تینا مزدکی_ در روزهای اخیر، برخی از کاربران از مشکلاتی در اتصال به فیلترشکن‌ها و سختی‌های دسترسی به اینترنت از این طریق خبر داده‌اند. شواهدی مبنی بر ناپایداری ارتباطات، بروز اختلال در اتصال و از کار افتادن ابزارهای دور زدن فیلترینگ توسط کاربران گزارش شده است؛ با این حال، برای شناخت دقیق دلیل یا وسعت این اختلالات نیاز به بررسی‌های فنی است. این مسائل در شرایطی مطرح شده که وزیر ارتباطات به مشکلات موجود در ارائه خدمات دیجیتال و اهمیت بازنگری در نحوه مدیریت سامانه‌ها در کشور اشاره کرده است.
کیفیت اینترنت هر روز و حتی هر چند ساعت دچار تغییر می‌شود
وحید فرید، پژوهشگر امنیت شبکه، در پاسخ به این سوال که آیا گزارش‌های کاربران از قطع مکرر فیلترشکن و نوسانات کیفیت اینترنت نشانه‌ای از تغییرات جدید در سیاست‌های فیلترینگ است، توضیح می‌دهد:« با اینکه اطلاعات دقیقی درباره تغییرات جدید در دست نیست، اما تجربه ما نشان می‌دهد که نوسانات کیفیت اینترنت به‌طور مداوم مشاهده می‌شود. گاهی این نوسانات به‌صورت روزانه یا حتی در فاصله چند ساعت اتفاق می‌افتند و کیفیت اتصال برای کاربران دچار تغییر می‌شود.»
وی ادامه می‌دهد:« نکته قابل توجه این است که برخلاف وعده‌هایی که دولت در خصوص بهبود دسترسی به اینترنت ارائه کرده، در سیاست‌های کلان نشانه‌ای از بهبود دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد که روند مسدودسازی کماکان ادامه دارد و در برخی زمینه‌ها تشدید شده است.»
او می‌افزاید:« من همواره متذکر شده‌ام که تا زمانی که شورای عالی فضای مجازی با رویکرد فعلی به فعالیت خود ادامه دهد و ساختارهایی وجود داشته باشند که از منابع عمومی برای محدود کردن ارتباط مردم با جهان استفاده می‌کنند، انتظار تغییرات پایدار در وضعیت اینترنت غیرممکن است.»
فیلترینگ هزینه‌های زیادی را به مردم تحمیل کرده است
او در پاسخ به این سوال که این وضعیت چه هزینه‌های جانبی به همراه دارد، می‌گوید:« درباره مسائل مربوط به مافیای فیلترینگ، مافیای فیلترشکن و مافیای پهنای باند گفتگوهای زیادی وجود دارد. واقعیت این است که هزینه‌ای که مردم برای دسترسی به اینترنت و استفاده از ابزارهای اتصال امن و استاندارد پرداخت می‌کنند، به شدت افزایش یافته است. این هزینه‌ها در شرایطی به خانواده‌ها تحمیل می‌شود که دسترسی عادی به خدمات ضروری با محدودیت‌هایی روبه‌رو است و به وضوح یک چرخه مالی عظیم را ایجاد کرده است.»
آزمایش شیوه‌های نوین مسدودسازی می‌تواند روی کیفیت اینترنت تأثیر بگذارد
او ادامه می‌دهد:« گاهی ممکن است شرایط برای مدتی به نسبت پایدار به نظر برسد. یکی از احتمالات این است که نهادهای مسئول مسدودسازی در حال بررسی و آزمایش روش‌های جدید باشند. پس از اعمال این تغییرات، اثرات آن بر کاربران و کسب‌وکارها ممکن است نمایان شود. در چنین حالتی، کاربران و کسب‌وکارهای آنلاین بدون اینکه به طور قطع از دلایل آن مطلع باشند، با پیامدهای این تغییرات روبه‌رو می‌شوند.»
اختلال هم‌زمان چند فیلترشکن می‌تواند نشان‌دهنده تغییر در شبکه باشد
فرید همچنین در پاسخ به این پرسش که کاربران چگونه می‌توانند تشخیص دهند که اختلال ایجاد شده ناشی از خود فیلترشکن است یا تغییرات در شبکه و شیوه فیلترینگ، می‌گوید:« گزارش‌های کاربران حاکی از قطع اینترنت به طور قطع صحیح است، اما تشخیص علت این اختلال برای کاربر عادی دشوار است و معمولاً نیاز به بررسی فنی دارد. با این وجود، یکی از نشانه‌هایی که می‌توان به آن توجه کرد، وسعت اختلال است. اگر تنها یک فیلترشکن دچار مشکل شود، ممکن است مشکل از سرویس یا زیرساخت آن ناشی باشد. اما وقتی که تعداد زیادی از ابزارها به‌طور هم‌زمان دچار اختلال می‌شوند، احتمال تغییر شرایط شبکه افزایش می‌یابد. در این وضعیت، ممکن است یک پروتکل مسدود شده باشد یا محدودیت‌هایی در مسیر ارتباطی برقراری شده باشد.»
کاهش سرعت اینترنت نیز ممکن است نتیجه فیلترینگ باشد
او همچنین تأکید می‌کند که فیلترینگ همیشه به معنی مسدودسازی کامل نیست، و می‌گوید:« شیوه‌های متفاوتی برای ایجاد اختلال وجود دارد؛ از جمله اینکه بخش‌هایی از بسته‌های اطلاعاتی حذف یا منحرف شوند، پهنای باند یک سرویس کاهش یابد یا دسترسی به برخی از نشانی‌های اینترنتی محدود شود. در چنین شرایطی، کاربران ممکن است احساس کنند اینترنت کند شده، در حالی که اتصال به‌طور کامل قطع نشده است. به عنوان مثال، ممکن است دسترسی به برخی نشانی‌های IP یک سرویس یا شبکه توزیع محتوا محدود شود یا کیفیت ارتباط با آن آسیب ببیند. این اقدامات می‌توانند بر عملکرد مختلف سرویس‌ها تأثیرگذار باشند، بدون اینکه با مسدودسازی کامل مواجه شویم.»
وحید فرید: زمانی که اختلال در تعداد زیاد ابزارها و سرویس‌ها به چشم می‌خورد، باید احتمال تغییر در شرایط شبکه و وضع محدودیت‌های گسترده‌تر را نیز در نظر گرفت.
فیلترینگ در ایران به شیوه‌های پیچیده‌تری فراتر رفته است
وحید فرید همچنین در پاسخ به این سوال که از منظر فنی، چه راهکارهایی برای اختلال در عملکرد فیلترشکن‌ها و محدود کردن دسترسی کاربران وجود دارد، می‌گوید:« روش‌های گوناگونی در این زمینه وجود دارند. برای مثال، با مسدود کردن یک پروتکل می‌توان سبب از کار افتادن گروهی از فیلترشکن‌هایی شد که به آن وابسته‌اند. گاهی نیز یک نشانی IP یا دامنه‌ای از نشانی‌های IP مسدود می‌شود و در نتیجه بخشی از سرویس‌ها غیرقابل دسترسی می‌شوند.»
او می‌افزاید که در برخی موارد به‌جای مسدودسازی کامل، ممکن است پهنای باند یک سرویس کاهش یابد یا دسترسی به بخشی از زیرساخت آن محدود شود. همچنین ممکن است سرویس‌های ابری و شبکه‌های توزیع محتوا نیز دچار این تغییرات شوند.
وحید فرید: لازم است توجه داشته باشیم که همه اختلالات الزاماتا از فیلترینگ داخلی ناشی نمی‌شود. گاهی، محدودیت‌های بین‌المللی و اقدام‌های شرکت‌های خارجی نیز می‌توانند بر دسترسی کاربران ایرانی تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، یک سرویس خارجی ممکن است به دلیل سیاست‌های داخلی خود، دسترسی برخی کاربران یا نشانی‌های IP را محدود کند.
او ادامه می‌دهد:« در حوزه فیلترینگ، به نظر می‌رسد که سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی صورت گرفته و سازوکارهای فنی پیچیده‌ای توسعه یافته است که هزینه زیادی را به خود اختصاص داده‌اند. به همین علت، انتظار نمی‌رود کنار گذاشتن این زیرساخت‌ها یا تغییر در سیاست‌های مربوط به آن به سادگی رخ دهد. تا زمانی که رویکرد حاکم بر سیاست‌گذاری اینترنت بر محدودسازی استوار باشد، همواره وعده‌های مسئولان درباره بهبود دسترسی، تغییر معناداری برای کاربران در عمل نخواهد داشت.»
نقش اپراتورها در اجرای فیلترینگ چیست؟
از آنجا که اپراتورها معمولاً از پذیرش نقش خود در تصمیم‌گیری‌های مربوط به فیلترینگ امتناع می‌کنند، این سوال پیش می‌آید که چرا بین شیوه اعمال محدودیت‌ها از سوی اپراتورها تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود.
وحید فرید در این زمینه می‌گوید:« باید بین تصمیم‌گیری درباره فیلترینگ و پیاده‌سازی آن تفاوت قائل شد. ممکن است اپراتور در تعیین سیاست‌های فیلترینگ نقشی نداشته باشد، اما این بدان معنا نیست که فیلترینگ در شبکه آن اجرا نمی‌شود. بر اساس تجارب کاربران و تحلیل‌های مرتبط با تفاوت کیفیت اتصال در شبکه‌های مختلف، به نظر می‌رسد الگوی اختلالات در همه شبکه‌ها یکسان نباشد. در برخی شرایط، تفاوت عملکرد سرویس‌ها میان اپراتورها نشان دهنده این است که نحوه یا مکان اعمال محدودیت‌ها می‌تواند متفاوت باشد.
او ادامه می‌دهد:« این وضعیت با احتمال این که شیوه‌های اجرایی فیلترینگ در شبکه‌های مختلف تفاوت‌هایی داشته باشند، سازگار است. البته برای شناسایی دقیق مسئولیت هر اپراتور یا شرکت، لازم است اسناد فنی و قراردادی مربوطه مورد مطالعه قرار گیرد.»
وحید فرید: اپراتورها نمی‌توانند صرفاً به این استناد که تصمیم‌گیرنده نیستند، نقش اجرایی خود را نادیده بگیرند. آنها ممکن است در تعیین سیاست‌ها اختیاری نداشته باشند، اما فیلترینگ در شبکه‌های خودشان به اجرا درمی‌آید. همچنین این احتمال نیز وجود دارد که اپراتورها مطابق با دستورات نهادهای بالادستی عمل کنند و اختیارات چندانی برای تغییر وضعیت نداشته باشند.
این کارشناس همچنین تصریح می‌کند:« در سطح کلان، شورای عالی فضای مجازی، مرکز ملی فضای مجازی، شرکت ارتباطات زیرساخت و وزارت ارتباطات از جمله نهادهایی هستند که باید نقش و مسئولیت آنها در زمینه سیاست‌گذاری و پیاده‌سازی محدودیت‌ها مورد بازبینی قرار گیرد. همچنین ترافیک شبکه و نحوه مدیریت آن نیز از عوامل مهم در تحلیل این موضوع به شمار می‌رود. مسئله این است که مسئولیت تصمیم‌گیری، ابلاغ و اجرای فیلترینگ ممکن است میان چند نهاد توزیع شده باشد. از این رو، برای ارزیابی دقیق عملکرد هر نهاد، لازم است این سطوح از یکدیگر تفکیک شوند.»
وی معتقد است که به‌طور کلی، برای روشن شدن مسئولیت‌های فیلترینگ، باید مشخص باشد که چه نهادی تصمیم می‌گیرد، چه نهادی دستور را ابلاغ می‌کند، چه بخش آن را پیاده‌سازی می‌کند و هرکدام چه میزان اختیار دارند. بدون شفافیت در این زمینه، ارزیابی عملکرد نهادها و جواب‌دهنده کردن آنها بری دشوار خواهد بود.
فیلترینگ و تحریم چگونه توسعه فناوری در ایران را متوقف می‌کنند؟
این کارشناس بر این باور است که بخش قابل توجهی از شکاف فناوری ایران با سایر کشورها باید در محدودیت‌های ارتباطی، تحریم‌های فناوری و سیاست‌های اقتصادی و حکمرانی جست‌وجو شود. این موضوع به آینده نسل جوان و توان رقابتی اقتصاد کشور مرتبط است و آثار آن می‌تواند در بلندمدت نیز باقی بماند.
او همچنین اشاره می‌کند:« در سیاست‌گذاری اینترنت، آثار محدودیت‌ها بر کسب‌وکارها باید به شکل جدی مورد توجه قرار گیرد. نمی‌توان از یک سو درباره توسعه اقتصاد دیجیتال سخن گفت و از سوی دیگر، به‌طور مداوم دسترسی به زیرساخت‌های ارتباطی ضروری را محدود کرد. هنگامی که دسترسی به خدمات و ابزارهای بین‌المللی محدود می‌شود و همچنین سرمایه‌گذاری‌ها با موانع متعددی روبرو است، توسعه فناوری به مراتب سخت‌تر می‌شود. این وضعیت با مهاجرت متخصصان نیز تشدید می‌شود. در چنین شرایطی، نمی‌توان انتظار داشت که با اتکا به توان داخلی، بدون فراهم کردن زیرساخت‌ها و شرایط لازم، در تمام عرصه‌ها با کشورهای پیشرفته رقابت کرد.
این کارشناس امنیت شبکه در انتها می‌گوید:« موضوع صرفاً به وضعیت کنونی محدود نمی‌شود. سیاست‌های حال حاضر می‌توانند بر قابلیت کشور برای رقابت در سال‌های آینده نیز تأثیر داشته باشند. اگر امروز زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری و شرایط لازم برای فعالیت متخصصان و کسب‌وکارها ایجاد نشود، به جبران این شکاف در آینده زمان و هزینه زیادی نیاز خواهد بود.»
۲۲۷۳۲۳
نظرات کاربران