به نقل از ایسنا، دسترسی فراگیر به منابع آموزشی، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای تحقق عدالت آموزشی به شمار می‌رود؛ اما دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا برای بهره‌مندی از محتوای کتاب‌های درسی، به ابزارها و منابعی متناسب با نیازهای خاص خود نیازمند هستند. تبدیل کتاب‌های درسی به خط بریل، درشت‌خط و فرمت‌های صوتی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند فرصت‌های آموزشی را برای این گروه از دانش‌آموزان فراهم آورد؛ با این وجود، هزینه‌های تولید، انبوه کتاب‌ها و دشواری در استفاده از برخی ابزارهای آموزشی همچنان چالش‌هایی در مسیر دسترسی مؤثر به محتوا دارند.
با ورود دانش‌آموزان به مقطع متوسطه و افزایش حجم و تنوع مطالب آموزشی، ضرورت تأمین منابع متناسب با این نیازها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، تحقق عدالت آموزشی تنها با ثبت‌نام و حضور دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا در مدارس محقق نمی‌شود، بلکه ایجاد شرایط برای یادگیری مؤثر، بهبود محیط آموزش، همراهی خانواده و به‌کارگیری شیوه‌های مناسب آموزش و ارزشیابی نیز شامل این مبحث می‌شود؛ عواملی که می‌توانند به کاهش موانع آموزشی و افزایش فرصت‌های یادگیری این دانش‌آموزان کمک کنند.
در این راستا، مژگان فربد، یکی از اعضای هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و معاون آموزشی، پرورشی و تربیت بدنی سازمان آموزش و پرورش استثنایی، در گفت‌وگو با ایسنا به تحلیل سیاست‌های تأمین کتاب‌های بریل، مشکلات استفاده از کتاب‌های صوتی، برنامه‌های معتبر‌سازی آموزشی و وضعیت توزیع کتاب‌های درسی دانش‌آموزان با مشکلات بینایی پرداخته است.
نوع کتاب و ابزار آموزشی بستگی به شدت آسیب بینایی دارد
فربد درباره سیاست‌های سازمان آموزش و پرورش استثنایی در تأمین و وفق‌سازی کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی اظهار داشت: نوع کتاب و ابزار آموزشی مورد نیاز این دانش‌آموزان به شدت آسیب بینایی آن‌ها وابسته است؛ به طوری که دانش‌آموزان کاملاً نابینا به کتاب‌های خط بریل و دانش‌آموزان کم‌بینا به کتاب‌های درشت‌خط یا ابزارهای بزرگ‌نمایی نیاز دارند.
او کفت: در سطح ابتدایی تلاش می‌شود تا کتاب‌های درسی به خط بریل در اختیار دانش‌آموزان نابینا قرار گیرد، اما در مقاطع متوسطه اول و دوم، به دلیل افزایش تعداد کتاب‌ها، تبدیل تمامی کتاب‌ها به بریل با چالش‌هایی نظیر هزینه‌های تولید، حجم کتاب‌ها و دشواری‌های حمل‌ونقل روبه‌روست؛ بنابراین، برخی از کتاب‌ها به صورت صوتی ارائه می‌شود و مفاهیم اصلی نیز به شکل بریل در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد.
بیش از ۴۰ عنوان کتاب بریل در مقطع متوسطه موجود است
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش با اشاره به وجود ۴۰ تا ۵۰ عنوان کتاب درسی بریل چاپ شده در دوره متوسطه، ادامه داد: تولید این کتاب‌ها با ملاحظاتی جهت تأمین کاغذهای خاص برای چاپ بریل و هزینه‌های تولید همراه است، اما یکی از مشکلات اساسی تعدد کتاب‌ها در دوره‌های آموزشی و دشواری جابه‌جایی آن‌ها است.
فربد ادامه داد که برخی دانش‌آموزان نابینا تمایل به استفاده از کتاب‌های صوتی برای یادگیری ندارند و اذعان داشت: برخی از آن‌ها بر این باورند که گوش دادن به محتوای درسی با ریتم مشخص، پس از مدتی خسته‌کننده می‌شود و می‌تواند باعث کاهش یادگیری گردد؛ در حالی که خواندن با خط بریل برای آن‌ها دقیق‌تر و مؤثرتر است، زیرا بریل یکی از روش‌های اصلی ارتباط آن‌ها با محتوای نوشتاری به شمار می‌رود.
وی همچنین به بررسی راهکارهای جایگزین برای دسترسی آسان‌تر دانش‌آموزان به محتوای بریل پرداخت و افزود: در حال تحلیل این موضوع هستیم که آیا می‌توان ابزار مناسبی برای تبدیل محتوای کتاب‌ها به بریل فراهم کرد تا دانش‌آموزان بدون نیاز به حمل کتاب‌های متعدد، به محتوای ضروری خود دسترسی داشته باشند. ابزارهایی که اکنون موجود است، ممکن است از نظر برخی دانش‌آموزان نابینا برای یادگیری به‌طور کامل مناسب نباشد و محتمل است که سرعت یادگیری را کاهش دهد؛ بنابراین، ما در صددیم تا با دست‌یابی به راهکار مناسبی، شرایط استفاده از این ابزارها را آسان‌تر کنیم.
تبدیل متن به بریل برای دانش‌آموزان با آسیب بینایی و شنوایی
معاون آموزشی، پرورشی و تربیت بدنی سازمان آموزش و پرورش استثنایی درباره دانش‌آموزانی که همزمان به مشکلات بینایی و شنوایی دچار هستند، بیان داشت: تعداد این دانش‌آموزان چندان زیاد نیست، اما برای آموزش آن‌ها لازم است تا به سمت استفاده از بریل و ابزارهای قادر به تبدیل فایل‌های متنی به خط بریل پیش برویم.
وی افزود: با شناسایی و تعریف دقیق نیازهای این دانش‌آموزان، می‌توان ابزارهای مناسب را طراحی و در نظر گرفت تا دسترسی به محتوای آموزشی برای آن‌ها تسهیل شود.
محتوای درسی دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی تغییر نخواهد کرد
فربد تأکید کرد که بخش عمده دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی از بهره هوشی عادی برخوردارند و تصریح کرد: این دانش‌آموزان از محتوای درسی معمول بهره می‌برند و هرگونه تغییرات در کتاب‌های درسی عمومی باید در نسخه‌های مناسب‌سازی‌شده‌ای که آنان استفاده می‌کنند نیز لحاظ شود.
او ابراز داشت: احتمال تغییر محتوای آموزشی این دانش‌آموزان فقط به خاطر آسیب بینایی وجود ندارد؛ چرا که آن‌ها بایستی محتوای درسی متناسب با برنامه آموزشی عمومی را به طور کامل فرا بگیرند. اما برای کاهش فاصله‌های احتمالی در فرایند یادگیری، به ویژه در دوره ابتدایی، برنامه‌هایی در دست اقدام است که هدف آن تقویت آموزش‌های پیش‌دبستانی می‌باشد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش به آماده‌سازی بسته‌های آموزشی اشاره کرد و افزود: در حال تهیه بسته‌هایی هستیم که به خانواده‌ها کمک کند از بدو تولد کودک تا سن چهار تا شش سالگی، بدانند چگونه با فرزندتان دارای آسیب بینایی خود ارتباط برقرار کنند، چه نکاتی را مدنظر داشته باشند و چه آموزش‌هایی به او ارائه دهند. هدف نهایی این است که دانش‌آموزان در زمان ورود به سال‌های اصلی تحصیل، با مشکلات آموزشی کمتری روبرو شوند.
اجرای آزمایشی طرح مناسب‌سازی آموزشی در مدارس
فربد بیان کرد که بهبود شرایط آموزش، محیط مدرسه، برقراری ارتباط با والدین و روش‌های ارزیابی نیز مورد توجه قرار دارد و تصریح کرد: با همکاری سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، اقداماتی در این زمینه انجام شده و به زودی این مناسب‌سازی‌ها به صورت آزمایشی در مدارسی که از قبل توسط سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی انتخاب شده‌اند، به اجرا در خواهد آمد. پس از اجرای این طرح به عقب‌نگری خواهد شد تا مشخص گردد که تا چه حد این اقدامات توانسته‌اند شرایط یادگیری دانش‌آموزان با آسیب بینایی را بهبود بخشیده و زمینه‌های اجرای بیشتر آن‌ها در مدارس را فراهم کنند.
کسب رتبه ۱۰ کنکور توسط دانش‌آموز کم بینا
این مقام مسئول در ادامه به موفقیت‌های دانش‌آموزان دارای معلولیت در آزمون‌های سراسری اشاره کرد و گفت: یکی از دانش‌آموزان کم‌بینا موفق به کسب رتبه ۱۰ کشوری در گروه علوم انسانی شده است. همچنین، دانش‌آموزان کم‌بینا، کم‌شنوا و دارای معلولیت‌های جسمی-حرکتی توانسته‌اند رتبه‌های خوبی را، از جمله رتبه‌های زیر ۱۰۰ و زیر ۱۰۰۰ کسب نمایند. این موفقیت‌ها در شرایطی به‌دست آمده که این دانش‌آموزان از محتوای آموزشی عمومی استفاده می‌کرده‌اند و نشان‌دهنده این است که با ایجاد شرایط مساعد و رفع موانع یادگیری، می‌توان زمینه پیشرفت تحصیلی آن‌ها را تقویت کرد.
کتاب‌های درسی دانش‌آموزان نابینا تا نیمه مهرماه تأمین شد
فربد خاطرنشان کرد: امسال در تأمین کتاب‌های درسی جهت دانش‌آموزان نابینا با مشکل خاصی مواجه نبوده‌ایم و سازمان آموزش و پرورش استثنایی که عهده‌دار چاپ و توزیع کتاب‌های بریل است، تمام سعی خود را به‌کار گرفت تا این کتاب‌ها با حداقل تأخیر به استان‌ها ارسال شوند.
وی تأکید کرد که بعضی موارد خارج از کنترل نهادهای مربوط می‌تواند بر فرآیند چاپ و توزیع کتاب‌ها تأثیر بگذارد و افزود: عواملی چون شرایط ناشی از جنگ یا محدودیت‌های انرژی و خاموشی می‌تواند اختلالاتی در چاپ ایجاد کند. چنین مشکلاتی در توزیع برخی کتاب‌های عادی نیز مشاهده می‌شود و همیشه ناشی از قصور یا قصوی عمدی نیست، بلکه به دلیل وضعیت کشور است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش اظهار داشت: تا نیمه مهرماه، کتاب‌هایی که به تأخیر افتاده بودند نیز به دانش‌آموزان رسیده و در حال حاضر بعید می‌دانیم کمبودی در خصوص کتاب‌های درسی دانش‌آموزان نابینا وجود داشته باشد؛ سازمان سعی دارد تا ضمن تأمین کتاب‌ها، با مناسب‌سازی ابزارها و شیوه‌های آموزشی، دسترسی دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی را به محتوای درسی تسهیل نماید.
انتهای پیام
نظرات کاربران