فرارو- شبکه سی‌ان‌ان در تاریخ ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، گزارشی به نقل از مقامات آمریکایی ارائه داد که به بررسی استفاده از «مادر همه بمب‌ها» در برنامه‌ریزی حملات احتمالی آتی آمریکا علیه ایران اشاره می‌کند. بر اساس این اطلاعات، احتمال می‌رود که این طرح‌ها زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار دهند؛ حملاتی که در صورت تصمیم دونالد ترامپ برای ازسرگیری فعالیت‌های نظامی می‌توانند در دستور کار قرار گیرند. همچنین خبرگزاری رویترز در تاریخ ۱۵ اکتبر به این گزارش واکنش نشان داد، ولی اعلام کرد که نتوانسته اطلاعات منتشر شده را به‌طور مستقل تأیید کند.
به گزارش فرارو، اطلاعات سی‌ان‌ان نشان می‌دهد که در محافل نظامی آمریکا درباره کارایی این بمب شک و تردیدهایی وجود دارد. مسئله تنها به قدرت انفجار ختم نمی‌شود؛ بلکه این سوال مطرح است که استفاده از چنین سلاحی تا چه حد می‌تواند اهداف استراتژیک واشنگتن را محقق کند. به‌ویژه آنکه برخی تأسیسات هسته‌ای مدنظر آمریکا در عمق زمین و تحت لایه‌های مستحکم سنگ و بتن پنهان شده‌اند.
ذکر نام این سلاح به معنای صدور دستور استفاده از آن نیست، اما انتشار چنین گزارشی بار دیگر نگاه‌ها را به یکی از بزرگ‌ترین بمب‌های متعارف ارتش آمریکا معطوف کرده است؛ بمبی که به خاطر ابعاد بزرگ و قدرت انفجاری فراوانش شهرت جهانی پیدا کرده، اما قابلیت‌های آن با آنچه گاهی در روایت‌های رسانه‌ای تصور می‌شود، تفاوت‌های اساسی دارد.
مادر همه بمب‌ها چیست؟
نام رسمی این تسلیحات GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast است که به اختصار MOAB نامیده می‌شود. این عبارت را می‌توان به «مهمات عظیم انفجار هوایی» ترجمه کرد. با این حال، کاربرد رایج در رسانه‌ها «مادر همه بمب‌ها» است؛ لقبی که به ابعاد بزرگ و ظرفیت تخریب وسیع آن اشاره می‌نماید.
MOAB یکی از بمب‌های غیرهسته‌ای به شمار می‌رود. قدرت تخریب آن ناشی از انفجار مواد منفجره شیمیایی است و برخلاف سلاح‌های هسته‌ای، واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای ایجاد نمی‌کند. با وجود این تفاوت بنیادین، MOAB از نظر وزن و حجم مواد منفجره، در زمره بزرگ‌ترین سلاح‌های متعارف ارتش ایالات متحده قرار دارد.
فرایند توسعه این بمب از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی آغاز گردید. نیروی هوایی ایالات متحده آن را در سال ۲۰۰۳ آزمایش کرد و هدف از طراحی آن، ایجاد امکان وارد آوردن ضربه‌ای سنگین به اهداف وسیع، مواضع نظامی و مناطقی بود که امکان تخریب آن‌ها با انفجار شدید وجود دارد.
ویژگی اصلی MOAB، ایجاد موج انفجار قدرتمند در محیط اطراف محل انفجار است. به همین دلیل، این سلاح با بمب‌هایی که برای نفوذ به اعماق زمین و عبور از لایه‌های ضخیم بتن طراحی شده‌اند، متفاوت است. البته می‌توان آن را علیه برخی مواضع زیرزمینی، به‌ویژه ورودی تونل‌ها و غارها، به کار برد، اما این مسئله به معنای توانایی نفوذ عمیق در زمین نیست.
مشخصات فنی؛ بمبی نزدیک به ۱۰ تن
ابعاد این سلاح، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن در مقایسه با بمب‌های متعارف دیگر است. بر اساس اطلاعات منتشر شده در منابع تخصصی نظامی، مشخصات اصلی GBU-43/B به شرح زیر است:
-
وزن کل: حدود ۹۸۰۰ کیلوگرم، معادل نزدیک به ۱۰ تن.
-
طول: حدود ۹٫۱ متر.
-
قطر: حدود ۱٫۰۳ متر.
-
وزن مواد منفجره: حدود ۸۴۸۰ کیلوگرم.
-
نوع سلاح: بمب متعارف فوق‌العاده جدید.
-
سامانه هدایت: ترکیبی از موقعیت‌یابی ماهواره‌ای GPS و سامانه هدایت بر اساس اینرسی.
-
هواپیمای پرتاب‌کننده: هواپیماهای ترابری نظامی سازگار با این مهمات، از خانواده هرکولس تولید شده است.
این ارقام نشان‌دهنده این است که بخش عظیمی از وزن بمب را مواد منفجره شامل می‌شود. وزن کل سلاح و وزن مواد منفجره دو عدد متفاوت هستند و نباید آن‌ها را با هم اشتباه گرفت. برخی منابع به دلیل تفاوت در گرد کردن ارقام، ممکن است وزن کل را کمی بالاتر یا پایین‌تر گزارش کرده باشند.
MOAB برای پرتاب از هواپیماهای ترابری نظامی سازگار طراحی شده است و امکان پرتاب آن از هر جنگنده یا بمب‌افکن وجود ندارد. در روش رهاسازی آن، بمب از قسمت بار هواپیما خارج می‌شود و پس از رهاسازی، سامانه هدایت و سطوح کنترلی مسیر آن را به سمت مختصات مشخص شده تنظیم می‌کنند.
وجود سامانه هدایت ماهواره‌ای به معنای امکان هدایت بمب به سوی محدوده هدف است، اما نباید آن را با تضمین انهدام کامل هر هدف اشتباه کرد. حتی اگر مهمات به مختصات مطلوب برسد، نتیجه نهایی به نوع هدف، شرایط محیطی و میزان مقاومت سازه بستگی خواهد داشت.
موج انفجار؛ راز قدرت مادر بمب‌ها
ویژگی کلیدی MOAB، موج انفجاری است که در اطراف نقطه انفجار ایجاد می‌کند. این موج فشاری می‌تواند به ساختمان‌ها، تجهیزات نظامی، مواضع روباز و سازه‌های آسیب‌پذیر آسیب جدی بزند. فشار شدید ناشی از موج انفجار نیز برای انسان‌های حاضر در این محدوده می‌تواند مرگبار باشد.
در بمب‌های معمولی، میزان خسارت صرفاً وابسته به وزن مواد منفجره نیست. فاصله از محل انفجار، شکل زمین، جنس و استحکام سازه‌ها و شرایط محیطی نیز بر اثر آن تأثیرگذار خواهند بود. از این‌رو، بدون مشخص بودن این عوامل، نمی‌توان شعاع تخریب قطعی و یکسانی برای MOAB تعیین کرد.
این بمب برای انفجار در نزدیکی سطح زمین طراحی شده است تا اثر موج فشار در محیط اطراف گسترش یابد. چنین قابلیتی می‌تواند برای اهداف وسیع یا مواضعی که در سطح زمین قرار دارند، اهمیت داشته باشد. اما قدرت تخریب در سطح با توانایی نفوذ به اعماق زمین یکسان نیست.
تصاویر انفجار MOAB گاهی ابر عظیمی شبیه قارچ را نمایان می‌سازد؛ تصوری که ممکن است در نگاه اول با انفجار هسته‌ای اشتباه شود. با این حال، شباهت ظاهری ابر انفجار هیچ رابطه‌ای با ماهیت هسته‌ای ندارد. MOAB یک سلاح متعارف است و تبعات آن با آثار فیزیکی و پرتوی انفجار هسته‌ای کاملاً متفاوت است.
مادر بمب‌ها نخستین بار کجا استفاده شد؟
با وجود شهرت جهانی، سابقه استفاده رزمی از این سلاح بسیار محدود است. نخستین استفاده مشخص از MOAB در آوریل ۲۰۱۷ و در افغانستان صورت گرفت؛ زمانی که ارتش آمریکا آن را علیه یک سری غارها و تونل‌های مورد استفاده داعش خراسان در منطقه اچین، در استان ننگرهار به کار برداشت.
هدف از این حمله، آسیب‌رسانی به مواضعی بود که نیروهای داعش از آن‌ها برای پناه‌گیری و جابجایی استفاده می‌کردند. خصوصیات کوهستانی منطقه و وجود مسیرهای زیرزمینی، این عملیات را به نمونه‌ای از کاربرد بمب‌های انفجار هوایی علیه مجموعه‌ای از مواضع و ورودی‌های تونل تبدیل کرد.
مقام‌های افغان در آن زمان گزارش کردند که ۹۴ عضو داعش خراسان کشته شده‌اند. همچنین در گزارش‌های آمریکایی و رسانه‌ای، آمار دیگری از جمله ۳۶ کشته به چشم می‌خورد. بنابراین، ارقام تلفات اعلام شده باید با دقت و با ذکر منبع ذکر شوند و نباید به‌عنوان اعداد قطعی بدون توجه به اختلاف روایت‌ها تلقی شوند.
اهمیت این عملیات در این حقیقت نهفته بود که MOAB برای نخستین بار در میادین نبرد به کار گرفته شد. با این حال، حمله به یک مجموعه غار و تونل در یک منطقه کوهستانی را نمی‌توان به معنای نابودی تأسیسات ساختاری مشابه در عمق زمین و تحت لایه‌های ضخیم بتن دانست. تفاوت در ساختار هدف، نقش بسزایی در تعیین میزان اثربخشی سلاح ایفا می‌کند.
آیا مادر بمب‌ها می‌تواند تأسیسات هسته‌ای ایران را نابود کند؟
این پرسش، مهم‌ترین نکته در ارتباط با احتمال استفاده از MOAB علیه ایران است. در گزارش‌های اخیر، زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران به عنوان اهداف محتمل در برنامه‌های نظامی آمریکا مطرح شده‌اند. اما صرف نظر از مطرح شدن این اهداف، بدین معنا نیست که این بمب توانایی نابودی همه آن‌ها را دارد.
برای درک این تفاوت، باید MOAB را با بمب دیگری در زرادخانه آمریکا مقایسه کرد: GBU-57 Massive Ordnance Penetrator که به اختصار MOP نامیده می‌شود. این سلاح نیز از نوع متعارف است، اما برخلاف MOAB، به‌طور خاص برای نفوذ به زمین و سازه‌های مستحکم طراحی شده است.
وزن GBU-57 حدود ۱۳٫۶ تن است و بدنه آن به گونه‌ای ساخته شده که بتواند فشار ناشی از برخورد به لایه‌های سخت را تحمل کرده و به داخل سازه‌های محافظت شده نفوذ کند. در مقابل، مأموریت اصلی MOAB تولید موج انفجار وسیع در محدوده هدف است. بنابراین، سنگینی یک بمب یا بزرگی انفجار آن لزوماً به معنای توانایی بیشتر برای نفوذ به عمق زمین نیست.
گزارش سی‌ان‌ان در زمینه احتمال استفاده از MOAB علیه ایران به همین محدودیت‌ها نیز اشاره دارد. در مورد برخی منابع آگاه از بحث‌های نظامی آمریکا، ذکر شده است که این بمب احتمالاً توانایی نفوذ کافی برای از بین بردن تأسیسات عمیق مانند مجموعه موسوم به «کوه کلنگ» را ندارد؛ تأسیساتی که در گزارش‌های آمریکایی به برنامه هسته‌ای ایران مرتبط بوده و گفته می‌شود که با لایه‌های سنگی محکم حفاظت می‌شوند.
نظرات کاربران