشک‌ها یا حجم نیروهای نظامی ممکن نیست؛ ارزش واقعی آن زمانی نمایان می‌شود که بتواند اعتماد طرف مقابل به موفقیت یک اقدام نظامی محدود و سریع را به شدت کاهش دهد.
این کارشناس حقوق بین‌الملل تصریح کرد: بازدارندگی اساساً به معنای «مدیریت محاسبات» است؛ به گونه‌ای که هر چه یک بازیگر بتواند هزینه‌های اقدام علیه خود را افزایش دهد و دامنه پاسخ‌های احتمالی را برای طرف مقابل نامشخص سازد، آغاز یا گسترش منازعه دشوارتر خواهد شد.
وی تاکید کرد: تحلیل‌های چند سال اخیر نشان‌دهنده این واقعیت است که بازدارندگی به معنای جلوگیری کامل از هرگونه حمله نیست.
قلیجایی روشن کرد: بروز درگیری‌های مستقیم به خوبی نشان می‌دهد که هیچ سازوکاری برای بازدارندگی وجود ندارد که از شکست یا خطای محاسباتی مصون باشد، اما آزمون واقعی بازدارندگی در مرحله بعدی اتفاق می‌افتد؛ یعنی زمانی که دشمن در ارزیابی ادامه عملیات، افزایش دامنه درگیری یا ورود به جنگی طولانی، با طیف گسترده‌ای از هزینه‌های نظامی، اقتصادی، منطقه‌ای و سیاسی مواجه می‌شود.
وی افزود: گزارش‌های استراتژیک منتشر شده در سال ۲۰۲۶ نیز بر این تغییر تاکید دارند و از کوشش‌های ایران برای تقویت «بازدارندگی از طریق تحمیل هزینه» در کنار سایر ابزارهای دفاعی خبر می‌دهند.
این کارشناس حقوق بین‌الملل تصریح کرد: در این موقعیت، یکی از مهم‌ترین کارکردهای قدرت دفاعی، ممانعت از طراحی سناریوی مطمئن از سوی دشمن است. در مدیریت نظامی، خطرناک‌ترین متغیر برای یک مهاجم نه لزوماً توان مطلق رقیب، بلکه ناتوانی در پیش‌بینی پایان بحران است.
قلیجایی افزود: وقتی یک تصمیم‌گیرنده از این که یک عملیات محدود به همان سطح باقی می‌ماند یا می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را در عرصه‌های نظامی، دریایی، اقتصادی و منطقه‌ای تحریک کند، بی‌خبر باشد، احتیاط بیشتری در تصمیم‌گیری خواهد داشت.
وی با اشاره به اینکه ظرفیت‌های موشکی و پهپادی در این زمینه نقش ویژه‌ای پیدا می‌کنند، خاطرنشان کرد: بررسی‌های مراکز مطالعات بین‌المللی در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که استفاده وسیع از سامانه‌های نسبتاً کم‌هزینه می‌تواند فشار زیادی به شبکه‌های دفاعی پرهزینه وارد آورد و مسأله «اقتصاد دفاع» را به میدان بازدارندگی وارد کند؛ به این معنا که دشمن نه تنها باید به امکان شناسایی تهدیدات فکر کند، بلکه باید به هزینه‌های ماندن در یک منازعه طولانی نیز توجه نماید.
وی همچنین اشاره کرد: از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی ایران و ارتباط امنیت منطقه با منابع انرژی و کریدورهای استراتژیک باعث می‌شود هر سناریو از درگیری وسیع، تبعاتی فراتر از میدان نبرد پیدا کند که این امکان سرریز هزینه‌ها به حوزه‌های تجارت، انرژی، حمل و نقل و امنیت منطقه‌ای، یکی از عواملی است که برنامه‌ریزان خارجی نمی‌توانند در محاسبات خود نادیده بگیرند.
وی ادامه داد: بنابراین، در استراتژی بازدارندگی امروز، توان نظامی به تنهایی تعیین‌کننده نیست، بلکه ترکیب قدرت دفاعی، تاب‌آوری ملی، ظرفیت اقتصادی، دیپلماسی و مدیریت هوشمند بحران است که می‌تواند بازدارندگی را برقرار و پایدار نگه دارد.
این کارشناس و عضو هیات‌علمی حقوق بین‌الملل با اشاره به اینکه هدف نهایی بازدارندگی نه صرف افزایش آتش‌بس، بلکه کاهش احتمال وقوع جنگ است، تاکید کرد: قدرتی که بتواند طرف مقابل را قبل از ورود به منازعه نسبت به امکان دستیابی به اهدافش تردیدآمیز کند، بازدارنده‌تر محسوب می‌شود. بنابراین، مهم‌ترین پیام توان دفاعی ایران زمانی نمایان می‌شود که این درک در ذهن هر طراح نظامی شکل بگیرد که شروع یک رویارویی ممکن است، اما تعیین دامنه، هزینه و نقطه پایان آن لزوماً در اختیارات طرف آغازکننده نخواهد بود.
وی اضافه کرد: قدرت دفاعی در شرایطی بیشترین تأثیر راهبردی را ایفا می‌کند که «عدم قطعیت» را برای طرف مقابل و «اطمینان» را برای دفاع ملی ایجاد کند.
قلیجایی اظهار داشت: در چنین معادله‌ای، بازدارندگی نه به معنای نمایش قدرت، بلکه به منزله هنر ایجاد یک علامت سؤال بزرگ در برابر هر سناریوی تعرض است که می‌تواند محاسبات اولیه را دچار تغییر کرده و هزینه تصمیم برای ورود به یک تقابل گسترده را به طرز قابل توجهی افزایش دهد.
به گزارش ایرنا، کارشناسان بر این باورند که در نبردهای اخیر ایران نه‌تنها توانسته قابلیت بازدارندگی خود را حفظ کند، بلکه با نشان دادن تداوم تولید و آمادگی عملیاتی، این پیام را منتقل کرده که هر نوع ماجراجویی جدید با پاسخی متناسب روبه‌رو خواهد شد.
در وضعیت کنونی که آمریکا و برخی از متحدان منطقه‌ای‌اش با اتکا به روایت‌هایی از تضعیف توان دفاعی ایران، سیاست فشار حداکثری و تهدید نظامی را پیش‌بردند، حقایق میدانی و صنعتی داستان کاملاً متفاوتی را روایت می‌کند.
جمهوری اسلامی ایران نه‌تنها در برابر این فشارها تسلیم نشد، بلکه با استفاده از ظرفیت‌های داخلی، صنایع دفاعی خود را تقویت کرده و ثابت کرد که بر خلاف پندار دشمنان، هنوز هم در عرصه دفاعی حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.
تولید پهپادها به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در بازدارندگی نامتقارن ایران به سطحی دست یافته که حتی برخی ارزیابی‌های غربی روند بازسازی آن را فراتر از آنچه انتظار می‌رفت، توصیف کرده‌اند. در حوزه موشکی نیز، با وجود آسیب‌هایی که به برخی تأسیسات زمینی وارد آمده، بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های ذخیره‌سازی و پرتاب زیرزمینی باقی مانده و تأسیسات آسیب‌دیده تأثیری بر روند تولید و ظرفیت دفاعی نداشته‌اند.
نظرات کاربران