به نقل از ایسنا، در حالی که آموزش و یادگیری به‌طور مداوم برای دانش‌آموزان از طریق حضور در کلاس‌های درس در حال انجام است، در مناطق عشایری، فواصل جغرافیایی، جابه‌جایی خانوادگی و تنوع محل سکونت در مناطق کوهستانی می‌تواند به نوعی دیگر بر فرایند آموزش تأثیر بگذارد. به همین دلیل، فراهم‌آوری شرایط تحصیل در حین جابه‌جایی، هم‌راستایی برنامه‌های آموزشی با زمان نقل مکان خانواده‌ها و برقراری ارتباط با معلمان آشنا به زندگی عشایری، از جمله اعضای کلیدی در تحقق عدالت آموزشی به‌شمار می‌رود.
براساس اطلاعات منتشر شده از سوی معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، حدود ۲۱۱ هزار دانش‌آموز در بیش از ۷۰۰۰ مدرسه عشایری در سطح کشور مشغول به تحصیل هستند. با وجود شرایط خاص جغرافیایی و اجتماعی، این مدارس وظیفه آموزش دانش‌آموزانی را بر عهده دارند که دسترسی آنها به منابع آموزشی به شرایط زندگی عشایری وابسته‌است.
این در حالی است که وزیر آموزش و پرورش اشاره کرده است که تعداد ۱۰۴ مدرسه عشایری با یک دانش‌آموز به‌عنوان نشانه افتخار نظام جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود. همچنین تعداد مدارس روستایی نیز از مرز ۱۰۰۰ مدرسه فراتر رفته‌است.
آموزش در مسیر کوچ: تطابق با سبک زندگی عشایر
آموزش عشایری را نمی‌توان فقط بر اساس تعداد مدارس و کلاس‌ها ارزیابی کرد. زیرا در این مناطق، لازم است که مدارس خود را با شرایط دانش‌آموزان سازگار نمایند. در برخی نواحی، جمعیت کم دانش‌آموزان منجر به تشکیل کلاس‌های چندپایه شده است؛ جایی که دانش‌آموزان از سال‌های تحصیلی مختلف تحت نظر یک معلم در یک محیط آموزشی درس می‌خوانند.
علاوه بر این روش، وجود مدارس سیار در مناطقی که جابجایی و عدم تمرکز جمعیت، دسترسی آسان به مدارس ثابت را محدود می‌کند، نقش حیاتی در ادامه آموزش دارند. در برخی جاها، امکان ادامه تحصیل دانش‌آموزان در مکان سکونت خانواده‌های عشایری فراهم شده‌است که به این معناست که کوچ نباید باعث قطع ارتباط آنها با مدرسه گردد.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش نیز با تأکید بر اینکه فراهم کردن حق تحصیل برای تمامی فرزندان ایران یکی از وظایف نظام آموزشی است، اشاره کرده‌است که مدارس عشایری نماد کوشش برای تحقق عدالت آموزشی و فراهم آوردن فرصت‌های دسترسی برای کودکان این مناطق به حساب می‌آید.
نرخ سرانه مدارس عشایری سه برابر مدارس عمومی است و اعتبار کیفیت‌سازی برای این مدارس ۱۳ برابر افزایش یافته است؛ اعتباراتی که به همراه تأمین منابع انسانی و ابزارهای آموزشی، به‌عنوان معیارهای اصلی حمایت از مدارس عشایری محسوب می‌شوند.
چالش تأمین معلم: از جذب نیرو تا ماندگاری در مناطق عشایری
یکی از چالش‌های مهم در نظام آموزش عشایری، تأمین معلمانی است که نه تنها مهارت‌های آموزشی کافی داشته باشند، بلکه با شیوه زندگی و فرهنگ جامعه عشایری نیز آشنا باشند. حضور معلم در این مناطق به تنها تدریس محدود نمی‌شود و تسلط بر شرایط جغرافیایی، سبک زندگی خانواده‌ها، و مقتضیات کوچ می‌تواند در تداوم فرایند آموزش تأثیر ویژه‌ای داشته باشد.
در سال‌های گذشته، با وجود تخصیص سهمیه‌هایی برای خدمت در مناطق عشایری، به جذب نیرو از میان دانش‌آموزان بومی چندان توجه نمی‌شد. ناآگاهی بعضی از معلمان تازه‌وارد از ویژگی‌های زیست‌بوم عشایری بر ماندگاری آنها در این مناطق تأثیرگذار بوده است. از این‌رو، هماهنگی با سازمان امور عشایر و حمایت معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری برای جذب معلمان از بین دانش‌آموزان عشایری به یک رویکرد خاص تبدیل شده‌است. این رویکرد می‌تواند به بهبود ارتباط مدرسه با جامعه محلی و افزایش ماندگاری نیروی انسانی کمک کند.
چهارمحال‌وبختیاری؛ تعهد به آموزش در کنار کوچ
اهمیت تطابق نظام آموزشی با شرایط زندگی عشایری در چهارمحال‌وبختیاری نیز قابل مشاهده است. در این استان، برخی از دانش‌آموزان عشایری در حین جابه‌جایی خانواده‌ها با تغییر مکان سکونت مواجه می‌شوند و تداوم تحصیل آنها نیاز به برنامه‌ریزی متناسب با تقویم کوچ دارد.
رئیس اداره آموزش و پرورش عشایری چهارمحال‌وبختیاری اعلام کرده که حدود ۷۹۵۲ دانش‌آموز عشایری در این استان مشغول به تحصیلند و ۱۰۵ مدرسه ابتدایی، ۲۵ مدرسه متوسطه اول، ۱۳ مدرسه متوسطه دوم و ۱۴ هنرستان در زمینه آموزش عشایری فعال هستند. همچنین، استان دارای ۱۶ مدرسه سیار عشایری است که پوشش تحصیلی را برای دانش‌آموزان مناطق عشایر فراهم می‌کند. بیشترین تعداد این مدارس در شهرستان لردگان و نزدیک به خوزستان واقع شده‌است.
در این استان، برنامه‌ریزی آموزشی با در نظر گرفتن زمان کوچ انجام می‌پذیرد؛ به این نحو که شروع و پایان فعالیت مدارس با تقویم کوچ تطابق دارد و دانش‌آموزان عشایری در دوره میان‌کوچ نیز تحت پوشش تحصیلی قرار می‌گیرند. این هماهنگی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا جابه‌جایی محل زندگی خانواده‌ها نباید موجب قطع ارتباط دانش‌آموزان با مدرسه یا کمبود تحصیلی آنها شود. در واقع، آموزش عشایری زمانی می‌تواند مفید واقع شود که برنامه‌ریزی آموزشی با واقعیت زندگی‌شان سازگار باشد.
از مدارس ابتدایی تا هنرستان‌ها: ضرورت تداوم تحصیل
دسترسی به آموزش در مقطع ابتدایی، تنها یک مرحله از نیازهای دانش‌آموزان عشایری است. ادامه تحصیل در مقطع متوسطه، فراهم آوردن فرصت‌های متنوع در انتخاب رشته و امکان بهره‌برداری از آموزش‌های فنی و مهارتی نیز در ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی نقش پررنگی دارد. بر اساس توضیحات معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، تعداد هنرستان‌های عشایری از ۱۳۱ به ۱۶۷ هنرستان افزایش یافته‌است و همچنین ۲۷۶ مدرسه شبانه‌روزی عشایری برای دانش‌آموزان دختر و پسر دوره متوسطه فعال است.
با این وجود، توسعه آموزش در مقطع متوسطه باید با توجه به شرایط جغرافیایی، نیازهای دانش‌آموزان و دسترسی آنان به رشته‌های تحصیلی دلخواه پیش برود. مدارس شبانه‌روزی برای دانش‌آموزانی که دسترسی مداوم به مدارس ثابت ندارند، یکی از گزینه‌های ادامه تحصیل هستند. با این حال، کاهش تعداد دانش‌آموزان عشایری از مقطع ابتدایی به متوسطه، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان دختر، موضوعی است که باید جدی گرفته شود. موضوعی که علی تیرگیر، معلم عشایری، در گفت‌وگو با ایسنا به آن پرداخته است.
کمبود مدرسه و معلم در مناطق عشایری صعب‌العبور
نیاز به توجه به توسعه ظرفیت‌های تحصیل در مقطع متوسطه
تیرگیر با تأیید ریزش تعداد دانش‌آموزان عشایری در گذار از مقطع ابتدایی به متوسطه اول و از متوسطه اول به دوم، اظهار داشت که این ریزش به‌ویژه در میان دختران عشایری تشدید یافته و یکی از عوامل اصلی آن، نبود زیرساخت‌های آموزشی کافی است؛ زیرساخت‌هایی که شامل فضای فیزیکی مدرسه و تأمین نیروی انسانی متخصص می‌شود.
وی در ادامه افزود: پراکندگی جمعیت عشایری، کم‌جمعیت بودن برخی مناطق، و دشواری‌های دسترسی به این نواحی از جمله عواملی هستند که تأمین امکانات آموزشی را به چالش کشیده است. به نظر می‌رسد که ضرورت ایجاد ظرفیت مناسب برای تحصیلات دانش‌آموزان عشایری در دوره‌های متوسطه، بر اساس نیازهای واقعی آنها، تا کنون به اندازه کافی مد نظر قرار نگرفته‌است.
این معلم عشایری اظهار کرد: یکی از راه‌های جلوگیری از ریزش دانش‌آموزان، به‌ویژه در مقطع متوسطه اول، بهره‌برداری از قابلیت مدارس چندپایه است؛ راهکاری که می‌تواند در مناطقی با جمعیت دانش‌آموزی محدود، عدم امکانات آموزشی را تا حدی جبران کند.
دانش‌آموزان عشایری؛ میان تحصیل و تأمین معیشت خانواده
تیرگیر با تأکید بر نقش وضعیت اقتصادی در ترک تحصیل دانش‌آموزان عشایری گفت: در بسیاری از خانواده‌های عشایری، دانش‌آموزان به‌عنوان نیروی کار و کمک‌کار خانواده در نظر گرفته می‌شوند. به همین دلیل، برخی از دانش‌آموزان پسر به دلیل مشکلات اقتصادی ناچار به کنار گذاشتن تحصیل، و کمک به سرپرست خانوار یا مهاجرت به شهرهای اطراف برای تأمین معیشت می‌شوند.
وی در جمع‌بندی عوامل مؤثر بر ریزش تحصیلی دانش‌آموزان عشایری بیان کرد: از یک سو با کمبود زیرساخت‌های آموزشی، فضای مدرسه و نیروی انسانی متخصص روبروییم و از سوی دیگر، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها باعث می‌شود برخی از دانش‌آموزان برای کمک به تأمین هزینه‌های زندگی، ادامه تحصیل را کنار بگذارند.
دختران عشایری با چالش‌های بیشتری برای ادامه تحصیل مواجه‌اند
این معلم عشایری با اشاره به شرایط خاص دختران عشایری تصریح کرد: برای این دانش‌آموزان، علاوه بر کمبود امکانات آموزشی، موانع فرهنگی و خانوادگی نیز وجود دارد. در مناطقی که مدارس متوسطه در دسترس نیست، دختران ناگزیر به سفر به مناطق دیگر برای ادامه تحصیل هستند؛ اما برخی خانواده‌ها به دلایل فرهنگی، تعصبات خانوادگی یا دشواری‌های اقتصادی، با این مسأله درگیری دارند. در این مواقع، احتمال ادامه تحصیل دختران به‌طرز قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند و نبود مدرسه نزدیک، به عاملی برای دور ماندن آنها از تحصیل تبدیل می‌شود.
ظرفیت مدارس شبانه‌روزی کافی نیست
تیرگیر با اشاره به وجود مدارس شبانه‌روزی عشایری در مقاطع متوسطه اول و دوم گفت: هرچند این مدارس به‌منظور فراهم آوردن امکان ادامه تحصیل برای دانش‌آموزان مناطق عشایری ایجاد شده‌اند، اما ظرفیت کنونی آنها قادر به پاسخگویی به نیاز تمامی دانش‌آموزان نیست. به عنوان مثال، ممکن است ظرفیت یک مدرسه شبانه‌روزی ۵۰۰ دانش‌آموز باشد، اما ۷۰۰ دانش‌آموز در آن پذیرش می‌شوند و بالعکس، ۵۰۰۰ دانش‌آموز دیگر نیز در صف انتظار هستند. این وضعیت نشان‌دهنده این است که ظرفیت مدارس شبانه‌روزی عشایری باید به اندازه نیاز واقعی دانش‌آموزان افزایش یابد.
این معلم عشایری با تأکید بر اینکه مشکل فقط به تعداد محدود مدارس مربوط نمی‌شود، ادامه داد: کیفیت آموزش و شرایط رفاهی دانش‌آموزان نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. دانش‌آموزی که برای ادامه تحصیل به مدرسه شبانه‌روزی می‌رود، نباید مجبور باشد وسایل اولیه یا بخشی از مواد غذایی مورد نیاز خود را از خانه بیاورد یا بابت استفاده از امکانات مدرسه هزینه‌های اضافی پرداخت کند.
وی به هزینه‌های رفت و آمد دانش‌آموزان میان محل زندگی و مدرسه اشاره کرد و گفت: رفت و آمدهای هفتگی، به‌ویژه برای دانش‌آموزانی که باید چند روز در مدرسه بمانند و به خانه بازگردند، هزینه‌هایی برای خانواده‌ها به بار می‌آورد. لذا هم توسعه فضای فیزیکی مدارس و هم بهبود کیفیت خدمات آموزشی و رفاهی آنها باید در برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد.
توسعه مدارس عشایری؛ نیاز ضروری برای عدالت آموزشی
تیرگیر با تأکید بر ضرورت گسترش کمی و کیفی مدارس عشایری در مقاطع متوسطه اول و دوم指出 کرد: یکی از سیاست‌های بنیادین باید این باشد که مدارس شبانه‌روزی واقعاً بتوانند تمامی نیازهای آموزشی، اقامتی و رفاهی دانش‌آموزان را مرتفع کنند. در کنار گسترش مدارس شبانه‌روزی، از ظرفیت مدارس نزدیک به یکدیگر نیز باید بهره برد؛ به این نحو که در مدارسی که امکان‌پذیر است، کلاس‌های متوسطه اول در شیفت‌های مخالف برگزار شوند تا دانش‌آموزان از ترک منطقه یا ترک تحصیل باز داشته شوند.
این معلم عشایری بر ضرورت توجه به توزیع منصفانه رشته‌های تحصیلی تاکید کرد و خواستار آن شد که هدایت تحصیلی دانش‌آموزان به‌نحو صحیح انجام شود تا امکان انتخاب رشته بر اساس استعدادها، نیازهای بازار کار و فرصت‌های شغلی فراهم شود. نمی‌توان همه دانش‌آموزان را به سمت رشته علوم انسانی سوق داد، در حالی که در برخی حوزه‌ها به مهندس و تکنسین نیاز داریم. باید بین رشته‌های تحصیلی و نیازهای بازار کار تناسب برقرار گردد.
عدالت آموزشی باید از مناطق روستایی و عشایری آغاز شود
تیرگیر در ادامه به اهمیت عدالت آموزشی در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش اشاره کرد و گفت: تحقق عدالت آموزشی وقتی ممکن خواهد بود که دانش‌آموزان کم‌برخوردار نیز به امکانات و فرصت‌های آموزشی مناسب دسترسی پیدا کنند. دانش‌آموزان عشایری جزو گروه‌هایی هستند که باید در اولویت برنامه‌های حمایتی قرار گیرند. اگر قرار است مدرسه‌ای تأسیس شود، تجهیزات آموزشی توزیع گردد یا امکانات جدیدی به مدارس افزوده شود، مناطق روستایی و عشایری باید به نسبت سهم ببرند. حمایت از این مناطق و توزیع عادلانه امکانات، می‌تواند اقدامی مؤثر در راستای اجرای سند تحول بنیادین آموزش و پرورش و تحقق عدالت آموزشی باشد.
شناسایی و بازگرداندن بازماندگان از تحصیل عشایری
این معلم عشایری همچنین به مسأله بازماندگان از تحصیل در جامعه عشایری پرداخت و اظهار داشت که شناسایی و جذب دانش‌آموزانی که از تحصیل جا مانده‌اند از موضوعات مهم این حوزه است. اما این فرآیند تنها به شناسایی دانش‌آموزان ختم نمی‌شود. بلکه پس از شناسایی باید زیرساخت‌های الزامی از نظر فضایی آموزشی، نیروی انسانی و کیفیت خدمات تأمین شود تا امکان بازگشت آنها به تحصیل فراهم گردد. بدون رفع موانع موجود که سبب ترک تحصیل شده‌اند، نبودن دانش‌آموزان در مدرسه به تنهایی نمی‌تواند از تکرار این وضعیت جلوگیری نماید.
تیرگیر در انتها تأکید کرد: برای کاهش ریزش تعداد دانش‌آموزان عشایری، باید به‌طور هم‌زمان بر توسعه مدارس، تأمین نیروی انسانی تخصصی، بهبود شرایط رفاهی و حمایت از خانواده‌های نیازمند توجه شود تا دانش‌آموزان، به‌ویژه دختران عشایری، فرصت ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر را از دست ندهند.
پایان پیام
نظرات کاربران