به نقل از خبرنگار مهر، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های به‌وجود آمده در تنگه هرمز، ضرورت توسعه مسیرهای جایگزین برای حمل‌ونقل و ترانزیت را بیش از پیش نمایان کرده است؛ در چنین بستری، خط آهن چابهار - زاهدان به عنوان یکی از پروژه‌های کلیدی کشور، قادر است نقش بسزایی در تقویت امنیت اقتصادی، تسهیل تجارت خارجی و افزایش سهم ایران از ترانزیت منطقه‌ای ایفا کند؛ پروژه‌ای که با وجود اتمام عملیات ریل‌گذاری، هنوز به مرحله اجرایی نرسیده است.
در معادلات جدید اقتصادی جهانی، رقابت کشورهای مختلف تنها به تولید کالا و تأمین منابع محدود خلاصه نمی‌شود، بلکه دسترسی به کریدورهای امن و سریع حمل‌ونقل نیز به یکی از اجزای کلیدی قدرت اقتصادی تبدیل گردیده است. گسترش شبکه‌های ریلی و اتصال بنادر به مسیرهای ترانزیتی جهانی، این امکان را فراهم می‌سازد تا درآمدهای اقتصادی افزایش یابد و وابستگی به مسیرهای پرخطر کاهش یابد.
در این راستا، خط آهن چابهار - زاهدان با اتصال بندر اقیانوسی چابهار به شبکه ریلی کشور، از شانسی منحصر به فرد برخوردار است. این پروژه به‌علاوه به تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌پردازد و می‌تواند دسترسی ریلی به آب‌های آزاد و توسعه ظرفیت ترانزیتی ایران را به دنبال داشته باشد. با این وجود، علی‌رغم وعده‌های پیشین برای تکمیل و راه‌اندازی این خط ریلی، زمان‌بندی اجرای پروژه دوباره تغییر کرده است.
بهره‌برداری به پایان سال ۱۴۰۵ موکول شد
هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، در اواسط سال ۱۴۰۴ از اتمام خط آهن چابهار - زاهدان تا پایان همان سال خبر داده بود. همچنین، بنا به وعده مسئولان، این پروژه قرار بود در بهار ۱۴۰۵ به بهره‌برداری برسد؛ با این حال، بازوند در اظهارات اخیر خود، زمان بهره‌برداری از این طرح را تا پایان سال ۱۴۰۵ اعلام کرده است.
معاون وزیر راه و شهرسازی در تشریح آخرین وضعیت پروژه به پایان رسیدن عملیات ریل‌گذاری در شهریورماه اشاره کرد و گفت: هم‌اکنون جوشکاری ریل‌ها و اقدامات باقی‌مانده برای راه‌اندازی در حال انجام است.
وی با تأکید بر اینکه راه‌آهن چابهار - زاهدان در تکمیل کریدور شمال - جنوب کشور نقش مهمی دارد، بیان کرد: اتصال زاهدان به چابهار یکی از حلقه‌های مفقوده این کریدور است و تکمیل آن، ارتباط شبکه ریلی کشور با آب‌های آزاد را برقرار خواهد کرد؛ موضوعی که در تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و حمل‌ونقل کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
بازوند همچنین به اشتغال حدود چهار هزار و ۵۰۰ نفر در این پروژه اشاره کرد و افزود: عملیات اجرایی با جدیت دنبال می‌شود و از لحاظ تأمین تجهیزات نیز مشکلی وجود ندارد.
راه‌آهن چابهار - زاهدان با اتصال بندر اقیانوسی چابهار به شبکه ریلی کشور، از جایگاهی ویژه برخوردار است. این پروژه علاوه بر تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل، می‌تواند زمینه دسترسی ریلی به آب‌های آزاد و توسعه ظرفیت ترانزیتی ایران را فراهم کند. با این حال، باوجود وعده‌های پیشین برای تکمیل و بهره‌برداری از این خط ریلی، زمان‌بندی اجرای پروژه بار دیگر تغییر کرده است
وی همچنین از ابلاغ چهار هزار میلیارد تومان اعتبار برای اجرای پروژه خبر داد و بیان کرد: تأمین منابع مالی طرح با تأکید رئیس‌جمهور و وزیر راه و شهرسازی به‌طور جدی در حال پیگیری است و اعتبار یادشده از محل منابع حاصل از فروش نفت و در چارچوب مجوزهای مربوط تأمین خواهد شد.
مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور به بخش باقی‌مانده مسیر اشاره کرد و تصریح کرد: حدود ۴۸۰ کیلومتر از مسیر خاش تا چابهار باقی‌مانده است که قرار است امسال به اتمام برسد. با راه‌اندازی این مسیر، ارتباط شبکه ریلی کشور از دریای خزر به آب‌های آزاد برقرار خواهد شد.
با وجود پیشرفت در عملیات اجرایی اعلام‌شده، تغییر زمان‌بندی بهره‌برداری نشان می‌دهد که تحقق اهداف این پروژه همچنان به اتمام اقدامات باقی‌مانده و تأمین منابع مالی وابسته است. تأخیر در بهره‌برداری از چنین طرحی، علاوه بر به تعویق افتادن یک پروژه زیربنایی، اثر عمده‌ای بر زمان تحقق ظرفیت‌های اقتصادی و ترانزیتی آن نیز خواهد گذاشت.
جنگ تحمیلی سوم و ضرورت توسعه مسیرهای جایگزین
تحولات اخیر و آغاز جنگ تحمیلی سوم، دوباره آسیب‌پذیری تجارت خارجی را در برابر اختلال در مسیرهای استراتژیک برجسته کرده است. محدودیت‌های تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت حمل‌ونقل دریایی، لزوم توسعه مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی را دوچندان کرده است.
در چنین اوضاعی، راه‌آهن چابهار - زاهدان نه تنها یک پروژه عمرانی، بلکه بخشی از زیرساخت‌های لازم برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی کشور به شمار می‌رود. اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی می‌تواند امکان جابه‌جایی کالا به مقاصد داخلی و مسیرهای ترانزیتی را تسهیل کند و ظرفیت‌های بندر اقیانوسی ایران را برای ایفای نقش مؤثرتر در تجارت منطقه‌ای افزایش دهد.
به علاوه، رشد حمل‌ونقل ریلی به‌تنهایی به معنای بی‌نیازی از مسیرهای دریایی نیست، بلکه با تنوع بخشی به روش‌های جابه‌جایی کالا، می‌تواند وابستگی به یک مسیر یا شیوه حمل‌ونقل خاص را کاهش دهد و در عوض انعطاف‌پذیری شبکه لجستیکی کشور را تقویت کند.
رقابت منطقه‌ای بر سر کریدورهای ترانزیتی
هم‌زمان با تلاش ایران برای توسعه زیرساخت‌های ریلی، سایر کشورهای منطقه نیز به سرمایه‌گذاری در بنادر، شبکه‌های ریلی و مسیرهای ترانزیتی روی آورده‌اند. گسترش کریدور میانی و مسیرهای ارتباطی جنوب آسیا نمونه‌هایی از این رقابت برای جذب جریان تجارت بین‌المللی و افزایش سهم از بازار ترانزیت به شمار می‌روند.
در چنین فضایی، پیشرفت در زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند به تقویت جایگاه ایران در شبکه ترانزیتی منطقه کمک کند. راه‌آهن چابهار - زاهدان با اتصال یکی از مهم‌ترین بنادر کشور به شبکه ریلی، ظرفیت برای گسترش تعاملات تجاری، تسهیل جابه‌جایی کالا و افزایش دسترسی به بازارهای منطقه‌ای را داراست.تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌تواند در تقویت موقعیت ایران در شبکه ترانزیتی منطقه مؤثر باشد. راه‌آهن چابهار - زاهدان نیز با اتصال یکی از مهم‌ترین بنادر کشور به شبکه ریلی، ظرفیت گسترش مبادلات تجاری، تسهیل جابه‌جایی کالا و افزایش دسترسی به بازارهای منطقه‌ای را دارد
با این حال، بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها فقط به تکمیل خط ریلی محدود نخواهد بود و به توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، امکان جابه‌جایی مداوم بار و هماهنگی میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل وابسته است.
ضرورت عبور از وعده‌ها به بهره‌برداری
اکنون که به گفته مسئولان، عملیات ریل‌گذاری راه‌آهن چابهار - زاهدان به پایان رسیده است، تاکید بر تکمیل اقدامات باقی‌مانده و بهره‌برداری از این پروژه باید در مرکز توجه‌های اجرایی قرار گیرد. دستیابی به این هدف می‌تواند فرصتی برای تقویت ظرفیت‌های ترانزیتی کشور، ارتقاء صادرات، توسعه منطقه‌ای و بهبود کارآمدی شبکه حمل‌ونقل فراهم آورد.
در شرایطی که تحولات منطقه‌ای ضرورت تنوع بخشی به مسیرهای تجارت خارجی را بیشتر کرده است، راه‌آهن چابهار - زاهدان سنتز تکمیل یک پروژه عمرانی به حساب نمی‌آید؛ این پروژه با اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی کشور، می‌تواند بخشی از ظرفیت اغفالی ایران در زمینه ترانزیت بین‌المللی را به فعل درآورد.
با این حال، معیار اصلی موفقیت این طرح، تنها به پایان ریل‌گذاری یا اعلام زمان‌های جدید برای افتتاح محدود نخواهد شد، بلکه به بهره‌برداری عملیاتی و استفاده مستمر از ظرفیت آن در جابه‌جایی کالا بستگی دارد؛ هدفی که دستیابی به آن می‌تواند موقعیت راه‌آهن چابهار - زاهدان را در عرصه تجارت خارجی و کریدورهای منطقه‌ای ایران تثبیت کند.
نظرات کاربران