با افزایش اخبار مربوط به حملات به کشتی‌ها و برخورد شناورهای دریایی با مین‌ها در تنگه هرمز، دوباره توجهات به یکی از ابزارهای کلیدی جنگ نامتقارن ایران معطوف شده است؛ سلاحی که حتی احتمال وجود آن در یک مسیر دریایی می‌تواند عملیات نفتکش‌ها را مختل کند.
به گزارش فرارو، از مین‌های تماسی و حسگر‌دار متعلق به خانواده "ماهم" تا اطلاعات جنجالی درباره راکت‌های حامل مین و مین‌های متحرک، توان دریایی ایران ابعاد شناخته‌شده و ناشناخته‌ای دارد که همچنان قادر به کنترل تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز بوده است.
مین‌های دریایی؛ شکارچیان مدرن ایران در تنگه هرمز
در روزهای اخیر، تنگه هرمز به محل بروز چندین حادثه دریایی تبدیل شده که در برخی از آنها کشتی‌های تجاری صدمه دیده یا به زیر آب رفته‌اند. مقامات ایرانی برخی از این رویدادها را به برخورد با مین‌های دریایی در مسیرهایی که تهران آنها را غیرمجاز می‌شمارد، نسبت داده‌اند؛ در حالی‌که مقامات آمریکایی و برخی دیگر از منابع دریایی از حمله با پرتابه‌های ناشناخته خبر می‌دهند.
در تاریخ ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، نیروی دریایی سپاه اعلام کرد که کشتی کانتینری "جی‌اف‌اس پراید" (GFS Pride) در قربت یک مین دریایی نزدیک تنگه هرمز غرق شده است. به گفته سپاه، این کشتی دارای بیش از ۲۵۰۰ کانتینر بود. مقام‌های سنگاپوری نیز به برخورد این شناور با یک پرتابه ناشناس اشاره کردند و فرماندهی مرکزی آمریکا مدعی شد این کشتی هدف یک پرتابه قرار گرفته است.
در همین ایام، کشتی باری فله‌بر "کیپ دائو" (Cape Dao) پس از آسیب دیدن در یک واقعه دیگر، غرق شده است. خبرگزاری رویترز گزارش داده که طی یک بازه زمانی ۲۴ ساعته، دو شناور تجاری در نزدیکی تنگه هرمز از بین رفته‌اند.
در گزارشی دیگر، نیروی دریایی سپاه در تاریخ ۱۸ اکتبر از برخورد دو ابرنفتکش با مین دریایی خبر داد. بر اساس این اعلام، هر یک از این شناورهای بزرگ توانایی حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام را داشتند و در حین عبور از مسیری که ایران آن را غیرمجاز می‌داند، دچار انفجار و آتش‌سوزی شدند.
ابعاد بحران به وضوح از شمار حوادث گزارش‌شده مشخص است. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد که حداقل ۱۲ کشتی در هفته‌ای که به تاریخ ۱۶ اکتبر ختم می‌شود، در این منطقه مورد حمله قرار گرفته‌اند. این نهاد هشدار داد که به دلیل عدم گزارش برخی حوادث، ممکن است آمار واقعی بیشتر از این باشد. البته این آمار، تعداد حملات ثبت‌شده را نشان می‌دهد، نه تعداد کشتی‌هایی که با مین‌ها برخورد کرده‌اند.
در عین حال، فرماندهی مرکزی آمریکا به همراه دونالد ترامپ از عملیاتی‌سازی پاکسازی کامل مین‌ها در مسیرهای دریایی خبر داده بودند. به نظر می‌رسد که مین‌های دریایی در روزهای اخیر به مهم‌ترین سلاح ایران در کنترل تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز و همچنین تنش‌های میان ایران و آمریکا تبدیل شده است و شناخت دقیق از این سلاح‌های مرموز حائز اهمیت است.
معروف‌ترین مین‌های دریایی ایران؛ از انواع تماسی تا مین‌های حسگر‌دار
توان مین‌گذاری ایران به یک مدل خاص محدود نمی‌شود. منابع نظامی از وجود نمونه‌های تماسی، مین‌های مجهز به حسگرهای مغناطیسی و صوتی و سلاح‌هایی با وظیفه ضدزیردریایی خبر می‌دهند. در میان این نمونه‌ها، خانواده "مهام" به عنوان معروف‌ترین زیرمجموعه شناخته می‌شود؛ هرچند اطلاعات عمومی درباره موجودی واقعی، تعداد هر مدل و وضعیت عملیاتی‌شان ناقص است.
مهام ۱؛ مین تماسی با طراحی متعارف
مهام ۱ یکی از نمونه‌های شناخته‌شده مین‌های دریایی ایران است. طبق اطلاعات منتشره توسط پایگاه تسلیحاتی ODIN ارتش آمریکا، این مین در سال ۱۹۸۳ رونمایی شده و به دسته مین‌های تماسی مهارشده تعلق دارد. طراحی آن از الگوی معمول مین‌هایی پیروی می‌کند که برای فعال شدن به برخورد فیزیکی شناور با اشیاء حساس روی بدنه نیاز دارند.
ویژگی‌های منتشر شده برای این مدل شامل بدنه‌ای تقریبا دایره‌ای و پنج شاخک تماسی است. مقدار مواد منفجره موجود در آن در منابع فنی تا حدود ۱۲۰ کیلوگرم ذکر شده است؛ عددی که نباید با وزن کلی مین اشتباه گرفته شود.
این مین نیازی به ناوهای بزرگ و کند مین‌گذار نداشت. ابعاد و ساختار آن به گونه‌ای طراحی شده بود که قایق‌های تندرو سپاه و شناورهای سبک ارتش می‌توانستند در کوتاه‌ترین زمان، تعداد زیادی از آنها را در گلوگاه‌های دریایی پراکنده کنند.
مهام ۲؛ مینی که از زیر دریا شلیک می‌شود
بعدها، صنایع دفاعی ایران با اصلاح طراحی بدنه و ارتقاء پردازنده‌های دیجیتال، مین "مهام-۲" را تولید کرد. با ورود مهام-۲ به خط عملیاتی، ایران قابلیت "مین‌ریزی پنهانکار غافلگیرانه" را کسب نمود. به این ترتیب، زیردریایی‌های ایران قادر بودند شبانه به نزدیکی پایگاه‌های کشور‌های متخاصم در جنوب خلیج فارس یا مسیر ناوهای هواپیمابر رفته و میدان مین هوشمند زیرآبی را ایجاد کرده و بدون ردیابی به پایگاه بازگردند. اما ایران خواهان ایجاد خطر در عمق‌های بیشتر نیز بود.
صدف ۲؛ مین برای آب‌های عمیق
مهام ۱ و ۲ به جهت کف‌نشین بودن، برای آب‌های کم‌عمق طراحی شده بودند. اما ایران با طراحی "صدف-۲"، به دنبال گسترش توان مین‌ریزی خود در آب‌های عمیق‌تر (همچون دریای عمان و شمال اقیانوس هند) برآمد. این مین به کف دریا متصل می‌شود اما در عمق‌های بالاتر معلق می‌ماند تا شناورهای بزرگ را شکار کند. مین دریایی "صدف-۲" یک نوع شناور انفجاری تماسی (مهارشده) است.
صدف-۲ با ۱۱۵ کیلوگرم ماده انفجاری بارگذاری شده و سیستم چاشنی و انفجار تماسی آن از ۵ حسگر ۵ هرتزی در بخش فوقانی و یک سوئیچ هیدرو استاتیکی در مرکز قسمت بالایی بدنه تشکیل شده که کارایی بهینه‌ای را برای مقابله با انواع شناورهای سطحی به نمایش می‌گذارد. این سلاح از دو بخش تشکیل می‌شود: بخش اول خود مخزن اصلی مین (گوی انفجاری) و بخش دوم لنگر مهارکننده که در کف دریا قرار می‌گیرد.
مهام ۳؛ مین مجهز به حسگرهای مغناطیسی و صوتی
مهام ۳ به عنوان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های ایرانی در گروه مین‌های تأثیری شناخته می‌شود؛ یعنی مین‌هایی که برای انفجار به برخورد مستقیم با بدنه کشتی نیاز ندارند. پایگاه ODIN ارتش آمریکا این مدل را مربوط به سال ۱۹۸۶ معرفی کرده و به وجود یک حسگر مغناطیسی و دو حسگر صوتی غیرفعال در آن اشاره می‌کند.
حسگر مغناطیسی قادر است تغییرات میدان مغناطیسی ناشی از عبور شناور را شناسایی کند و حسگرهای صوتی به دریافت صداهای زیرآبی کمک می‌کنند. ترکیب این فناوری‌ها باعث می‌شود مین بتواند حضور شناور را بدون برقراری تماس مستقیم تشخیص دهد.
برخی منابع تخصصی وزن کلی مهام ۳ را حدود ۳۰۰ کیلوگرم تخمین زده‌اند و از قابلیت استقرار آن در آب‌هایی با عمق تا حدود ۱۰۰ متر خبر می‌دهند.
مهام ۷؛ کف‌خواب با حسگرهای چندگانه
مهام ۷ یکی از نمونه‌هایی است که درباره نوع‌بندی فنی آن نظرات مختلفی وجود دارد. پایگاه ODIN ارتش آمریکا این مدل را به عنوان مین چسبان یا "لیمپت" معرفی می‌کند؛ نوعی مین که برای اتصال به بدنه شناور طراحی شده است. این پایگاه تاریخ رونمایی آن را سال ۱۹۹۷ ذکر می‌کند.
از سوی دیگر، برخی گزارش‌های رسانه‌ای درباره مین‌گذاری در تنگه هرمز، مهام ۷ را مین کف‌خواب توصیف کرده‌اند که بر روی بستر دریا قرار می‌گیرد و برای تشخیص شناور از حسگرهای مختلف استفاده می‌کند. در این گزارش‌ها، وزن آن حدود ۲۲۰ کیلوگرم اعلام شده است.
با این توصیف، اطلاعات نشان می‌دهد که مین "مهام ۷" که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۵ در یک نمایشگاه تسلیحاتی معرفی شد، سلاحی پیشرفته‌تر و پنهان‌تر محسوب می‌شود. این مین به گونه‌ای طراحی شده که بر روی بستر دریا قرار گیرد و با ترکیبی از حسگرهای صوتی و مغناطیسی عمل می‌کند و هدف آن شناورهای متوسط، شناورهای آبی خاکی و زیردریایی‌های کوچک است.
مهام-۷ از مواد کامپوزیتی و فایبرگلاس (غیرفلزی) با هندسه خاص مخروطی ساخته شده که امواج سونار ناوهای مین‌روب را منحرف کرده و ردیاب‌های مغناطیسی را غیرفعال می‌کند. مغز الکترونیک این مین‌ها به حسگرهای همزمان صوتی، مغناطیسی و افت فشار آب مجهز است. مین تا زمانی که هر سه مؤلفه (صدای موتور، مواد آهنی شناور و افت فشار آب) را همزمان شناسایی نکند، فرمان انفجار را صادر نمی‌کند.
مهام ۶؛ مین ضدزیردریایی
مهام ۶ کمتر از مهام ۳ و مهام ۷ در اخبار مرتبط با هرمز مورد اشاره قرار می‌گیرد، اما در پایگاه تسلیحاتی ODIN ارتش آمریکا به عنوان یکی از مین‌های دریایی ایران شناسایی شده است. این مدل در سال ۱۹۹۲ معرفی و به دسته مین‌های ضدزیردریایی تعلق دارد.
یکی از ویژگی‌های ذکر شده برای آن، استفاده از حسگر فشار هیدرو استاتیکی است که به فشار آب حساسیت دارد. برخلاف مین‌های ضدکشتی که هدف اصلی آنها شناورهای سطحی هستند، این دسته به منظور تهدید زیردریایی‌ها طراحی شده‌اند.
وجود مهام ۶ در فهرست تسلیحات ایران تجلی بخش این است که توان مین‌گذاری دریایی این کشور صرفاً به ایجاد خطر برای نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری محدود نیست. لکن، اطلاعات عمومیو مربوط به تعداد موجود، وضعیت عملیاتی و نقش احتمالی این مدل در بحران‌های جاری بسیار محدود است.
به موازات این نمونه‌ها، گزارش‌هایی از وجود مین‌های قدیمی‌تر با منبع خارجی نیز به چشم می‌خورد.
مین‌های کمتر شناخته‌شده؛ از راکت‌های حامل مین تا مین‌های متحرک
بخش نامشخص‌تر توان مین‌گذاری ایران به روش‌های غیرمعمول و سلاح‌هایی مربوط می‌شود که درباره آنها گزارش‌هایی منتشر شده، اما جزئیات فنی و عملیاتی‌شان هنوز روشن نیست.
راکت‌های حامل مین
یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در گزارش‌های مرتبط با مین‌های ایران، کاربری احتمالی راکت‌ها برای انتقال مین‌های دریایی به آب است. در رایج‌ترین روش، مین‌ها با استفاده از شناورهای سطحی، زیر دریایی‌ها یا هواپیماها مستقر می‌شوند؛ اما به کارگیری یک پرتابه راکتی برای به آب انداختن مین روش متفاوتی است.
در رزمایش "پیامبر اعظم ۱۹" سپاه در ژانویه ۲۰۲۵، تصاویری منتشر شد که در آنها راکت‌هایی از پرتابگرهای متحرک شلیک می‌شدند و اجسامی که به عنوان مین دریایی معرفی شدند، در آب نمایان بودند. رسانه دفاع‌پرس گزارش داده است که در این شیوه، مین‌ها در محفظه‌ای شبیه راکت‌های فجر ۵ قرار می‌گیرند و از ساحل به سمت دریا پرتاب می‌شوند.
این موضوع در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری پیدا کرد. فرماندهی مرکزی آمریکا در ۳۰ اوت اعلام کرد که دو پرتابگر ایرانی را در جزیره لارک هدف قرار داده است؛ تجهیزاتی که به گفته واشنگتن، نیروهای سپاه در حال آماده‌سازی آنها برای شلیک راکت‌های حامل مین دریایی بودند. آمریکا آن زمان از تلاش برای پاکسازی مین‌ها و بازگرداندن امنیت به مسیرهای کشتیرانی سخن می‌گفت.
مین‌های متحرک
مین دریایی "متحرک" یکی از سلاح‌هایی است که رسانه‌ها در بهمن ۱۴۰۳ همزمان با رزمایش نیروی دریایی سپاه با عنوان "پیامبر اعظم ۱۹" درباره آن گزارش دادند. خبرگزاری تسنیم اشاره کرد که مین‌های هوشمند متحرک با نام‌های "اروند" و "مهام" از نمونه‌های تولید وزارت دفاع ایران هستند که شباهتی به اژدر دارند.
آنچه تا کنون از منابع رسمی می‌توان جمع‌بندی کرد این است که ایران دارای مجموعه‌ای از مین‌های تماسی و مجهز به حسگرهای متعددی است و روش‌های غیرمعمول مین‌گذاری نیز در رزمایش‌ها یا گزارش‌های نظامی ذکر شده‌اند. اما در مورد تعداد مین‌های مستقرشده در تنگه هرمز، مدل‌های دقیق آنها و نقشی که در حوادث اخیر ایفا کرده‌اند، هنوز اطلاعات مستقل و کافی در دسترس نیست.
قوت مین‌های دریایی فقط به میزان مواد منفجره یا پیچیدگی حسگرهای آن وابسته نمی‌باشد؛ اثر اصلی این سلاح در ایجاد وضعیت نااطمینانی است. در تنگه هرمز، حتی یک مین ناشناخته یا احتمال وجود آن می‌تواند باعث افزایش هزینه‌های بیمه، وادار کردن شرکت‌های کشتیرانی به توقف یا تغییر مسیر و فشار به بازار جهانی انرژی گردد. به همین دلیل، مین‌های دریایی همچنان یکی از ابزارهای کلیدی جنگ نامتقارن به شمار می‌آیند؛ سلاح‌هایی که می‌توانند بدون آنکه با شناوری برخورد کنند، با ایجاد ترس از خطر، بر معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه تأثیر بگذارند.
نظرات کاربران