گرد و غباری که روی میزها، قفسه‌ها، فرش و وسایل خانه می‌نشیند، فقط ظاهر خانه را کثیف نمی‌کند؛ بخشی از آن می‌تواند دوباره وارد هوا شود و همراه نفس کشیدن به دستگاه تنفسی برسد. شاید به همین دلیل باشد که بعضی افراد با وجود تمیز بودن ظاهری خانه، همچنان از عطسه، گرفتگی بینی، سرفه یا حساسیت‌های مداوم شکایت دارند.
البته هر ذره گرد و خاکی خطرناک نیست و قرار هم نیست با دیدن کمی خاک روی وسایل نگران شویم. مسئله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که گردوغبار در خانه جمع شود، مرتب در هوا پراکنده شود یا افراد حساس برای مدت طولانی در معرض آن قرار بگیرند.
گرد و غبار خانه واقعاً از چه چیزهایی تشکیل شده است؟
بیشتر ما وقتی نام گردوغبار را می‌شنویم، به خاکی فکر می‌کنیم که از خیابان و پنجره وارد خانه شده است. این فقط بخشی از ماجراست.
گردوغبار خانگی ترکیبی از ذرات مختلف است که بعضی از بیرون وارد می‌شوند و بعضی دیگر در خود خانه تولید می‌شوند. الیاف جداشده از لباس و فرش، پوسته‌های مرده پوست انسان، مو، گرده گیاهان، ذرات ناشی از آشپزی و حتی بقایای بسیار ریز حشرات می‌توانند در این ترکیب وجود داشته باشند.
در بعضی خانه‌ها ذرات کپک، مواد شیمیایی باقی‌مانده از محصولات مصرفی و مقدار اندکی از فلزات سنگین یا آلاینده‌های بیرونی نیز ممکن است در گردوغبار پیدا شوند. البته ترکیب آن در همه خانه‌ها یکسان نیست و به عواملی مانند محل زندگی، تهویه، وسایل منزل و فعالیت روزمره ساکنان بستگی دارد.
نکته مهم این است که همه ذرات گردوغبار قابل مشاهده نیستند. برخی آن‌قدر کوچک‌اند که حتی وقتی خانه کاملاً تمیز به نظر می‌رسد، ممکن است در هوای داخل آن وجود داشته باشند.
چرا گرد و غبار می‌تواند برای ریه‌ها دردسرساز شود؟
هر بار که نفس می‌کشیم، هوا از بینی یا دهان وارد دستگاه تنفسی می‌شود. بدن سازوکارهایی برای جلوگیری از ورود ذرات خارجی دارد، اما این دفاع طبیعی نمی‌تواند جلوی همه آلاینده‌ها را بگیرد.
ذرات درشت‌تر معمولاً در بخش‌های بالایی مجاری تنفسی گیر می‌افتند، در حالی که ذرات بسیار ریزتر می‌توانند به قسمت‌های عمیق‌تر دستگاه تنفسی راه پیدا کنند.
شدت اثر این ذرات به اندازه، ترکیب شیمیایی و میزان مواجهه با آن‌ها بستگی دارد. برای مثال، گردوغباری که حاوی مواد حساسیت‌زا باشد، ممکن است در فرد مستعد باعث التهاب راه‌های تنفسی شود. برخی ذرات معلق ریز نیز در صورت مواجهه کافی با افزایش خطر مشکلات تنفسی و قلبی‌عروقی ارتباط دارند.
این موضوع به‌ویژه برای افرادی اهمیت دارد که پیش‌تر به آسم، بیماری‌های مزمن ریوی یا حساسیت‌های تنفسی مبتلا بوده‌اند.
بنابراین نمی‌توان گفت هر خانه خاک‌آلودی الزاماً باعث بیماری ریه می‌شود، اما کاهش مواجهه طولانی‌مدت با گردوغبار یکی از راه‌های بهبود کیفیت هوای خانه است.
عطسه و آبریزش بینی؛ حساسیتی که ممکن است از خانه شروع شود
گاهی فرد صبح که از خواب بیدار می‌شود، چند بار پشت سر هم عطسه می‌کند. بینی‌اش گرفته، چشم‌هایش می‌خارد و تصور می‌کند سرما خورده است. اما چند ساعت بعد حالش بهتر می‌شود.
یکی از علت‌های احتمالی چنین علائمی، حساسیت به مواد موجود در گردوغبار خانه است.
در بسیاری از موارد، عامل اصلی حساسیت نه خود خاک، بلکه موجودات میکروسکوپی کوچکی به نام مایت‌های گردوغبار هستند.
این موجودات از سلول‌های مرده پوست تغذیه می‌کنند و معمولاً در تشک، بالش، فرش، مبل و پارچه‌ها زندگی می‌کنند. آن‌ها با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند و وجودشان الزاماً نشانه کثیف بودن خانه نیست.
مواد موجود در فضولات و بقایای بدن مایت‌ها می‌توانند در برخی افراد واکنش آلرژیک ایجاد کنند.
علائم این حساسیت ممکن است شامل عطسه‌های پی‌درپی، آبریزش یا گرفتگی بینی، خارش چشم، سرفه و احساس فشار در صورت باشد.
انجمن ریه آمریکا مایت‌های گردوغبار را از عوامل مهم تشدید علائم آسم و آلرژی در محیط خانه می‌داند.
گردوغبار چگونه آسم را تشدید می‌کند؟
برای فردی که به آسم مبتلاست، گردوغبار ممکن است چیزی بیشتر از یک عامل آزاردهنده باشد.
آسم با التهاب و حساسیت راه‌های تنفسی همراه است. هنگامی که فرد در معرض یکی از محرک‌های بیماری قرار می‌گیرد، ممکن است راه‌های هوایی تنگ‌تر شوند و علائمی مانند خس‌خس سینه، تنگی نفس و سرفه ایجاد شود.
مواد حساسیت‌زای موجود در گردوغبار، به‌ویژه مایت‌ها، از محرک‌های شناخته‌شده حملات آسم هستند.
این مسئله توضیح می‌دهد که چرا بعضی افراد هنگام جارو کشیدن، تکاندن فرش یا مرتب کردن کمدهای قدیمی دچار سرفه می‌شوند.
تمیزکاری گاهی برای مدت کوتاهی مقدار ذرات معلق در هوا را افزایش می‌دهد. جاروبرقی نامناسب نیز ممکن است بخشی از گردوغبار جمع‌شده را دوباره وارد هوای اتاق کند.
به همین دلیل، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا توصیه می‌کند افراد مبتلا به آسم یا آلرژی تا حد امکان هنگام جاروبرقی کشیدن در محل حضور نداشته باشند. استفاده از جاروبرقی مجهز به فیلتر HEPA نیز می‌تواند به کاهش بازگشت ذرات به هوا کمک کند.
چرا گردوغبار برای کودکان اهمیت بیشتری دارد؟
کودکان خردسال زمان زیادی را روی زمین می‌گذرانند. چهار دست‌وپا حرکت می‌کنند، با اسباب‌بازی‌ها بازی می‌کنند و گاهی دست یا وسایلی را که با زمین تماس داشته‌اند، داخل دهان می‌برند.
همین رفتارهای طبیعی باعث می‌شود تماس آن‌ها با گردوغبار کف خانه بیشتر از بزرگسالان باشد.
سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا نیز تأکید می‌کند که کودکان به‌دلیل بازی کردن نزدیک زمین و تماس بیشتر دست و دهان با سطوح، ممکن است بیش از بزرگسالان در معرض گردوغبار داخل خانه قرار بگیرند.
به همین علت، نظافت کف اتاق کودک، شست‌وشوی منظم اسباب‌بازی‌های پارچه‌ای و جلوگیری از جمع شدن گردوغبار در محل بازی اهمیت دارد.
البته لازم نیست اتاق کودک به محیطی کاملاً استریل تبدیل شود. هدف کاهش تماس غیرضروری با گردوغبار و مواد حساسیت‌زا است، نه حذف کامل میکروب‌ها و ذرات طبیعی محیط.
اتاق خواب؛ جایی که گردوغبار پنهان می‌ماند
ممکن است میز اتاق را هر روز تمیز کنیم، اما ماه‌ها به تمیز کردن تشک، بالش یا قسمت‌های زیر تخت توجهی نداشته باشیم.
در حالی که همین بخش‌ها از محل‌های مهم تجمع مواد حساسیت‌زا هستند.
مایت‌های گردوغبار محیط‌های گرم و نسبتاً مرطوب را ترجیح می‌دهند. بالش، تشک، پتو و روتختی نیز به‌دلیل تماس مداوم با بدن و جمع شدن سلول‌های مرده پوست، شرایط مناسبی برای حضور آن‌ها فراهم می‌کنند.
به همین دلیل، بعضی افراد علائم حساسیت را بیشتر هنگام خواب یا بلافاصله پس از بیدار شدن تجربه می‌کنند.
شستن هفتگی ملحفه و روبالشی، خشک کردن کامل آن‌ها و استفاده از روکش‌های ضدحساسیت برای بالش و تشک می‌تواند تماس با مواد آلرژی‌زا را کاهش دهد.
در خانه‌هایی که فرد مبتلا به آسم یا حساسیت شدید زندگی می‌کند، حتی کم کردن تعداد فرش‌ها، پرده‌های ضخیم و وسایل پارچه‌ای اتاق خواب هم ممکن است مفید باشد.
آیا گردگیری اشتباه می‌تواند اوضاع را بدتر کند؟
تصور کنید روی کتابخانه لایه‌ای از خاک نشسته است. دستمال خشکی برمی‌دارید و با چند حرکت سریع همه‌چیز را تمیز می‌کنید.
سطح کتابخانه ظاهراً پاک شده، اما بخشی از گردوغبار ممکن است به هوا رفته باشد و بعد از مدتی روی وسایل دیگر بنشیند.
این یکی از اشتباهات رایج در نظافت خانه است.
دستمال خشک، گردگیرهای پرمانند و تکاندن شدید پارچه‌ها می‌توانند ذرات نشسته را دوباره در هوا پخش کنند.
در مقابل، دستمال میکروفایبر یا پارچه کمی مرطوب معمولاً ذرات را بهتر جمع می‌کند.
برای کف خانه هم استفاده از تی مرطوب مناسب‌تر از جارو زدن خشکی است که خاک را بلند می‌کند.
اگر از جاروبرقی استفاده می‌کنید، بهتر است فیلتر آن سالم و متناسب با دستگاه باشد. جاروبرقی مجهز به HEPA می‌تواند به کنترل ذرات کمک کند، به شرطی که دستگاه به‌درستی طراحی و نگهداری شده باشد.
بهتر است گردگیری از سطوح بالاتر آغاز شود و تمیز کردن کف اتاق در مرحله آخر انجام گیرد.
باز گذاشتن پنجره همیشه به معنی هوای سالم‌تر نیست
باز کردن پنجره در بسیاری از خانه‌ها راه ساده‌ای برای تهویه است. اما این کار همیشه بهترین انتخاب نیست.
اگر خانه کنار خیابانی پرتردد قرار دارد، بیرون گردوغبار شدیدی وجود دارد یا شاخص آلودگی هوا بالاست، باز گذاشتن طولانی پنجره ممکن است ذرات بیشتری را وارد اتاق کند.
از سوی دیگر، بسته نگه داشتن همیشگی پنجره‌ها نیز می‌تواند باعث تجمع بعضی آلاینده‌های تولیدشده در داخل خانه شود؛ به‌خصوص اگر هنگام آشپزی، تهویه مناسبی وجود نداشته باشد.
بنابراین تهویه باید متناسب با وضعیت هوای بیرون و شرایط خانه انجام شود.
استفاده از هود مناسب هنگام آشپزی، بررسی و تعویض به‌موقع فیلترهای سیستم تهویه و در صورت نیاز استفاده از دستگاه تصفیه هوا با فیلتر مناسب، می‌تواند به کاهش بخشی از ذرات معلق کمک کند.
البته دستگاه تصفیه هوا جای نظافت منظم خانه را نمی‌گیرد و نمی‌تواند گردوغباری را که در عمق فرش و تشک جمع شده، به‌طور مستقیم پاک کند.
رطوبت خانه چه ارتباطی با گردوغبار دارد؟
شاید در نگاه اول ارتباطی میان رطوبت هوا و گردوغبار دیده نشود، اما میزان رطوبت خانه بر رشد مایت‌ها و کپک‌ها تأثیر دارد.
مایت‌های گردوغبار در محیط مرطوب بهتر رشد می‌کنند. کپک نیز در بخش‌هایی از خانه که نم و رطوبت ماندگار وجود دارد، فرصت بیشتری برای گسترش پیدا می‌کند.
سازمان‌های بهداشتی معمولاً توصیه می‌کنند رطوبت نسبی محیط داخل خانه تا حد امکان در محدوده ۳۰ تا ۵۰ درصد نگه داشته شود.
در خانه‌هایی که رطوبت بالاست، استفاده از رطوبت‌گیر، تهویه حمام و آشپزخانه و رفع نشتی لوله‌ها می‌تواند مؤثر باشد.
خشک کردن سریع فرش یا وسایلی که خیس شده‌اند نیز اهمیت دارد. باقی ماندن رطوبت در وسایل پارچه‌ای ممکن است شرایط را برای رشد کپک فراهم کند.
نکته مهم این است که افزایش بی‌رویه رطوبت با دستگاه بخور، لزوماً برای سلامت تنفس مفید نیست؛ به‌خصوص اگر مخزن دستگاه به‌درستی تمیز نشود.
چگونه گردوغبار خانه را کمتر کنیم؟
برای کاهش گردوغبار به خرید مجموعه‌ای از وسایل گران‌قیمت نیاز نیست. چند تغییر در شیوه نظافت و نگهداری خانه می‌تواند نتیجه قابل‌توجهی داشته باشد.
-
ملحفه و روبالشی را هر هفته بشویید. در خانه افراد حساس، شست‌وشو با آب گرمِ سازگار با جنس پارچه و خشک کردن کامل اهمیت بیشتری دارد.
-
به‌جای گردگیر خشک از دستمال مرطوب استفاده کنید. این روش کمک می‌کند خاک به‌جای بلند شدن در هوا، روی دستمال جمع شود.
-
فرش‌ها و مبلمان پارچه‌ای را منظم جاروبرقی بکشید. در صورت امکان از دستگاهی با فیلتر HEPA استفاده کنید.
-
وسایل اضافی را کمتر کنید. قفسه‌های شلوغ، عروسک‌های پارچه‌ای و انبوه وسایل روی هم، نظافت را دشوارتر می‌کنند.
-
رطوبت خانه را کنترل کنید. نم‌زدگی، نشتی آب و تهویه نامناسب را نادیده نگیرید.
-
فیلترهای دستگاه تهویه را به‌موقع تعویض کنید. فیلتر کثیف یا نامناسب نمی‌تواند عملکرد مطلوبی داشته باشد.
-
در روزهای آلوده، تهویه را با دقت بیشتری مدیریت کنید. باز کردن پنجره زمانی مفیدتر است که هوای بیرون وضعیت مناسبی داشته باشد.
این اقدامات به‌ویژه برای خانه‌هایی که کودک، سالمند یا فرد مبتلا به بیماری تنفسی در آن زندگی می‌کند اهمیت بیشتری دارند.
آیا دستگاه تصفیه هوا گردوغبار را از بین می‌برد؟
دستگاه‌های تصفیه هوا می‌توانند بخشی از ذرات معلق موجود در هوا را کاهش دهند، اما نباید از آن‌ها انتظار معجزه داشت.
دستگاهی که به فیلتر مناسب، به‌خصوص HEPA، مجهز است و ظرفیت آن با مساحت اتاق تناسب دارد، می‌تواند در کاهش ذرات معلق مفید باشد.
اما گردوغباری که روی فرش، مبلمان، تشک یا پشت کمد نشسته است، تا زمانی که وارد هوا نشود از فیلتر دستگاه عبور نمی‌کند.
بنابراین حتی در خانه‌ای که دستگاه تصفیه هوای پیشرفته دارد، جاروبرقی کشیدن و گردگیری همچنان ضروری است.
هنگام خرید چنین دستگاهی بهتر است علاوه بر نوع فیلتر، به ظرفیت پاک‌سازی هوا، میزان صدای دستگاه و هزینه تعویض فیلتر نیز توجه شود.
نظرات کاربران