در تاریخ ۲۶ مهرماه ۱۳۷۰، باشگاه پرسپولیس ایران موفق به کسب عنوانی شد که امروزه دیگر اثری از آن را در تقویم فوتبال باشگاهی آسیا نمی‌توان یافت. تیم سرخ‌پوش تحت هدایت علی پروین، پس از پشت سر گذاشتن چند رقیب آسیایی، در فینال اولین دوره جام در جام آسیا برابر المحرق بحرین قرار گرفت و با پیروزی یک بر صفر در دیدار برگشت، به عنوان نخستین قهرمان این مسابقات شناخته شد.
این قهرمانی از جنبه‌ای دیگر نیز اهمیت تاریخی دارد: پرسپولیس تنها باشگاهی است که توانسته است به فتح جام در جام آسیا نائل شود. استقلال، در حالی که در دو دوره به نیمه‌نهایی صعود کرده بود، هرگز به فینال این مسابقات نرسید.
اما جام در جام آسیا دقیقاً چه نوع مسابقاتی بود، چطور شکل گرفت، کدام تیم‌ها در آن به قهرمانی رسیدند و چرا دیگر برگزار نمی‌شود؟
جام در جام آسیا؛ رقابتی برای قهرمانان جام حذفی
کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، یک رقابت باشگاهی را با اقتباس از جام برندگان جام اروپا (UEFA Cup Winners’ Cup) پایه‌گذاری کرد. ایده اصلی آن بسیار ساده بود: قهرمانان جام حذفی کشورهای آسیایی در یک تورنمنت قاره‌ای به رقابت بپردازند و برای کسب یک عنوان بین‌المللی تلاش کنند.
این مسابقات به نام رسمی Asian Cup Winners’ Cup شناخته می‌شود و به عنوان یکی از رقابت‌های کلیدی باشگاه‌های قاره، در کنار جام باشگاه‌های آسیا، از اهمیت بالایی برخوردار بود. تفاوت اصلی میان دو رقابت در نحوه انتخاب نمایندگان بود؛ در حالی که جام باشگاه‌های آسیا بیشتر بر مبنای قهرمانان لیگ‌های داخلی برگزار می‌شد، جام در جام به قهرمانان جام حذفی اختصاص داشت. به این ترتیب، تیمی که در لیگ داخلی موفق به قهرمانی نمی‌شد، اما جام حذفی را برده بود، قادر بود به رقابت‌های قاره‌ای راه یابد. این ویژگی، به جام در جام هویتی منحصر به فرد بخشید و فرصتی برای باشگاه‌هایی که از مسیر لیگ به جام باشگاه‌های آسیا نرسیده بودند، فراهم می‌کرد.
اولین دوره این رقابت‌ها در فصل ۹۱-۱۹۹۰ میلادی برگزار شد و در مجموع، جام در جام آسیا در ۱۲ دوره، از سال ۱۹۹۰ (پاییز ۱۳۶۹ شمسی) تا فصل ۰۲-۲۰۰۱ ادامه داشت و سپس به طور کلی متوقف گردید.
نخستین دوره؛ چگونه پرسپولیس قهرمان شد؟
پرسپولیس، به عنوان قهرمان جام حذفی ایران، نخستین نماینده کشورمان در این رقابت‌ها بود. شاگردان علی پروین در اولین گام با Punjab پاکستان مسابقه دادند و در مجموع، با حساب ۱۳ بر ۲ از سد این تیم گذشتند.
حریف بعدی سرخ‌پوشان، دائو رویال کره جنوبی بود؛ اما جنگ اول خلیج فارس و شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، بر روند برگزاری مسابقات تأثیر گذاشت. ادامه رقابت‌ها به تعویق افتاد و کنفدراسیون فوتبال آسیا در پی از سرگیری مسابقات برآمد.
باشگاه کره‌ای درخواست برگزاری یک دیدار در سئول یا انتقال هر دو مسابقه به شرق آسیا را مطرح کرد؛ پیشنهادی که با مخالفت پرسپولیس روبرو شد زیرا نماینده ایران نمی‌خواست از امتیاز میزبانی در ورزشگاه آزادی و حمایت طرفدارانش دست بکشد. در نهایت، با کنار رفتن دائو رویال از مسابقات، پرسپولیس به مرحله نیمه‌نهایی راه یافت.
در این مرحله، حریف سرخ‌پوشان الهلال عربستان بود؛ تیمی که در آن زمان یکی از قدرت‌های اصلی فوتبال غرب آسیا به شمار می‌رفت. بازی رفت در ریاض با تساوی بدون گل به پایان رسید و در دیدار برگشت، پرسپولیس با گل به یاد ماندنی مرتضی کرمانی‌مقدم، الهلال را یک بر صفر مغلوب کرد و به فینال صعود کرد.
در سوی دیگر، المحرق بحرین به فینال رسید. این فینال به صورت رفت و برگشت برگزار شد: پرسپولیس در منامه به تساوی بدون گل دست یافت و در بازی برگشت در تهران با گل محمدحسن انصاری‌فرد، حریف بحرینی را شکست داد.
به این ترتیب، پرسپولیس عنوان قهرمانی نخستین دوره جام در جام آسیا را به خود اختصاص داد؛ عنوانی که تا پایان عمر این تورنمنت، هیچ باشگاه ایرانی دیگری موفق به تکرار آن نشد.
فهرست کامل قهرمانان جام در جام آسیا
در ۱۲ دوره برگزاری این رقابت‌ها، سه کشور ایران، ژاپن و عربستان سعودی به قهرمانی دست یافتند. ژاپنی‌ها با پنج قهرمانی، عربستانی‌ها با شش قهرمانی و ایران با یک قهرمانی، این جام‌ها را میان خود تقسیم کردند.
فصل قهرمان نایب‌قهرمان ۱۹۹۰-۹۱ پرسپولیس ایران المحرق بحرین ۱۹۹۱-۹۲ نیسان اف‌سی ژاپن النصر عربستان ۱۹۹۲-۹۳ یوکوهاما مارینوس ژاپن پرسپولیس ایران ۱۹۹۳-۹۴ القادسیه عربستان ساوت چاینا هنگ‌کنگ ۱۹۹۴-۹۵ یوکوهاما فلوگلز ژاپن الشعب امارات ۱۹۹۵-۹۶ بل‌مار هیراتسوکا ژاپن الطلبه عراق ۱۹۹۶-۹۷ الهلال عربستان ناگویا گرامپوس ژاپن ۱۹۹۷-۹۸ النصر عربستان سوون سامسونگ بلووینگز کره جنوبی ۱۹۹۹-۹۹ الاتحاد عربستان چانام دراگونز کره جنوبی ۱۹۹۰-۲۰۰۰ شیمیزو اس‌پالس ژاپن الزورا عراق ۲۰۰۰-۲۰۰۱ الشباب عربستان دالیان شیده چین ۲۰۰۱-۲۰۰۲ الهلال عربستان چونبوک هیوندای موتورز کره جنوبیمنبع: آرشیو رسمی کنفدراسیون فوتبال آسیا
پرسپولیس؛ تنها ایرانی قهرمان/ استقلال و دو فینال سرخ‌ها
قهرمانی پرسپولیس در فصل ۱۹۹۱-۱۹۹۰ تنها موفقیت یک باشگاه ایرانی در فینال این رقابت‌ها نبود. سرخ‌پوشان در فصل ۱۹۹۳–۱۹۹۲ نیز به مرحله نهایی رسیدند، اما این بار مقابل یوکوهاما مارینوس ژاپن شکست خوردند. بازی رفت در توکیو با تساوی یک بر یک به پایان رسید و پرسپولیس در بازی برگشت در ورزشگاه آزادی با نتیجه یک بر صفر از حریف ژاپنی شکست خورد. بدین ترتیب، پرسپولیس با یک قهرمانی و یک نایب‌قهرمانی به عنوان موفق‌ترین باشگاه ایرانی تاریخ جام در جام آسیا شناخته می‌شود.
از سوی دیگر، استقلال دو بار به نیمه‌نهایی این مسابقات راه یافت، اما به فینال نرسید و در نهایت تنها توانست عنوان چهارمی را کسب کند.
نکته جالب این است که قهرمانی پرسپولیس در جام در جام، فاصله زمانی نزدیکی با قهرمانی استقلال در جام باشگاه‌های آسیا در سال ۱۳۷۰ داشت. استقلال در تابستان همان سال قهرمان آسیا شد و پرسپولیس نیز در پاییز همان سال، جام در جام را فتح کرد. به این ترتیب، فوتبال ایران در فاصله چند ماه، دو عنوان مهم باشگاهی قاره‌ای را کسب کرد.
کشورهای قدرت اصلی جام در جام
تحلیل ۱۲ دوره این رقابت‌ها نشان می‌دهد که عربستان سعودی و ژاپن، دو کشور برتر در جام در جام آسیا به شمار می‌روند. باشگاه‌های این دو کشور مجموعاً ۱۱ عنوان قهرمانی از ۱۲ دوره کسب کرده‌اند.
-
عربستان سعودی (۶ قهرمانی)؛ الهلال دو بار قهرمان شده و القادسیه، النصر، الاتحاد و الشباب هر یک یک بار موفق به قهرمانی شده‌اند.
-
ژاپن (۵ قهرمانی)؛ نیسان اف‌سی، یوکوهاما مارینوس، یوکوهاما فلوگلز، بل‌مار هیراتسوکا و شیمیزو اس‌پالس هر یک یک بار قهرمان شدند.
-
ایران (یک قهرمانی)؛ پرسپولیس در فصل ۹۱-۹۰
در میان باشگاه‌ها، الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن هر یک دو بار قهرمان شده و به‌طور مشترک در صدر فهرست پرافتخارترین تیم‌های تاریخ این رقابت‌ها قرار دارند. عناوین نیسان اف‌سی و یوکوهاما مارینوس به یک مجموعه فوتبالی تعلق دارند؛ نیسان با نام پیشین خود در نخستین قهرمانی ژاپنی‌ها در سال ۱۹۹۲ به میدان رفت.
از نظر حضور در فینال، پرسپولیس با یک قهرمانی و یک نایب‌قهرمانی به ثبت رسیده است. النصر عربستان نیز یک بار قهرمان شد و یک بار نیز شکست خورد. کره جنوبی، با اینکه سه بار به فینال راه یافت، هرگز نتوانست جام در جام آسیا را فتح کند.
آخرین دوره؛ الهلال و قهرمانی پایانی
آخرین دوره جام در جام آسیا در فصل ۲۰۰۲-۲۰۰۱ برگزار شد و در این فصل ۲۶ تیم در این رقابت‌ها شرکت داشتند و در نهایت الهلال عربستان قهرمان شد.
الهلال در دیدار نهایی که در دوحه قطر برگزار گردید، برابر چونبوک هیوندای موتورز کره جنوبی قرار گرفت و با نتیجه ۲ بر یک، پس از وقت اضافه به پیروزی رسید. این دومین قهرمانی الهلال در تاریخ جام در جام بود و این باشگاه به عنوان آخرین قهرمان این رقابت‌ها شناخته شد.
الشباب عربستان، قهرمان فصل پیشین، نیز در این دوره حضور داشت اما نتوانست از عنوان خود دفاع کند و در دور دوم مقابل السد قطر حذف شد.
خاتمه جام در جام به معنای پایان رقابت‌های قاره‌ای باشگاهی نبود. در سال ۲۰۰۲، کنفدراسیون فوتبال آسیا ساختار مسابقات باشگاهی را بازبینی کرد و جام باشگاه‌های آسیا، جام در جام آسیا و سوپرجام آسیا را در قالبی جدید تحت عنوان لیگ قهرمانان آسیا ادغام نمود. بدین ترتیب، فصل ۲۰۰۲–۲۰۰۱ آخرین دوره برگزاری مستقل جام در جام محسوب گردید.
سوپرجام آسیا؛ ارتباط بین جام در جام و جام باشگاه‌ها
جام در جام آسیا تنها یک رقابت مستقل نبوده و قهرمان آن همچنین فرصتی برای رقابت در سوپرجام آسیا داشت. این مسابقه میان قهرمان جام در جام و قهرمان جام باشگاه‌های آسیا برگزار می‌شد و نوعی رقابت قهرمانان دو تورنمنت کلیدی در قاره به شمار می‌رفت.
از این رو، ساختار فوتبال باشگاهی آسیا در آن دوران چندین مسیر مختلف برای رسیدن به قهرمانی قاره‌ای داشته است: قهرمان لیگ داخلی از طریق جام باشگاه‌های آسیا رقابت می‌کرد و قهرمان جام حذفی در جام در جام حضور یافت؛ سپس سوپرجام آسیا امکان رقابت بین دو قهرمان را فراهم می‌ساخت.
با ادغام این رقابت‌ها در سال ۲۰۰۲، جام در جام به صورت مستقل برگزار نشد و به تدریج نام آن از تقویم رسمی فوتبال آسیا حذف گردید.
قهرمانی با بودجه ۱۵ میلیون تومانی؟
یکی از روایت‌های جالب درباره قهرمانی هم‌زمان استقلال و پرسپولیس در سال ۱۳۷۰ به بودجه این دو باشگاه مربوط می‌شود.
حسن غفوری‌فرد، رئیس وقت سازمان تربیت بدنی، در مصاحبه‌ای تلویزیونی در تابستان ۱۳۹۱ مدعی شد که بودجه سالانه هر یک از دو باشگاه استقلال و پرسپولیس در سال قهرمانی آسیایی‌شان ۱۵ میلیون تومان بوده است؛ به عبارت دیگر مجموعاً ۳۰ میلیون تومان برای هر دو باشگاه. به گفته غفوری‌فرد، این بودجه تنها برای خرید بازیکن نبوده و تمام هزینه‌های باشگاه را شامل می‌شد. او همچنین ذکر کرد که در برخی سفرهای خارجی، کمک‌های محدودی برای تهیه بلیت هواپیما به دو تیم ارائه می‌شد.
این رقم، با توجه به تفاوت شدید ارزش پول و هزینه‌های فوتبال در سه دهه گذشته، به خوبی شرایط اقتصادی باشگاه‌های ایرانی در آن زمان را نمایان می‌سازد؛ قیمت دلار در آن سال ۱۴۰ تومان در بازار آزاد (نرخ رسمی: ۶ تومان) بوده که نشان می‌دهد پرسپولیس و استقلال هر یک با بودجه‌ای حدود ۱۰۷ هزار دلار (۲٫۵ میلیون دلار با ارز دولتی) بسته شده بودند. البته باید به یاد داشت که این ارقام را باید به عنوان نقل‌قولی تاریخی از رئیس وقت سازمان تربیت بدنی در نظر گرفت، نه به عنوان برآورد مستقل و حسابرسی‌شده از تمامی هزینه‌های دو تیم محبوب پایتخت.
جامی که باز نخواهد گشت
جام در جام آسیا در مجموع ۱۲ دوره به انجام رسید و در تاریخ فوتبال قاره، جایی خاص در کنار جام باشگاه‌های آسیا دارد. این رقابت‌ها فرصتی برای قهرمانان جام‌های حذفی کشورهای مختلف فراهم آورد تا بدون نیاز به قهرمانی در لیگ داخلی، برای یک عنوان قاره‌ای رقابت کنند.
در نهایت، ۶ قهرمانی نصیب عربستان، ۵ قهرمانی برای ژاپن و یک قهرمانی به ایران رسید. الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن با دو عنوان به عنوان پرافتخارترین باشگاه‌های این تورنمنت نیز شناخته شدند و پرسپولیس به عنوان نخستین و تنها قهرمان ایرانی تاریخ آن باقی ماند.
بیشتر بخوانید: قهرمانی تاریخی پرسپولیس در آسیا با علی پروین/ سرنوشت جالب گلزن فینال و سلطان قرمزها
نظرات کاربران