زبان‌پاک‌کن لازم است؟ مسواک هم می‌تواند کافی باشد

 امروزه چهره‌های مشهوری مانند هیلی بیبر و گوئینت پالترو نیز پاک کردن زبان را بخشی از برنامه‌های سلامت و تندرستی خود می‌دانند. اما آیا پاک کردن زبان واقعاً بخش مفیدی از بهداشت دهان است یا مسواک زدن و استفاده از نخ دندان کافی است؟

دهان، مانند روده، محل زندگی شمار زیادی از میکروب‌هاست. یک میکروبیوم سالم دهان حدود ۷۰۰ گونه باکتری، در کنار قارچ‌ها، تک‌یاخته‌ها و ویروس‌ها را در خود جای می‌دهد. رعایت نکردن بهداشت دهان، سیگار کشیدن یا رژیم غذایی نامناسب می‌تواند تعادل این مجموعه را برهم بزند و به شکل‌گیری کلونی‌های باکتریایی موسوم به «بیوفیلم» منجر شود؛ کلونی‌هایی که در آن‌ها باکتری‌های عامل پوسیدگی دندان، بیماری لثه و بوی بد مزمن دهان رشد می‌کنند.

زبان نیز در معرض تشکیل بیوفیلم قرار دارد و حدود دو سوم میکروبیوم دهان روی آن قرار گرفته است. این لایه می‌تواند سطح زبان را سفید یا زرد کند. شیارها و برجستگی‌های بسیار ریز سطح زبان نیز محیط مناسبی برای برخی باکتری‌ها هستند که می‌توانند ترکیبات گوگردی بدبو تولید کنند.

با وجود این، شواهد علمی درباره فواید تمیز کردن منظم زبان به اندازه شواهد مربوط به مسواک زدن دندان‌ها گسترده نیست. با این حال، برخی مطالعات نتایج مثبتی نشان داده‌اند.

در یک مطالعه در سال ۲۰۱۸ روی ۳۶ فرد مبتلا به بیماری لثه، اضافه کردن زبان‌پاک‌کن به برنامه معمول بهداشت دهان باعث کاهش بوی بد دهان شد. مطالعه‌ای دیگر در سال ۲۰۱۵ روی ۴۵ کودک نشان داد که تمیز کردن زبان میزان استرپتوکوک موتانس، یکی از باکتری‌های اصلی مرتبط با پوسیدگی دندان، را کاهش می‌دهد.

اما همین مطالعه نکته جالبی داشت: برای تمیز کردن زبان لزوماً به ابزار مخصوص نیاز نیست. استفاده از یک مسواک معمولی یا حتی شست‌وشوی دهان با آب‌نمک نیز نتایجی مشابه زبان‌پاک‌کن نشان داد.

مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۱ روی ۵۶ فرد مبتلا به بوی بد دهان نیز نشان داد که زبان‌پاک‌کن و مسواک زدن زبان هر دو توانستند بیوفیلم سطح زبان و ترکیبات گوگردی بدبو را تقریباً به یک اندازه کاهش دهند.

پژوهشی دیگر که اوایل سال جاری روی ۸۰ فرد مبتلا به بوی بد دهان انجام شد، نتایج مشابهی را برای مسواک زدن زبان نشان داد. در این مطالعه، مسواک زدن زبان همراه با استفاده از یک «پروبیوتیک دهانی» نیز بررسی شد.

تمیز کردن زبان ممکن است حتی بر حس چشایی تأثیر بگذارد. بررسی چهار مطالعه که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان داد حذف لایه ایجادشده روی زبان می‌تواند شدت احساس مزه شور را افزایش دهد؛ در یکی از مطالعات، این تغییر در ۶۰ درصد شرکت‌کنندگان مشاهده شد.

در مجموع، این یافته‌ها نشان می‌دهند که زبان‌پاک‌کن می‌تواند مفید باشد، اما روش‌های دیگری برای بهداشت زبان، از جمله استفاده از همان مسواکی که برای دندان‌ها به کار می‌برید، ممکن است به همان اندازه مؤثر باشند.

با این حال، زویی بروکس، استاد دندانپزشکی در دانشگاه پلیموث، درباره نتیجه‌گیری قطعی هشدار می‌دهد. به گفته او، تعداد شرکت‌کنندگان در این مطالعات کم است و نمی‌توان بر اساس آن‌ها به نتایج بسیار قوی رسید. همچنین حذف بیش از حد باکتری‌های یک زبان سالم ممکن است تعادل میکروبیوم دهان را برهم بزند.

در نهایت، برای داشتن دهانی سالم، همچنان هیچ چیز جای مسواک زدن دندان‌ها دو بار در روز، استفاده از نخ دندان و کاهش مصرف شیرینی‌ها را نمی‌گیرد.