براساس گزارش ایسنا به نقل از علم خوان، خواب به عنوان یکی از رکن‌های کلیدی سلامت جسمی و روحی فرد، اهمیت بالایی دارد و نقص در کیفیت یا الگوی خواب می‌تواند تأثیرات قابل توجهی بر روی زندگی روزمره و وضعیت سلامت افراد بگذارد. برای شناسایی و درمان این دست از اختلالات، به تخصص مطرح پزشکی، ابزارهای تشخیص و دسترسی به خدمات درمانی مناسب احتیاج است؛ این دورن‌مایه تحت عنوان پزشکی خواب شناخته می‌شود.

تحلیل وضعیت پزشکی خواب در ایران حاکی از آن است که در دو دهه اخیر، این رشته شاهد پیشرفت‌های قابل توجهی در زمینه آموزش تخصصی، تأسیس کلینیک‌های خواب و افزایش فعالیت‌های تحقیقاتی بوده است. با این حال، کمبود کارشناسان متخصص، محدودیت ظرفیت مراکز درمانی و پوشش بیمه‌ای ناکافی برای برخی خدمات و تجهیزات، موانع جدی بر سر راه دسترسی بیماران به این خدمات ایجاد می‌کند.

این نتایج در مطالعه‌ای با عنوان «وضعیت جهانی پزشکی خواب: ایران» که در سال ۲۰۲۴ در مجله علمی "Journal of Clinical Sleep Medicine" منتشر گردیده، به رشته تحریر درآمده است. در این تحقیق، پژوهشگران از دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و قزوین با تحلیل برنامه‌های آموزشی، دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، اطلاعات ارائه‌شده توسط انجمن پزشکی خواب ایران و مطالعات منتشر شده در زمینه اختلالات خواب، وضعیت این عرصه را در کشور مورد ارزیابی قرار داده‌اند.

طبق این ارزیابی، انجمن پزشکی خواب ایران در سال ۲۰۰۵ با هدف آموزش حرفه‌ای و افزایش آگاهی عمومی نسبت به خواب و ریتم شبانه‌روزی تأسیس شده است. این انجمن همچنین با وزارت بهداشت در تدوین معیارهای آزمایش خواب و فعالیت کلینیک‌های تخصصی همکاری کرده است.

آموزش فلوشیپ پزشکی خواب در دانشگاه علوم پزشکی تهران از سال ۲۰۱۱ آغاز گردید و پس از آن، سایر دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز به این عرصه ورود کردند. در حال حاضر، پزشکان تخصص‌دیده در هشت رشته شامل بیهوشی، گوش و حلق و بینی، داخلی، مغز و اعصاب، طب کار، کودکان، روان‌پزشکی و بیماری‌های ریوی قادر هستند در دوره آموزشی پزشکی خواب شرکت کنند. آموزش این رشته در دو شاخه پزشکی خواب بزرگسالان و کودکان ادامه دارد. علاوه بر این، تعلیم تکنسین‌های خواب از سال ۲۰۱۲ در دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز شده است.

با اینکه زیرساخت‌های آموزشی توسعه یافته است، تعداد کارشناسان با آموزش رسمی در زمینه پزشکی خواب کماکان کم است. براساس اطلاعات موجود در مقاله، تا اوت ۲۰۲۳، در مجموع ۶۶ متخصص پزشکی خواب در ایران آموزش رسمی دیده بودند که از این تعداد، ۵۸ نفر در نظام دانشگاهی ایران و هشت نفر در دیگر نظام‌های آموزشی تحصیل کرده بودند. این آمار معادل تقریباً ۰.۶۴ متخصص به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت است. افزون بر این، بیش از ۶۰ پزشک دیگر نیز به طور غیررسمی در زمینه پزشکی خواب در حال فعالیت هستند.

در زمان انجام این بررسی، ۱۴ پزشک در حال گذراندن دوره‌های آموزشی پزشکی خواب بودند؛ آماری که نشان‌دهنده ادامه تربیت نیروی متخصص در این حوزه است، هرچند برای ارزیابی دقیق وضعیت جاری، نیاز به آمارهای جدیدتر وجود دارد. طبق اطلاعات موجود در مقاله، بالای ۴۰ کلینیک خواب معتبر از سوی انجمن پزشکی خواب ایران در شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرمان، کرمانشاه، اهواز، ارومیه، قزوین، ساری و یزد فعال هستند.

در این کلینیک‌ها، انواع خدمات تشخیصی و درمانی از جمله پلی‌سومنوگرافی (مطالعه خواب شبانه)، آزمون تأخیر چندگانه خواب، آزمون بیداری و تنظیم دستگاه فشار مثبت راه هوایی و برخی از آزمایش‌های خانگی برای تشخیص آپنه خواب ارائه می‌شود. برآورد‌های این مطالعه نشان‌دهنده انجام تقریبا ۶۰۰ آزمایش خواب در ماه در مراکز دولتی و دانشگاهی و حدود ۳۰۰ آزمایش در ماه در مراکز خصوصی است. با این وجود، پژوهشگران تأکید دارند که استانداردهای لازم برای آزمایش خانگی آپنه خواب در ایران هنوز به صورت کامل شکل نگرفته و انجمن پزشکی خواب ایران در زمان انتشار مقاله در حال تهیه دستورالعمل جامع برای این خدمات بود.

اهمیت گسترش خدمات پزشکی خواب با توجه به آمارهای مربوط به شیوع اختلالات خواب در کشور بیشتر جلوه‌گر می‌شود. بر اساس یک مطالعه ملی اشاره شده در مقاله، شیوع آپنه انسدادی خواب حدود ۲۸.۷ درصد، بی‌خوابی ۶۰.۹ درصد و سندرم پای بی‌قرار ۱۴.۶ درصد اعلام شده است. این داده‌ها به تحقیقات مورد استناد پژوهشگران مربوط می‌شود و برای تعمیم این ارقام به کل جمعیت فعلی ایران، لازم است روش نمونه‌گیری، جامعه مورد مطالعه و تاریخ گردآوری داده‌ها نیز بررسی شود. نویسندگان مقاله همچنین بر کمبود اطلاعات جامع و به‌روز ملی درباره کیفیت خواب ایرانیان تأکید کرده و انجام تحقیقات جمعیتی وسیع‌تر را ضروری دانسته‌اند.

رفتار درمانی شناختی بی‌خوابی یا CBT-I یکی از روش‌های درمانی مؤثر برای این اختلال است که با بازنگری الگوهای فکری و رفتاری مربوط به خواب، به بهبود وضعیت بیماران یاری می‌رساند. طبق این بررسی، این روش در ایران در دسترس است، اما میزان استفاده از آن هنوز به طرز قابل‌توجهی محدود گزارش شده است. پژوهشگران بر ضرورت آموزش و پرورش داخلی متخصصان بیشتر برای ارائه این درمان تأکید کرده‌اند. همچنین پزشکی خواب کودکان از بخش‌هایی است که به توجه و توسعه بیشتری نیاز دارد. بر اساس نظر نویسندگان، افزایش تعداد متخصصان، اجرای برنامه‌های غربالگری ملی و تدوین برنامه‌های پیشگیرانه و درمانی متناسب با اختلالات خواب کودکان می‌تواند در شناسایی سریع‌تر مشکلات این گروه مؤثر واقع شود.

پوشش بیمه‌ای نامناسب از دیگر مشکلات مطرح‌شده در مقاله است. طبق این تحلیل، ویزیت پزشک متخصص خواب عموماً تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد، اما هزینه‌های مربوط به بسیاری از تجهیزات درمانی، نظیر دستگاه فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP) و وسایل دهانی سفارشی از پوشش بیمه‌ای کافی برخوردار نیست. همچنین پوشش بیمه‌ای برای آزمایش پلی‌سومنوگرافی و انجام تنظیمات دستگاه‌های فشار مثبت نیز محدود گزارش شده است.

بر اساس داده‌های مربوط به سال ۲۰۲۳ درج‌شده در مقاله، هزینه انجام پلی‌سومنوگرافی کامل در مراکز دولتی بین ۴۰ تا ۶۰ دلار و در مراکز خصوصی حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ دلار برآورد شده است. همچنین هزینه دستگاه CPAP تقریباً بین ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ دلار تخمین زده شده است. این اعداد بر اساس زمان انتشار داده‌های مورد بررسی بوده و نباید به‌عنوان قیمت‌های روز خدمات و تجهیزات تصور شود. با این حال، پژوهشگران پوشش بیمه‌ای ناکافی را به عنوان یکی از موانع دسترسی بیماران به تشخیص و درمان صحیح معرفی کرده‌اند.

گسترش فعالیت‌های تحقیقاتی به عنوان یکی از نقاط قوت پزشکی خواب در ایران مطرح شده است. بر پایه مقاله، تعداد مقالات ایرانی در حوزه پزشکی خواب در سال‌های اخیر افزایش یافته و ایران در جمع کشورهای فعال منطقه قرار گرفته است. مطالعات مرتبط با شیفت‌های کاری و ارتباط آن با خواب نیز از حوزه‌های مورد توجه محققان ایرانی قرار داشته است. همچنین برخی ابزارهای معتبر ارزیابی اختلالات خواب، همچون پرسشنامه غربالگری آپنه خواب STOP-BANG، شاخص شدت بی‌خوابی، مقیاس خواب‌آلودگی اپ‌ورث، و پرسشنامه کیفیت خواب پیتسبورگ به زبان فارسی و با اعتبارسنجی مورد تهیه واقع شده است. این ابزارهای تحقیقی می‌توانند در مطالعات جمعیتی، غربالگری و ارزیابی خواب افراد مفید واقع شوند.

جمع‌بندی این مطالعه بیانگر پیشرفت پزشکی خواب در ایران در زمینه آموزش، توسعه مراکز تخصصی و فعالیت‌های تحقیقاتی در دو دهه اخیر است، اما به منظور پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، تقویت زیرساخت‌های موجود کافی نبوده و الزاماً باید دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی نیز تقویت شود.

نویسندگان بر این باورند که سلامت خواب و ریتم شبانه‌روزی نیازمند جایگاهی برجسته‌تر در سیاست‌های ملی سلامت است و باید هم‌سطح با تغذیه مناسب و فعالیت بدنی به عنوان یکی از اجزای کلیدی در حفظ سلامتی جامعه مورد توجه قرار گیرد. توسعه آموزش تخصصی، افزایش دسترسی به خدمات، بهبود پوشش بیمه‌ای و گسترش تحقیقات ملی می‌تواند به شناسایی بهتر اختلالات خواب و کاهش پیامدهای ناشی از آن‌ها کمک کند.

انتهای پیام