باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - در اقتصادی که در حال تحول و گذار است، بخصوص در زمانی که نوسانات قیمت و تغییرات در الگوهای مصرف، همچون طرح‌های کالابرگ الکترونیکی با شتاب زیادی رخ می‌دهد، زنجیره توزیع کالا به عنوان یکی از حساس‌ترین بخش‌های اقتصاد شناخته می‌شود و این امر نیاز به نظارت در اقتصاد مصرف‌کننده را به وجود می‌آورد. از این رو، بازرسی‌های انجام شده توسط سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و هیئت‌های نظارتی وزارت صمت در فروشگاه‌های زنجیره‌ای و مسئولان مربوطه نه صرفاً یک اقدام نظارتی عادی، بلکه تلاشی برای تغییر رفتار بازار به شمار می‌آید تا از بروز نوسانات غیرواقعی و سوءاستفاده از تغییرات قیمت جلوگیری شود. بدین ترتیب، این بازرسی‌ها به فراتر از صرفاً بررسی قیمت‌ها رفته و به مسائلی چون شفافیت، دسترسی و کیفیت خدمات نیز توجه دارند.
شفافیت امکان تطابق قیمت‌های قید شده بر روی کالاها با قیمت نهایی در صندوق را فراهم می‌سازد و دسترسی نیز به شفاف‌سازی موجودی انبارها کمک می‌کند، تا اطمینان حاصل شود که فروشگاه‌ها از احتکار پنهان جلوگیری می‌کنند و قیمت‌ها را در آینده به شکلی ناعادلانه بالا نمی‌برند. همچنین، بررسی کیفیت خدمات به نحوه رسیدگی به شکایات مشتریان و رعایت استانداردهای خدمات در شرایط بحرانی می‌پردازد.
سوال اصلی این است که آیا این بازرسی‌ها واقعاً تأثیری بر بازار دارند؟
یکی از تأثیرات آن به صورت بازدارنده عمل می‌کند، به‌طوری‌که حضور بازرسان در نقاط کلیدی توزیع به مثابه هشداری برای فعالان اقتصادی و فروشگاه‌ها به شمار می‌آید. این حضور موجب می‌شود تا فروشگاه‌ها در رعایت پروتکل‌های قیمت‌گذاری و برچسب‌گذاری، دقت بیشتری به خرج دهند.
تأثیر دیگر این بازرسی‌ها، شناسایی گلوگاه‌هاست. بدین معنی که بازرسی‌های مکرر، اطلاعات ارزشمندی از سمت مشتریان و کالاها را به وزارت صمت و سازمان بازرسی منتقل می‌سازد تا سیاست‌گذاران بتوانند به ریشه مشکلات موجود در این حوزه پی ببرند؛ آیا مشکل ناشی از کمبود تولید است یا اخلال در زنجیره توزیع؟
اصلاح سیاست‌گذاری نیز یکی دیگر از نتایج مهم این بازرسی‌هاست که شکایات مختلف را به الگوهای آماری تبدیل می‌کند. زیرا هنگامی که بازرسی‌ها مکرراً به مشکل نقدینگی یا تأخیر در تسویه مطالبات اشاره می‌کنند، این به منزله یک سیگنال مستقیم به دولت و بانک مرکزی است که ساختار مالی طرح‌های حمایتی نیاز به بازنگری جدی دارد.
در این راستا، ضرورت بازرسی‌ها از فروشگاه‌های زنجیره‌ای اخیراً توسط محمود صلبی، بازرس کل امور صنعت، معدن و تجارت سازمان بازرسی کل کشور، حسین فرهیدزاده، معاون وزیر صمت و رئیس سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، و سید داوود موسوی، معاون توسعه بازرگانی وزارت صنعت، معدن و تجارت انجام شد. هدف این بازدید بررسی وضعیت تأمین و توزیع کالا، شفافیت قیمت‌ها، کیفیت خدمات و چالش‌های موجود در فروشگاه‌های زنجیره‌ای بود.
شایان ذکر است که در خلال این بازدید، موجودی کالاهای ضروری مردم در سطح فروشگاه و انبارها، روش عرضه اقلام مشمول طرح کالابرگ و آمادگی مداوم مجموعه برای تأمین و توزیع کالا در شرایط مختلف به دقت مورد بررسی قرار گرفت. همچنین، تطابق تخفیف‌های قید شده روی قفسه‌ها با قیمت نهایی محاسبه شده در صندوق، رعایت قیمت‌های مصوب و درج شده روی کالاها، روش عرضه محصولات دارای قیمت‌های قدیم و جدید و جلوگیری از مخدوش شدن برچسب‌های قیمت نیز از دیگر محورهای بازدید بودند.
علاوه بر این، بررسی شفافیت قیمت و عرضه کالا، احتمال بروز کمبود یا افزایش غیرمعتدل قیمت‌ها و تاب‌آوری فروشگاه در حفظ موجودی و تداوم خدمات‌رسانی به مردم نیز از نقاط مورد توجه در این بازدید قرار داشت و پس از بررسی‌های انجام شده، در موارد ارزیابی شده تخلفی مشاهده نشد.
گفته می‌شود که بخشی از این بازدید به مسائل و مشکلات عملیاتی فروشگاه‌های زنجیره‌ای اختصاص داشت و در این راستا، چالش‌های مرتبط با تأخیر در تسویه مطالبات فروشگاه‌ها از طرح کالابرگ، مشکلات نقدینگی، تأمین سوخت و تأثیر این عوامل بر تأمین، نگهداری و توزیع کالا مورد بررسی قرار گرفت.
عملکرد فروشگاه‌های زنجیره‌ای، به‌ویژه مجموعه شهروند، در شرایط جنگ و نقش این شبکه در حفظ مداوم عرضه کالاهای ضروری مردم نیز از دیگر مسائل مورد اهمیت در این بازدید بود. حفظ پایداری زنجیره تأمین، تقویت آمادگی فروشگاه‌ها برای مواجهه با شرایط بحران و استمرار خدمات‌دهی به مصرف‌کنندگان از جمله مواردی بود که در این بازدید مورد تأکید قرار گرفت.
قابل ذکر است که این بازدید بخشی از برنامه‌های نظارتی سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان است و هدف آن ارتقای شفافیت در بازار، بررسی موانع پیش‌روی شبکه توزیع و اطمینان از رعایت حقوق مصرف‌کنندگان می‌باشد. سازمان حمایت، استمرار نظارت بر قیمت‌گذاری و روش عرضه کالا، اجرای صحیح تخفیف‌ها، دسترسی مناسب مردم به اقلام ضروری و پیگیری مسائل مؤثر بر پایداری تأمین و توزیع کالا را از اولویت‌های خود می‌داند.
نکته قابل توجه این است که هرچند بازرسی‌های میدانی، ابزاری مؤثر برای کنترل آنی بازار محسوب می‌شوند، ولی نباید به عنوان جایگزینی برای مدیریت ساختاری شناخته شوند. زیرا تأثیر واقعی این بازدیدها زمانی محقق می‌شود که نتایج آن‌ها به سمت اصلاح زنجیره تأمین سوق پیدا کند. از این رو، برای بهبود وضعیت بازار و تحقق پایداری، بازرسی‌های وزارت صمت باید با یک چرخه بازخورد سریع همراه شوند؛ به‌نحویکه چالش‌های شناسایی شده در فروشگاه‌ها، به سرعت در سطوح بالای سیاست‌گذاری اقتصادی، مورد توجه قرار گرفته و حل و فصل شوند تا از بروز بحران‌های تأمین کالا جلوگیری گردد.