به نقل از ایسنا، در مواردی که یک بیمار نیاز به تزریق خون دارد، تطابق گروه خونی او با گروه خونی کیسه‌های خون موجود به‌تنهایی کافی نیست. در این شرایط، تفاوت در آنتی‌ژن‌های سطح گلبول‌های قرمز می‌تواند جست‌وجوی خون مناسب را به یک فرایند پیچیده و زمان‌بر تبدیل کند. اینجا است که شناسایی افراد با گروه‌های خونی نادر و نگهداری طولانی‌مدت خون آن‌ها نقش کلیدی در تامین نیاز این بیماران ایفا می‌کند.
طبق گفته رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون، برخلاف خون معمولی که حداکثر تا ۳۵ روز قابل نگهداری است، خون‌های نادر می‌توانند با استفاده از تکنیک‌های متنوع تا ده سال نگهداری شوند. شخصی که این نوع خون را اهدا می‌کند، شناسایی و حفظ ذخایر خون او امر مهمی در تامین نیازهای بیماران به شمار می‌آید.
گروه خونی چیست؟
دکتر مهدی کرباسی‌زاده - رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون در گفت‌وگو با ایسنا، به تشریح مفهوم گروه‌های خونی پرداخت و توضیح داد: گروه‌های خونی شامل ترکیبات مختلف پروتئین‌ها و آنتی‌ژن‌های موجود بر سطح گلبول‌های قرمز است که تحت کدگذاری هسته سلول قرار می‌گیرند. این ویژگی‌ها از والدین به فرزندان انتقال می‌یابند و بنابراین، گروه خونی هر فردی نمایان‌گر گروه خونی والدینش است. این پروتئین‌ها به اشکال مختلف، گروه‌های خونی را تشکیل می‌دهند.
گروه‌های خونی نادر و بسیار نادر
او در خصوص گروه‌های خونی نادر و بسیار نادر توضیح داد: ممکن است توالی و ترکیب رشته‌های پروتئینی به گونه‌ای باشد که فراوانی آن‌ها در جامعه به «کم» یا «بسیار کم» تبدیل شود. به همین دلیل، گروه‌های خونی «نادر»، «بسیار نادر»، «کمیاب»، «بسیار کمیاب» و «نایاب» ایجاد می‌شوند. به‌طور کلی، گروه‌های خونی نادر به گروه‌هایی اطلاق می‌شود که در هر ۵ هزار نفر یک نفر دارای آن‌ها باشد و گروه‌های خونی بسیار نادر گروه‌هایی هستند که در هر بیش از ۱۰ هزار نفر یک نفر چنین گروه خونی دارد.
رئیس این بخش همچنین اشاره کرد که برخی گروه‌های خونی به قدری نادر هستند که در شرایطی احتمال دارد یک نفر در یک میلیون یا حتی ۶ میلیون نفر دارای آن‌ها باشد و در این حالت، به گروه‌های خونی بسیار بسیار نادر اشاره می‌شود.
دسترسی مشکل به گروه‌های خونی نادر
کرباسی‌زاده همچنین در مورد اهمیت وجود گروه‌های خونی نادر توضیح داد: وقتی فردی که دارای گروه خونی نادر است نیاز به تزریق خون داشته باشد، باید خون سازگار با همان گروه تامین شود. دسترسی به این گروه‌های خونی در مقایسه با گروه‌های خونی شایع چندان آسان نیست؛ زیرا پیدا کردن افرادی با گروه خونی نادر در جامعه دشوار است.
روش‌های متنوع نگهداری خون‌های نادر
این دکترای علوم آزمایشگاهی در رابطه با نگهداری فرآورده‌های خونی بیان داشت: عمر حداکثر یک واحد خون معمولی طبق اصول زنجیره سرد ۳۵ روز است؛ در حالی که گروه‌های خونی نادر به سختی یافت می‌شوند و مصرف آن‌ها محدود است، بدین‌سان نگهداری آن‌ها به صورت مایع برای مدت طولانی ممکن نیست.
نگهداری خون نادر با حفظ سلامت و کیفیت
وی در خصوص روش‌های حفظ خون‌های نادر توضیح داد: به دلیل مصرف محدود این خون‌ها، ما از روش‌هایی برای نگهداری طولانی‌مدت آن‌ها استفاده می‌کنیم که به حفظ کیفیت و سلامت کمک کند. استفاده از مواد نگهدارنده و آماده‌سازی خون بر اساس پروتکل‌های خاص جهت نگهداری در شرایط انجماد، روش استاندارد جهانی است.
نگهداری خون نادر در دماهای منفی ۶۵ تا منفی ۸۵
کرباسی‌زاده افزود: بر اساس استانداردهای بین‌المللی، اگر خون با مواد نگهدارنده مناسب آماده و منجمد شود، می‌تواند تا ۱۰ سال در فریزر نگهداری گردد، مشروط بر اینکه دما در بازه تعیین‌شده باقی بماند. دمای مناسب برای انجماد خون بین منفی ۶۵ تا منفی ۸۵ درجه سانتی‌گراد است.
دمای مناسب برای نگهداری خون منجمد
وی با تأکید بر اهمیت کنترل دما در طول دوره نگهداری، افزود: دما باید به‌طور مداوم رصد شود تا از حد استاندارد خارج نشود. به عنوان مثال، دمای منفی ۵۰ درجه سانتی‌گراد که به‌شکلی عمومی بسیار سرد به شمار می‌رود، برای نگهداری خون منجمد قابل قبول نیست؛ چرا که حداقل دمای مناسب برای نگهداری این نوع خون‌ها منفی ۶۵ درجه سانتی‌گراد است.
اهمیت شناخت گروه‌های خونی
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون در مورد اهمیت آگاهی از گروه‌های خونی گفت: در گذشته، پزشکان در وضعیت‌هایی قرار می‌گرفتند که بیماران به دلیل از دست دادن خون به تزریق نیاز داشتند، اما عدم توجه به تطابق گروه‌های خونی که در آن زمان اطلاعات کافی در مورد آن وجود نداشت، می‌توانست عواقب وخیمی به دنبال داشته باشد و حتی ممکن بود به مرگ بیمار منجر شود. انسان‌ها به مرور زمان به این مهم دست یافتند که گروه‌های خونی متفاوت هستند و همواره باید در فرایند تزریق خون در نظر گرفته شوند.
تعداد بالای زیرگروه‌های خونی
وی ادامه داد: مردم معمولاً گروه‌های خونی اصلی را می‌شناسند: سیستم گروه خونی ABO از معروف‌ترین سیستم‌های گروه خونی است که شامل A، B، AB و O می‌شود. با این حال، در حالی که اکثر مردم فقط گروه‌های خونی نادر را می‌شناسند، سیستم ABO تنها یکی از چندین سیستم خونی اصلی است که شامل تعداد زیادی زیرگروه است.
۴۸ گروه سیستم خونی شناسایی شده
کرباسی‌زاده گفت: تعداد ۴۸ گروه سیستم خونی شناخته شده وجود دارد که هر یک از آن‌ها زیرگروه‌ها و زیرمجموعه‌های خاص خود را دارند و این واقعیت نشان‌دهنده پیچیدگی سازوکار گروه‌های خونی است. برخی از این گروه‌ها از لحاظ آنتی‌ژنیک «کمتری» و «بیشتری» دارند. به طور معمول، گروه‌های خونی ABO و عامل Rh در تزریق خون معمول حائز اهمیت هستند و اغلب تمام زیرگروه‌ها مورد بررسی قرار نمی‌گیرند؛ اما در مورد بیمارانی مانند مبتلایان به سرطان و تالاسمی، بررسی آنتی‌ژن‌ها بسیار حیاتی است.
ضرورت توجه به زیرگروه‌های خونی برای بیماران
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون با اشاره به نیاز مکرر بیماران مبتلا به تالاسمی به دریافت خون، گفت: اگر زیرگروه‌های خونی در مورد این افراد رعایت نشود، بدن آن‌ها به تدریج واکنش نشان می‌دهد. این وضعیت از نظر برخی جوانب شبیه به پیوند بافتی می‌باشد؛ اگر سازگاری میان بافت‌ها قبل از پیوند مورد بررسی قرار نگیرد، ممکن است غلط‌های جدی مانند پس زدن پیوند رخ دهد و نتیجه مطلوب به دست نیاید.
او ادامه داد: خون را می‌توان به عنوان یک بافت مایع در نظر گرفت. اگر گروه‌های خونی اصلی و فرعی در هنگام تزریق خون در نظر گرفته نشوند، ممکن است عوارضی مانند تب و لرز تا عوارض شدیدتر و حتی خطر مرگ به وجود آید. به همین دلیل، توجه به تطابق گروه‌های خونی و سازگاری آن‌ها بسیار مهم است.
این دکترای علوم آزمایشگاهی با اشاره به نادر بودن بعضی از گروه‌های خونی تصریح کرد: اگرچه برخی از گروه‌های خونی بسیار نادر هستند، با این حال، حفظ سازگاری دقیق آن‌ها ضروری است. به دلیل اینکه پیدا کردن خون سازگار برای افراد دارای گروه‌های خونی نادر دشوار است، ایجاد بخش‌های تخصصی برای خون‌های نادر و فراهم نمودن امکان نگهداری طولانی‌مدت ضرورت دارد.
تأمین تجهیزات نگهداری خون‌های نادر در ۳۰ کشور
گلیسرولیزن کردن خون‌های نادر
کرباسی‌زاده با تأکید بر اینکه تنها ۳۰ کشور به سیستم‌ها و فناوری‌های نگهداری طولانی‌مدت خون‌های نادر مجهز هستند، خاطرنشان کرد: ایران یکی از کشورهایی است که توانمندی در نگهداری طولانی‌مدت این قبیل خون‌ها را دارد. اساساً یک واحد خون مایع برای مدت ۳۵ روز نگهداری می‌شود، ولی خون‌های نادر بایستی برای مدت طولانی‌تری حفظ شوند. ماده «گلیسرول» به عنوان یک ماده نگهدارنده به‌طور تدریجی به گلبول‌های قرمز خون‌های نادر اضافه می‌شود و آن‌ها به نوعی «گلیسرولیزه» می‌شوند.
نگهداری خون‌های نادر منجمد در کیسه‌های فلزی
کرباسی‌زاده افزود: پس از گلیسرولیزه شدن خون، با نسبت مشخص در کیسه‌های ویژه‌ای قرار می‌گیرد تا در برابر شرایط بسیار سرد فریزرها مقاوم باشد. به طور خاص، به دلیل آنکه کیسه خونی در حالت انجماد ممکن است شکننده شود، یک بسته‌بندی فلزی نیز برای حفاظت افزون بر آن در نظر گرفته می‌شود. سپس این کیسه‌ها در فریزرهای مختص نگهداری قرار می‌گیرند تا در دماهای استاندارد حفظ شوند.
فرآیند آماده‌سازی خون‌های منجمد برای تزریق به بیماران
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون اظهار داشت: زمانی که نیاز به خون برای یک بیمار باشد، کیسه‌ای که بسته‌بندی شده از فریزر خارج و خون ذوب می‌شود. از آنجایی که گلیسرول برای بدن سمی است، این ماده قبل از تزریق باید از خون جدا گردد. این عمل «گلیسرول‌زدایی» نامیده می‌شود. در این مرحله، گلیسرول به تدریج از خون جدا می‌شود با استفاده از فرآیندهای مشخص و دستگاه‌های مورد نیاز.
وی ادامه داد: پس از گلیسرول‌زدایی، گلبول‌های قرمز در یک محلول که شامل سرم فیزیولوژی است قرار می‌گیرد تا در نهایت خون آماده شده به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ارسال شود تا به عنوان خون گلیسرول‌زدایی شده به بیمار نیازمند تزریق گردد.
روش‌های شناسایی افراد دارای گروه‌های خونی نادر
این دکترای علوم‌آزمایشگاهی در مورد روش‌های شناسایی افراد با گروه‌های خونی نادر توضیح داد: شناسایی این افراد از طرق مختلف امکان‌پذیر است؛ نخستین روش شناسایی، در فرایند اهدای خون انجام می‌شود. وقتی فردی به پایگاه انتقال خون مراجعه می‌کند، آزمایش‌های مربوط به سلامت اهداکننده و بررسی بیماری‌های قابل انتقال از طریق خون انجام می‌شود. علاوه بر آن‌ها، گروه‌های خونی نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند که احتمال شناسایی فرد دارای گروه خونی نادر نیز وجود دارد.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون ادامه داد: در صورت ضرورت، آزمایش‌های تأییدی انجام می‌شود و نمونه خون به بخش ایمونوهماتولوژی ستاد مرکزی سازمان انتقال خون ارسال می‌گردد تا گروه خونی فرد به‌طور کامل تأیید شود.
کرباسی‌زاده همچنین بیان کرد: افراد با سابقه اهدای خون که دارای گروه خونی نادر آن‌ها مشخص شده، پرونده‌ای در سازمان انتقال خون دارند. در زمان نیاز به گروه‌های خونی نادر، از آن‌ها دعوت می‌شود تا به پایگاه‌های انتقال خون مراجعه کرده و خون اهدا کنند.
این دکترای علوم آزمایشگاهی در ادامه به روش‌های دیگری برای شناسایی افراد گروه‌های خونی نادر پرداخت: روش دیگر شامل شناسایی در بیمارستان‌ها و در زمان بررسی سازگاری خون برای بیمار است. در مواقعی که تصمیم به عمل جراحی باشد یا بیمار به هر دلیلی به تزریق خون نیاز داشته باشد، پزشک درخواست آزمایش سازگاری "Cross match" را صادر می‌کند. سپس نمونه خون بیمار و کیسه‌های اهدایی کنار یکدیگر بررسی شده تا مشخص شود آیا سازگاری دارند یا خیر. پس از تأیید سازگاری، تزریق خون انجام می‌شود.
او افزود: گاهی، با وجود اینکه گروه خونی اصلی بیمار مشخص شده، خون سازگار برای او یافت نمی‌شود. به‌طور مثال، اگر گروه خونی فرد A مثبت باشد، ممکن است هیچ‌یک از کیسه‌های خون اهدایی باوجود بررسی چندین کیسه خون A به او سازگار نباشد. در این شرایط، احتمال وجود یک گروه خونی خاص مطرح می‌شود و نمونه خون بیمار برای انجام بررسی‌های تخصصی به سازمان انتقال خون ارسال می‌گردد تا به سوال «آیا فرد دارای گروه خونی نادر است؟» پاسخ داده شود.
۱۵۰۰ پرونده افراد با گروه خونی نادر در سازمان انتقال خون
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره تعداد افراد شناسایی‌شده دارای گروه خونی نادر بیان کرد: در حال حاضر، حدود یک‌هزار و ۵۰۰ پرونده از افراد با گروه‌های خونی نادر در سازمان موجود است. این پرونده‌ها در سال‌های مختلف تشکیل شده و به‌طور مداوم در حال افزایش است. تعداد ۱۵۰۰ پرونده به معنی این نیست که می‌توان از همه این افراد خون دریافت کرد؛ زیرا برخی ممکن است به دلایلی از جمله ابتلا به تالاسمی، قادر به اهدای خون نباشند. به علاوه، برخی دیگر در قید حیات نیستند یا به سنین بالاتر رسیده‌اند و نمی‌توانند خون اهدا کنند. اما با این حال، اطلاعات و پرونده‌های این افراد در دسترس هستند.
حدود ۳۵۰ واحد در بانک خون‌های نادر
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون درباره موجودی بانک خون‌های نادر توضیح داد: در حال حاضر، تقریباً ۳۵۰ واحد خون از گروه‌های خونی مختلف به‌صورت منجمد در بانک خون‌های نادر نگهداری می‌شود. همچنین از هر یک از این گروه‌ها تعدادی واحد به‌طور منجمد در دسترس است. زمانی که بیمارستان و پزشک درخواست خون می‌کنند و گروه خونی خاص بیمار تأیید می‌شود، اقدامات لازم برای آماده‌سازی خون لازم انجام می‌شود.
شناخته‌شده‌ترین گروه خونی نادر
او درباره یکی از شناخته‌شده‌ترین گروه‌های خونی نادر توضیح داد: گروه خونی بمبئی یکی از معروف‌ترین گروه‌های خونی نادر است که احتمالاً نام آن برای بسیاری آشنا باشد. شواهد نشان می‌دهد که یک نفر از هر یک تا دو میلیون نفر دارای گروه خونی بمبئی است. گروه خونی Rhnull نیز از دیگر گروه‌های خونی نادر به شمار می‌آید که فاقد آنتی‌ژن‌های گروه خونی Rh است. این گروه به شدت نادر است و در برخی منابع تحت عنوان «گروه خونی طلایی» نیز از آن یاد می‌شود. فراوانی این نوع گروه به حدی است که یک نفر از هر شش میلیون نفر ممکن است این گروه خونی را داشته باشد.
وضعیت گروه‌های خونی نادر در برخی استان‌ها
کرباسی‌زاده درباره پراکندگی گروه‌های خونی نادر در ایران تصریح کرد: بسیاری از ویژگی‌های ژنتیکی به‌ویژه ویژگی‌های ظاهری در مناطق مختلف کشور تفاوت‌هایی دارند و گروه‌های خونی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. تعداد بیماران و اهداکنندگان با گروه‌های خاص در برخی مناطق کشور بیشتر است؛ به عنوان مثال، چنین وضعیتی در استان‌های خوزستان، سیستان و بلوچستان و بوشهر به وضوح دیده می‌شود.
افراد دارای گروه‌های خونی نادر خود را از اهدای خون غافل نکنند
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون یادآور شد: ذخایر خونی بسیار حیاتی می‌باشند. افراد اهداکننده با گروه خونی نادر نیز جزو ذی‌نفعان اهدای خون به حساب می‌آیند، چرا که ممکن است به هر دلیلی در زمان نامشخصی به خون نیاز پیدا کنند. بنابراین، اهدای خون فقط برای کمک به بیماران دیگر نیست، بلکه در آینده برای خود فرد نیز ارزشمند خواهد بود. ما همواره به افراد دارای گروه‌های خونی نادر توصیه می‌کنیم که با توجه به شرایط جسمانی و استانداردهای خود، حداقل یک یا دو بار در سال خون اهدا نمایند تا بتوانیم ذخایر مورد نیاز این حوزه را تأمین کنیم.
پاسخگویی به نیاز مراکز درمانی
استفاده از خون تازه در برخی مواقع
کرباسی‌زاده ادامه داد: ما با افراد دارای گروه‌های خونی نادر در ارتباط هستیم و آن‌ها را با ویژگی‌های مختلف به اهدای خون تشویق می‌کنیم؛ اما به دلیل محدود بودن تعداد این افراد و دشواری تامین ذخیره خون در مواقع ضروری، از روش تامین خون تازه نیز بهره می‌گیریم.
رئیس بخش انجماد خون و گروه‌های خونی نادر سازمان انتقال خون در مورد تأمین خون برای مراکز درمانی گفت: خوشبختانه، توانسته‌ایم به تمام درخواست‌های مراکز درمانی پاسخ دهیم. در موارد معدودی که با شرایط خاصی مواجه شده‌ایم، از روش‌های دیگر بهره‌برداری کرده‌ایم. تأمین خون تازه یکی از راهکارهایی است که در کنار استفاده از ذخایر خون منجمد پیاده‌سازی می‌شود؛ در این شرایط، فرد با گروه خونی نادر برای اهدای خون دعوت می‌شود. بعد از انجام آزمایشات مربوط به سلامت خون و تأیید گروه خونی، خون اهدایی به بیمارستان ارسال می‌شود.
تبادل خون‌های نادر میان کشورها
او با اشاره به محدودیت‌های موجود در نقل و انتقال خون بین کشورها توضیح داد: این محدودیت‌ها به دلیل مسائل ژنتیکی و چالش‌های مربوط به انتقال یک واحد خون از یک کشور به کشوری دیگر است. ما سابقه ارسال خون به کشورهای دیگر را داریم؛ برای مثال، عمان یکی از کشورهایی محسوب می‌شود که خون ارسال کرده‌ایم. همچنین در موارد محدود، به دلیل عدم دسترسی به گروه خونی خاص در زمان لازم، ممکن است تصمیم به وارد کردن گروه خونی مورد نیاز گرفته شود. ترجیح سازمان انتقال خون این است که در صورت ممکن، از خون‌های تهیه شده در داخل کشور استفاده شود.
این دکترای علوم آزمایشگاهی در انتهای گفتگو یادآوری کرد: افرادی که دارای گروه‌های خونی نادر هستند، باید اهدای خون را فراموش نکنند تا بتوانند به خود و دیگران با گروه خونی مشابه یاری رسانند. سازمان انتقال خون مسئول نگهداری از این ذخایر نادر بوده و در تلاش است تا بهترین شرایط را برای حفظ این خون‌ها فراهم آورد و در نهایت آن‌ها را به بیماران نیازمند ارائه دهد.
انتهای پیام
نظرات کاربران