بیابان لوت دوباره به محلی برای مناقشه میان ضرورت توسعه گردشگری و حفظ میراث طبیعی در ایران و جهان تبدیل شده است؛ این بار نه بر سر ساخت یک مرکز اقامتی یا کمپ گردشگری، بلکه مسئله مرتبط با جاده‌ای است که به گفته شهداد کلانتری، کارشناس گردشگری بیابان لوت، در عمق کلوت‌ها و در ناحیه ثبت جهانی این بیابان بنا شده است. کلانتری اشاره می‌کند که این مسیر جدید، تقریباً ۲۰ کیلومتر طول دارد و از حوض نادر به سمت دو دریاچه فصلی نزدیک گندم‌بریان امتداد یافته؛ مسیری که در آن تابلوی «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» نصب شده است.
به نقل از شرق، بهمن ایزدی، پژوهشگر لوت و فعال محیط زیست، اظهار می‌دارد که ادامه برخی عملیات عمرانی و ساخت و ساز جاده‌ای در محدوده گندم‌بریان و کال‌شور می‌تواند این میراث جهانی را به وضعیتی بحرانی سوق دهد؛ وضعیتی که احتمال قرارگرفتن آن در وضعیت هشدار و دریافت کارت قرمز و در نهایت حذف آن از فهرست میراث جهانی را به دنبال خواهد داشت. پیش‌تر نیز طرح گردشگری هواپیمایی ماهان در بیابان لوت خبرساز شده بود. میراث فرهنگی کرمان در آن زمان اعلام کرده بود که کلیات این طرح در سال ۱۳۹۹ در کارگروه گردشگری استان تصویب شده، اما پس از اعتراضات، بررسی دوباره آن در دستور کار قرار گرفت و عملیات اجرایی تا زمان صدور مجوز نهایی متوقف شد.
از دو دریاچه فصلی تا طرح گردشگری ماهان
شهداد کلانتری، کارشناس گردشگری بیابان لوت که ۳۵ سال سن دارد و در کرمان ساکن است، در خصوص تاریخچه این پروژه اظهار می‌دارد: «این ماجرا به سال ۱۳۹۸ برمی‌گردد، زمانی که دو دریاچه فصلی در محدوده لوت ایجاد شدند. یکی از این دریاچه‌ها در کنار جاده شهداد-نهبندان و دیگری در ضلع جنوبی گندم‌بریان، میان کلوت‌ها و در نزدیکی رودشور، شکل گرفت».
کلانتری که نزدیک به ۱۰ سال در عرصه گردشگری لوت فعال است و به نقل از خودش تا کنون نزدیک به چهار هزار و ۵۰۰ کیلومتر در این منطقه پیمایش کرده، ادامه می‌دهد: «از سال ۹۸ و همزمان با شکل‌گیری دو رودخانه در لوت، هواپیمایی ماهان به این نتیجه رسید که فرصت ویژه‌ای در آن ناحیه به وجود آمده است؛ زیرا دو دریاچه زیبا در عمق کلوت‌ها تشکیل شده بود، بنابراین تصمیم به ایجاد امکانات گردشگری آنجا گرفتند».
او ادامه می‌دهد، اولین طرح، پرورش میگو بود که با آن مخالفت شد. بعد از آن، طرح دیگری ارائه شد؛ ایجاد کمپ‌های متحرک که قرار بود فقط در فصل گردشگری لوت، از مهر تا اسفند، در این منطقه مستقر شده و پس از پایان فصل جمع‌آوری شوند: «در این طرح دوم اعلام کردند که می‌خواهند کمپ‌های متحرک را از مهر تا اسفند برقرار کنند و گردشگران با شتر جابه‌جا شوند. اما دوباره با این طرح مخالفت شد، زیرا می‌خواستند آن منطقه را مختص خودشان کنند و کمپ‌های متحرک را با فنس‌کشی محصور سازند. با این طرح‌ها به دلیل نگرانی از آسیب به ساختار طبیعی و محیط زیست این منطقه، که کاملاً بکر است، مخالفت شد».
جاده اختصاصی ۲۰ یا ۲۵ کیلومتری، با کدام مجوز؟
کلانتری اشاره می‌کند که به مدت چند سال، ماهان برای لوت چالش‌هایی فراهم کرده است و می‌گوید: «پس از وقایع سال ۹۸، مجدد بحث احداث جاده مطرح شد تا حدی که سعید شاهرخی، مدیر کل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان، در گفت‌وگوهای رسانه‌ای از صدور مجوز برای ساخت جاده به سمت هواپیمایی ماهان سخن گفت. وی در مصاحبه‌هایش تصریح نمود که ما برای ماهان مجوز جاده‌کشی ارائه داده‌ایم. بارها به عدد ۲۰ کیلومتر و یک بار نیز ۲۵ کیلومتر اشاره شد، اما مجوز کتبی‌ای که نشان دهد چنین مجوزی صادر شده باشد به ما ارائه نشد».
کلانتری باور دارد: «هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید چون سرمایه‌گذار است، اجازه دارد در عرصه ثبت جهانی، جاده‌ای بسازد. اینجا محل میراث جهانی است». به گفته کلانتری، عملیات جاده‌کشی از آذر ۱۴۰۳ آغاز شد. او در آن زمان در یک سفر ۴۰ روزه در لوت به سر می‌برد و پیاده‌روی طولانی در اطراف این بیابان انجام می‌داد. این کارشناس گردشگری روایت می‌کند: «در روز پانزدهم سفر بودم که هنگام صحبت با تلفن، خبر دادند که ماهان کار را شروع کرده است. پس از آن موضوع را رسانه‌ای کردیم. آن‌ها به صورت شبانه‌روزی کار کردند و دو لودر و حدود ۱۰ کمپرسی به محل آوردند. بخشی از کلوت‌ها تخریب شد و مسیر جاده ایجاد کردند».
کلانتری با اشاره به اینکه عملیات به مدت یک ماه ادامه داشت و در بهمن ۱۴۰۳ متوقف شد، تأکید می‌کند: «در گزارش‌های منتشر شده در همین مقطع نیز بیان شده بود که استفاده از ماشین‌آلات سنگین در منطقه و توقف عملیات تا زمان ارائه و تصویب طرح ماهان در کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی تأیید شده است».
جاده از حوض نادر تا دریاچه
اما به گفته کلانتری، توقف عملیات در بهمن ۱۴۰۳ پایان موضوع نبود، زیرا در اسفند ۱۴۰۴ مجدداً عملیات جاده‌کشی آغاز شد. او می‌افزاید: «در تاریخ ۲۸ اسفند سال قبل به محل آمدند و از سمت عمومی آغاز کردند؛ جایی که مردم می‌توانند به راحتی کمپ کنند و نزدیک جاده آسفالتی است. از آنجا به سمت دریاچه مسیر جاده‌کشی کردند. یعنی این مسیر از حوض نادر و کاروانسرای قدیمی آن عبور کرده و به دریاچه‌های نزدیک گندم‌بریان می‌رسد».
او با تأکید بر اینکه تمامی این نواحی در عرصه جهانی بیابان لوت قرار دارد، تأکید می‌کند: «در ضوابط ثبت جهانی، تخریب عرصه ممنوع اعلام شده و در صورت بروز هرگونه تخریب، آن جرم محسوب می‌شود».
کلانتری با اشاره به اینکه حدود ۲۰ کیلومتر مسیر خاک‌ریزی و تسطیح شده است، اضافه می‌کند: «جاده را خاک‌ریزی کردند، سپس غلتک‌هایی به کار بردند تا آن را کوبیده و آماده سازند. در انتهای جاده تابلوی «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» نصب شده است. به این معنا که یک مجموعه در عمق کلوت‌ها اقدام به ساخت جاده کرده و سپس اعلام کرده این جاده اختصاصی و قابل ورود نیست». وی همچنین به تغییر مدیران میراث فرهنگی کرمان اشاره دارد: «پس از به‌وجود آمدن موج اعتراض‌ها، شاهرخی از مدیریت میراث فرهنگی استان کنار رفت. بعد از شاهرخی، آقای نیک‌رو به منصب آمد و جلوی ادامه کار را گرفت و گفت اجازه نخواهد داد تخریب بیشتری انجام شود. حدود هشت ماه بعد، او هم تغییر کرد.
محسن‌نژاد در آذرماه سال ۱۴۰۴ به مدیریت منصوب شد و چند ماه بعد، در اسفند همان سال، دوباره عملیات جاده‌کشی آغاز شد». کلانتری همچنین توضیح می‌دهد که عملیات خاک‌برداری و جاده‌کشی در بیابان لوت از اسفند ۱۴۰۴ تا انتهای فروردین ۱۴۰۵ ادامه یافت و این عملیات بعد از گرم شدن هوا متوقف گشت. حالا نگرانی اصلی این فعال گردشگری، از سرگیری مجدد عملیات است. او تصریح می‌کند: در فاصله فروردین تا شهریور، شواهدی از حضور نیروهای جدید و نقشه‌برداران در منطقه مشاهده شده است. او با اشاره به اینکه به محض خنک شدن هوا، احتمال از سرگیری عملیات جاده‌کشی وجود دارد، می‌افزاید: «بخش‌هایی از مسیر به طور کامل کوبیده و آماده‌سازی شده و در بخش‌های دیگر فقط توسط لودر و گریدر مسیر تنظیم شده است. تقریباً ۱۰ کیلومتر از مسیر کاملاً بهسازی شده و در بخش دیگر تنها خطوطی کشیده شده است. چند ماه پیش با افزایش دما کار متوقف شد، اما در حال حاضر نشانه‌هایی وجود دارد که دوباره خواهند خواست عملیات تخریب را آغاز کنند».
هیچ‌کس پاسخگو نیست
کلانتری ادامه می‌دهد که در طول ماه‌های اخیر پیگیری‌های متعددی از میراث فرهنگی و استانداری کرمان داشته، اما پاسخ‌های روشنی دریافت نکرده است، می‌گوید: «از فروردین تا حالا پیگیری کرده‌ایم، اما هیچ‌کس پاسخگو نبوده است. نه میراث فرهنگی، نه استانداری و نه هیچ دستگاه دیگر که بتواند حکم قطعی برای توقف کار ارائه دهد». شهداد کلانتری، فعال گردشگری، نیز اشاره می‌کند که موضوع تخریب در لوت را به دادگستری کرمان نیز اطلاع داده است: «ما به دادگستری مراجعه کردیم و گفتیم شرکت ماهان در حال تخریب است. آن‌ها گفتند که ما وظیفه‌ای درباره مجوز نداریم».
او همچنین تأکید می‌کند که در جریان پیگیری‌های خود با تهدید به لغو تورهای گردشگری مواجه شده است. کلانتری این رفتار را نوعی فشار برای ساکت کردن منتقدان می‌داند و می‌گوید: «هرکس را به شکلی می‌خواهند ساکت کنند تا کارشان پیش برود». کلانتری که سرپرست یکی از تیم‌های گردشگری است، فعالیت تخصصی خود را بر پیاده‌روی و سفرهای کاروانی در بیابان لوت متمرکز کرده و سابقه فعالیت او در مسیرهای لوت و برنامه‌های مرتبط با ثبت جهانی این بیابان قابل توجه است.
او می‌گوید: «این منطقه فقط متعلق به کرمان یا ایران نیست. لوت یک میراث جهانی است. وقتی در چنین منطقه‌ای جاده‌سازی و ساخت و ساز انجام می‌شود، باید پرسید چه اتفاقی برای ارزش‌های جهانی آن می‌افتد؟ ادامه این روند می‌تواند به جایگاه لوت در فهرست میراث جهانی آسیب بزند و لوت را از فهرست یونسکو خارج کند».
دشواری جهانی‌شدن لوت
بهمن ایزدی، پژوهشگر لوت و کارشناس محیط زیست، نیز توضیحاتی در خصوص تخریب بیابان لوت ارائه می‌دهد. او تأکید دارد که ابتدا باید تمامی عملیات عمرانی در لوت متوقف شده و سپس وضعیت قانونی و میزان خسارت بررسی شود. بیابان لوت، اولین اثر طبیعی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردید و اکنون در وضعیتی قرار دارد که به گفته ایزدی، ادامه برخی عملیات‌های عمرانی و جاده‌سازی در نواحی گندم‌بریان و کال‌شور می‌تواند این میراث جهانی را به مرحله‌ای خطرناک سوق دهد؛ مرحله‌ای که احتمال قرارگرفتن آن در وضعیت هشدار و دریافت کارت قرمز و در نهایت خروج از فهرست میراث جهانی را به دنبال دارد.
ایزدی می‌گوید: «منطقه‌ای که در آن عملیات عمرانی صورت گرفته، در محدوده ارزشمند لوت شمالی واقع شده و در مکانی قرار دارد که ویژگی‌های طبیعی آن در پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته است». او تأکید می‌کند هنوز امکان توقف این روند وجود دارد، اما اقدام نخست باید متوقف کردن عملیات عمرانی جدید و سپس ارزیابی مستقل و میدانی خسارت‌ها باشد. ایزدی با اشاره به وسعت واقعی بیابان لوت توضیح می‌دهد: «ریخت‌پیکره بیابان لوت به طور واقعی حدود ۸۰ هزار کیلومتر مربع است؛ یعنی سرزمینی به وسعت تقریبی ۲۰ درصد خاک کشور. از این محدوده، تقریباً ۴۰ هزار کیلومتر مربع در ناحیه‌ای قرار دارد که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است». به گفته وی، ثبت جهانی یک اثر طبیعی فرآیندی است که پس از گذر از مراحل قانونی ثبت ملی انجام می‌شود.
ایزدی، که از فعالان قدیمی در مطالعات و حفاظت از لوت است، می‌گوید: «تهیه پرونده ثبت ملی این بیابان سال‌ها زمان برده و اطلاعات وسیعی درباره ویژگی‌های طبیعی، زمین‌شناختی و زیستی آن گردآوری‌شده است. پرونده ثبت ملی-طبیعی لوت یکی از جامع‌ترین پرونده‌های تهیه شده درباره آثار طبیعی کشور است؛ پرونده‌ای که امروز نیز مورد استفاده پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های مختلف قرار می‌گیرد». ایزدی اذعان می‌کند که پس از ثبت ملی، این مسیر ادامه پیدا کرد تا لوت برای ثبت جهانی آماده گردد و «بخش اکولوژی پرونده ثبت جهانی را نیز با توجه به گونه‌های جانوری و اطلاعات درباره ویژگی‌های زیستی منطقه تهیه کردم. سرانجام در تاریخ ۲۸ تیر ۱۳۹۴، در ششمین اجلاس یونسکو در ترکیه، بیابان لوت به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران به فهرست میراث جهانی یونسکو راه یافت».
ثبت جهانی فقط یک عنوان نیست
ایزدی تصریح می‌کند که ثبت جهانی یک اثر بدین معنا نیست که مالکیت آن از کشور خارج می‌شود؛ لوت همچنان متعلق به ایران است، اما به دلیل شناسایی ارزش‌های آن در سطح جهانی، حفاظت از آن از یک موضوع داخلی فراتر می‌رود. او می‌افزاید: «زمانی که یک اثر در سطح جهانی به ثبت می‌رسد، به معنای نادر یا منحصربه‌فرد بودن آن در جهان است»، تاکید می‌کند: «مالکیت اثر متعلق به کشوری است که اثر در آن قرار دارد، اما کشورهای دیگر نیز در حفاظت از این میراث جهانی حساس هستند و یونسکو نیز بر ضرورت حفظ آن برای نسل‌های آینده بشر تأکید دارد».
به اعتقاد ایزدی، ثبت جهانی یک اثر سطح مسئولیت حفاظت از آن را نیز افزایش می‌دهد و دولت ملزم است سازوکارهای حفاظتی متناسب با ارزش‌های جهانی آن ایجاد کند.»
یکی از محورهای اصلی نگرانی ایزدی، محل انجام عملیات عمرانی اخیر است: «این بخش در محدوده گندم‌بریان در لوت شمالی واقع است؛ مکانی که به دلیل ویژگی‌های خاص زمین ساختاری و طبیعی آن در پرونده ثبت جهانی بسیار مورد توجه قرار گرفته و در آن به طور ویژه به ثبت رسیده است. نقشه محدوده‌های آن نیز در پرونده موجود است». ایزدی به عوارض زمین‌ساختی منطقه اشاره می‌کند و می‌گوید: «بسیاری از این ساختارهای طبیعی و زیبا، حاصل فرآیندهای بسیار طولانی زمین‌شناختی هستند و ارزش آن‌ها صرفاً به زیبایی منظر محدود نمی‌شود. در واقع گندم‌بریان و عوارض اطراف آن بخشی از یک مجموعه ژئومورفولوژیک است که می‌توان برای مطالعات علمی متعدد به کار برد».
کال‌شور؛ زیستگاهی که کمتر دیده شده است
بخش دیگری از اظهارات ایزدی به کال‌شور اختصاص دارد؛ ناحیه‌ای که به گفته او به خاطر شرایط هیدرولوژیک و شوری بالا، چشم‌اندازهای نمکی و ساختارهای ژئومورفولوژیک متنوعی را ایجاد کرده است. او می‌افزاید: «رواناب‌های مناطق داخلی لوت و بخشی از سیلاب‌های خراسان جنوبی از این مسیل عبور کرده و در پایین‌دست، به دلیل شرایط خاص، پهنه‌های نمکی و عوارضی مانند ساختارهای پلیگونی و کریستال‌های نمکی شکل می‌گیرند». ایزدی با تأکید بر اینکه اهمیت این منطقه فقط به آنچه با چشم دیده می‌شود محدود نیست، از مطالعاتی یاد می‌کند که بر روی نمونه‌های برداشت‌شده از کال‌شور انجام شده و به گفته او، به شناسایی و گزارش یک گونه جانوری به نام «دیاتومه» منجر شده است که اخیراً طی سال‌ها مطالعه توسط محققین ایرانی و خارجی در قالب مقاله‌ای علمی برای نخستین بار در ایران توصیف و ثبت گردیده است. او در این خصوص این‌گونه توضیح می‌دهد: «ما در نقاط مختلف کال‌شور مطالعاتی انجام دادیم و نمونه‌های گوناگون برداشت کردیم. زیست‌شناسان ایرانی، ترکیه‌ای، اروپایی و آمریکایی روی آن‌ها کار کرده و به‌تازگی مقاله‌ای در این زمینه تدوین شده است. چنین یافته‌هایی نشان می‌دهد لوت سرزمینی خالی و بدون حیات نیست، بلکه زیست‌بومی پیچیده است که هنوز بخش‌هایی از ارزش‌های آن برای جامعه علمی ناشناخته مانده است».
اما پرسش اصلی اینجاست: آیا ثبت جهانی یک منطقه طبیعی به معنای ممنوع بودن گردشگری و ایجاد ساخت‌وساز در آن است؟ ایزدی در پاسخ به این سؤال می‌گوید که اصل گردشگری در لوت با ثبت جهانی تضاد ندارد، اما نوع و مقیاس آن تعیین‌کننده است. او توضیح می‌دهد: «اسناد یونسکو بر حفاظت از ارزش‌های طبیعی، زمین‌ساختی و اکولوژیکی و همچنین مشارکت جوامع محلی تأکید دارند» و می‌افزاید: «گردشگری باید به گونه‌ای طراحی شود که به درک بیشتر و حفاظت از ارزش‌های طبیعی کمک کند. لوت ظرفیت بالایی برای ژئوتوریسم دارد و حتی می‌توان برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به زمین‌شناسی، علوم طبیعی و اقلیم‌شناسی برنامه‌های گردشگری علمی تعریف کرد». او همچنین ایجاد کمپ‌های موقت را در نقاط مناسب، به شرط رعایت ضوابط حفاظتی، قابل بررسی می‌داند؛ کمپ‌هایی که پس از پایان استفاده از منطقه، جمع‌آوری شوند و هیچ ساختار دائمی به طبیعت تحمیل نکنند.
الگوی گردشگری باید جامعه محلی را منتفع کند
ایزدی معتقد است گردشگری در لوت تنها در صورتی می‌تواند در راستای حفاظت عمل کند که به نفع جامعه محلی باشد. او به وضعیت روستاهای اطراف لوت در سال‌های اخیر اشاره می‌کند و می‌گوید: «بسیاری از ساکنان این مناطق با مشکل کمبود آب، نابودی کشاورزی و مسائل اقتصادی مواجه هستند. در برخی روستاها تلاش شده است که از طریق بوم‌گردی و صنایع‌دستی، درآمد جایگزینی برای مردم ایجاد شود». او به فعالیت‌های زنان روستای شفیع‌آباد و تشکیل گروه بانوان «گوجینو» اشاره می‌کند که با احیای برخی بافته‌های سنتی مانند پته‌دوزی موفق به ایجاد درآمد برای زنان محلی شده‌اند و از این منبع مالی، قنوات منطقه را لایروبی و احیا کرده‌اند.
بنا بر ارزیابی او، این مدل گردشگری تفاوت اساسی با گردشگری گسترده و زیرساخت‌های سنگین دارد؛ زیرا در مدل اولیه، گردشگری می‌تواند به حفظ ارزش‌های طبیعی و اجتماعی منطقه کمک کند، در حالی که توسعه زیرساختی نامتناسب ممکن است به نابودی همان ارزش‌هایی که گردشگر برای دیدن آن‌ها به لوت آمده است، بینجامد. ایزدی در خصوص عملیات‌های انجام شده در منطقه با اشاره به این که جاده‌سازی و عملیات خاک‌برداری در محدوده دربند و گندم‌بریان انجام شده است، می‌گوید: «در پی عملیات، جاده تا کرانه‌های نمکی پیش رفته و بخش‌هایی از عرصه‌های با ارزش تخریب شده است. شکل این عملیات این امکان را ایجاد می‌کند که هدف، ایجاد خاکریز برای کنترل رواناب کال‌شور و ساخت یک پهنه آبی مصنوعی باشد؛ هرچند هدف نهایی این پروژه هنوز مشخص نیست، زیرا اطلاعات شفافیت در این زمینه وجود ندارد. اگر قرار است در این ناحیه دریاچه‌ای مصنوعی یا جاذبه‌ای ساخت دست انسان ایجاد شود، باید پرسش کرد که این اقدام چه نسبتی با ارزش‌هایی خواهد داشت که اساساً به خاطر آن‌ها لوت به ثبت جهانی رسیده است. سازمان یونسکو گندم‌بریان را در بخش شمال غربی هسته لوت، یک پهنه سنگی وسیع بر روی سازندهای بازالتی مربوط به دوره کواترنر شناخته است. بنابراین اهمیت این منطقه فقط به جذابیت گردشگری آن محدود نیست».
لوت در آستانه یک مرحله خطرناک
ایزدی معتقد است که فقط عملیات عمرانی عامل تهدید لوت نیست. او بر این باور است که ضعف مدیریت حفاظتی در سال‌های اخیر نیز به افزایش آسیب‌ها کمک کرده است. بر اساس گفته‌های وی، حرکت گروه‌های بزرگ گردشگری با ده‌ها خودرو، عبور خودروها از عرصه‌های حساس، ایجاد کمپینگ و رها کردن زباله و قطع پوشش گیاهی برای تأمین سوخت، فشارهایی هستند که به لوت وارد می‌شوند. او هشدار می‌دهد: «همه اینها در کنار خسارتی که عملیات عمرانی ایجاد می‌کند، موجب می‌شود از دیدگاه نهادهای بین‌المللی، نظیر یونسکو، به مرحله‌ای خطرناک وارد شویم و کارت قرمز دریافت کنیم».
به گفته ایزدی، در صورت ادامه این روند، احتمال قرارگرفتن لوت در وضعیت هشدار و حتی خروج آن از فهرست میراث جهانی وجود دارد. این بوم‌شناس تأکید می‌کند که حفاظت از میراث جهانی لوت مسئولیت یک نهاد خاص نیست و بر اساس اسناد موجود در پرونده ثبت جهانی یونسکو، مدیریت این اثر طبیعی به عهده سه نهاد اصلی است: سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی که به ترتیب در مقام مدیر، متولی و هماهنگ‌کننده ملی و بین‌المللی حفاظت از میراث جهانی لوت عمل می‌کنند.
او خاطرنشان می‌کند که منابع طبیعی باید از منظر مدیریت عرصه‌های طبیعی و جلوگیری از بهره‌برداری غیرمجاز وظایف مشخصی را به عهده داشته باشد و سازمان حفاظت محیط زیست نیز علاوه بر مدیریت مناطق تحت اختیار خود، در حوزه ارزیابی آثار زیست‌محیطی پروژه‌های توسعه‌ای وظیفه دارد. به همین دلیل، با توجه به وجود مناطق طبیعی و زیستگاه یوزپلنگ در مجاورت محدوده میراث جهانی لوت و در منطقه استحفاظی دربند، این سازمان باید نسبت به هرگونه تعرض به این بوم‌ناحیه به ویژه پروژه‌های توسعه‌ای در این جا حساسیت جدی و مدیریت داشته باشد.
مدیرکل میراث کرمان پاسخ نمی‌دهد
بهمن ایزدی، وزیر میراث فرهنگی را نهاد اصلی مدیریت و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط با میراث جهانی می‌داند و بر این باور است که این وزارتخانه باید در مورد وضعیت حفاظت از لوت پاسخگو باشد. در تلاشی برای جویا شدن نظر این نهاد دولتی درباره جاده‌کشی در لوت، با روابط عمومی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سپس مدیرکل میراث فرهنگی کرمان تماس گرفته شده است، اما تا زمان انتشار این گزارش هیچ پاسخی به درخواست مصاحبه داده نشده و با وجود تماس‌های مکرر و پیامک به مدیرکل میراث کرمان، او هیچ پاسخی ارائه نکرده است.
از جانبی، شرکت ماهان به عنوان سرمایه‌گذار و مجری طرحی که هنوز جزئیات آن روشن نیست، مسئولیت تخریب در لوت را بر عهده دارد، اما تلاش برای ارتباط با این شرکت به نتیجه نرسید و مدیر روابط عمومی ماهان آنگاه که از جزئیات درخواست مصاحبه آگاه شد، به خبرنگار پاسخ نداد. در این زمینه، بهمن ایزدی، لوت‌شناس و فعال محیط زیست، با تأکید بر ضرورت اقدام فوری برای کنترل تخریب لوت به دست ماهان می‌گوید: «اول باید تمامی عملیات عمرانی جدید متوقف شود تا وضعیت قانونی روشن گردد. پس از آن باید بازدید میدانی مشترک و مستقل با حضور نمایندگان وزارت میراث فرهنگی، سازمان منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست، جامعه محلی و کارشناسان مستقل انجام گردد». او همچنین خاطرنشان می‌کند که متخصصان ژئومورفولوژی، تنوع زیستی و اقلیم‌شناسی باید در این بررسی میدانی حضور داشته باشند تا میزان و نوع خسارت‌ها مشخص شود. در مرحله بعد، شرکت ماهان باید تمامی مجوزها و مصوبات مربوط به عملیات را ارائه دهد. اگر شرکت ماهان برای جاده‌سازی، خاک‌ریزی، ساخت تأسیسات یا ایجاد پهنه آبی مجوز دارد، باید این مجوزها و مصوبات مشخص گردد.
نقشه ماهواره‌ای برای مشخص‌شدن میزان تخریب
یکی از مطالبات مطرح‌شده، تهیه نقشه دقیق عملیات است. ایزدی پیشنهاد می‌کند با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و برداشت‌های میدانی، مسیر جاده و سایر عملیات انجام‌شده با نقشه رسمی محدوده میراث جهانی و حریم آن تطبیق داده شود. به گفته او، باید روشن گردد جاده دقیقاً از چه نواحی عبور کرده و چه میزان از عرصه‌های ارزشمند تحت تأثیر قرار گرفته و چه تغییراتی در ساختار طبیعی منطقه به وجود آمده است. او تأکید می‌کند که بررسی حوضه هیدرولوژیک منطقه لازم است تا مشخص شود انسداد یا تغییر مسیر رواناب‌ها و کال‌شور چه تأثیری بر نظام طبیعی لوت دارد. او تأکید می‌کند: «تحلیل ژئومورفولوژیک منطقه امری ضروری است. باید میزان تخریب‌های ساختاری در بخش‌های نمکی، عوارض پلیگونی، هامادا (دشت‌های ریگی) و دیگر لندفرم‌های موجود که حاصل فرآیندهای طبیعی طولانی می‌باشند، مورد بررسی قرار گیرد. زیرا جاده‌سازی و عملکرد خاک‌برداری و خاک‌ریزی می‌تواند بعضی از این عوارض را به طور دائمی از بین ببرد».
او همچنین خواستار بررسی دقیق تنوع زیستی منطقه می‌باشد و می‌گوید: «باید فهمید که تخریب‌های انجام‌شده چه تأثیری بر زیستگاه گونه‌های مختلف، از جمله گونه‌های جانوری مایکروسکوپی شناسایی‌شده و دیاتومه‌ها داشته است. باید بدانیم این خسارت‌ها تنها با پول قابل جبران نیست. وقتی یک فرآیند طبیعی چند میلیون‌ساله را با جاده‌سازی و تغییر مسیر آب از بین می‌بریم، نمی‌توانیم آن فرآیند را دوباره با پول تعمیر کنیم».
لوت متعلق به همه ایرانیان است
ایزدی در جمع‌بندی صحبت‌هایش با تأکید بر اینکه لوت را نمی‌توان صرفاً به عنوان ظرفیت گردشگری یا اقتصادی دید، می‌گوید: «این سرزمین به دلیل فرآیندهای طبیعی شگفت‌انگیز، ارزش‌های علمی، چشم‌اندازهای منحصربه‌فرد، عوارض ژئومورفولوژیک و ویژگی‌های اکولوژیک در فهرست میراث جهانی قرار گرفته است. لوت امروز متعلق به همه ایرانیان است، اما ارزش آن فراتر از مرزهای ایران است؛ این سرزمین جزو میراث طبیعی جهانی است. لوت به واسطه وجود یک مجموعه اقامتی یا یک پروژه گردشگری نمی‌تواند به ثبت جهانی برسد. اگر می‌خواهیم گردشگری در بیابان لوت ادامه یابد، باید در خدمت شناخت و حفاظت از ارزش‌های آن قرار گیرد و نه اینکه به تدریج همان ارزش‌هایی را که به خاطر آن‌ها جهانی شده است، از بین ببرد».
این لوت‌شناس و فعال محیط زیست معتقد است هنوز برای جلوگیری از ادامه روند تخریب دیر نشده و می‌توان با توقف عملیات، انتشار اسناد، اندازه‌گیری دقیق خسارت و بررسی مسئله توسط کارشناسان مستقل، وضعیت را روشن نمود: «چالش امروز ما فقط گردشگری نیست؛ مسأله این است که آیا ایران می‌تواند از میراث جهانی‌ای که خود برای ثبت آن سال‌ها تلاش و هزینه کرده، در برابر توسعه نامتناسب حفاظت کند یا خیر. این پرسشی است که مسئولان ذی‌ربط باید به شکل مستند و در برابر افکار عمومی پاسخ دهند».
دیدار وزیر میراث با مجموعه ماهان
برخی منابع خبری گزارش داده‌اند که در سال ۱۴۰۳ و در سفر وزیر وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به دعوت مجموعه ماهان به کرمان، صالحی‌امیری در دیدار با مدیرعامل هواپیمایی ماهان در روستای ملک‌آباد، چراغ سبزی به تخریب لوت به منظور جاده‌کشی و اجرای طرح گردشگری توسط شرکت ماهان نشان داده است. با وجود تلاش‌ها، گفت‌وگو با وزارت میراث فرهنگی محقق نشد، اما روایت‌ها از جاده‌کشی در لوت، پرسش‌هایی درباره مجوزهای پروژه، محدوده دقیق تخریب، وضعیت حقوقی جاده، نحوه نظارت بر عرصه ثبت جهانی و نقش دستگاه‌های مسئول ایجاد می‌کند.
نظرات کاربران