به نقل از ایسنا، حمایت از حقوق کودکان در برابر استثمار اقتصادی به عنوان یکی از حقوق بنیادین بشر و اصول اولیه کار شناخته می‌شود. این حق در «اعلامیه سازمان بین‌المللی کار درخصوص اصول و حقوق بنیادین در کار» که در سال ۱۹۹۸ به تصویب رسید، به وضوح مورد اشاره قرار گرفت و در سال ۲۰۲۲ با اضافه شدن «محیط کار ایمن و سالم» به عنوان یک اصل و حق بنیادین کار، به روزرسانی شد.

ممنوعیت کار کودک و حفاظت از کودکان در برابر استثمار اقتصادی به‌ویژه در ماده ۳۲ کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد ذکر شده است. به موجب این اسناد، تمامی کشورهای عضو ILO حتی در صورت عدم تصویب کنوانسیون‌های مرتبط، ملزم به اقدام برای پایان دادن به کار کودکان هستند. اجماع جهانی بر سر این موضوع به وضوح بیان می‌کند که هیچ کودکی نباید مشغول به کاری شود که به سلامت رشد یا آینده او آسیب برساند. با این حال، لازم است بین کارهایی که کودکان انجام می‌دهند و فعالیت‌های متعارف آن‌ها تفاوت قائل شویم.

تمامی فعالیت‌های اقتصادی یا مشارکت‌های خانوادگی کودکان به عنوان کار کودک طبقه‌بندی نمی‌شوند. بلکه فعالیت‌هایی نظیر یاری دادن به والدین در خانه، همکاری در کسب‌وکار خانوادگی، یا انجام کارهای پاره‌وقت خارج از ساعات مدرسه و تعطیلات در صورتی که بر تحصیل و سلامت آن‌ها تأثیر منفی نداشته باشد، می‌تواند به توسعه مهارت‌ها و تربیت حس مسئولیت‌پذیری و آمادگی آنان برای ایفای نقش‌های مولد در جامعه یاری رساند.

به طور کلی، کار کودک از دیدگاه ILO به عنوان فعالیتی شناخته می‌شود که می‌تواند از جنبه‌های ذهنی، جسمی، اجتماعی یا اخلاقی برای کودک آسیب‌زننده و مضر باشد و مانع تحصیل او گردد.

سازمان بهداشت جهانی نیز بر این باور است که مشاغل کودک محور یکی از عوامل عمده کودک‌آزاری به شمار می‌رود. کودک‌آزاری شامل هرگونه رفتار نادرست با افراد زیر ۱۸ سال است که از جمله آن‌ها می‌توان به بدرفتاری جسمی یا روانی، سوء استفاده جنسی، غفلت و بی‌توجهی، و استثمار اقتصادی اشاره کرد که می‌تواند به سلامت، بقا، رشد یا کرامت کودک آسیب برساند. از این رو، کار کودکان مخصوصاً در کشورهای در حال توسعه یک نگرانی اجتماعی جدی به شمار می‌رود.

تقریباً نیمی از کودکانی که مشغول به کار هستند، در مشاغل خطرناک فعالیت می‌کنند که به‌طور مستقیم تهدیدی برای سلامت، ایمنی و رشد اخلاقی آنها محسوب می‌شود. در شدیدترین تعریف می‌توان گفت، کودکان کار ممکن است در معرض خطراتی چون گرسنگی، جدایی از خانواده، شیوع بیماری‌ها، استثمار جنسی یا کار به عنوان سرباز کودک در گروه‌های شبه نظامی قرار گیرند.

آمار کودکان کار در سطح جهانی

بر اساس گزارشی از سازمان بین‌المللی کار (ILO)، کودک کار همچنان به عنوان یک چالش اجتماعی بزرگ در ناحیه آسیا و اقیانوسیه به شمار می‌رود. گزارش‌ها نشان می‌دهد که تا سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸ میلیون کودک بین ۵ تا ۱۷ سال در این منطقه مشغول کار هستند که این تعداد معادل ۳ درصد از مجموع جمعیت کودکان این گروه سنی است. از این تعداد، نزدیک به ۱۸ میلیون کودک در فعالیت‌های خطرناک درگیر هستند که سلامتی، ایمنی و رشد اخلاقی آنها را تهدید می‌کند.

این گزارش بر این نکته تأکید می‌کند که کار کودکان با فقر، ضعف نظام‌های حمایت اجتماعی، دسترسی ناکافی به آموزش، کار غیررسمی و آسیب‌پذیری اقتصادی خانواده‌ها ارتباط مستقیم دارد. حدود ۴۲ درصد از کودکانی که مشغول کار هستند و ۶۱ درصد از کودکانی که در کارهای خطرناک فعالیت می‌کنند، دیگر به مدرسه نمی‌روند؛ این موضوع به وضوح نشان‌دهنده اهمیت آموزش در جلوگیری از ورود زودهنگام کودکان به بازار کار است. در این بین، بحران‌های اقتصادی، بلایای طبیعی، تغییرات آب و هوایی، مهاجرت، تبعیض نسبت به گروه‌های آسیب‌پذیر و درگیری‌های مسلحانه از جمله عوامل تشدیدکننده‌ای هستند که به کار کودک دامن می‌زنند.

عوامل مؤثر در شکل‌گیری کودکان کار

پدیده کودک کار نتیجه تعامل مجموعۀ عوامل اقتصادی، خانوادگی، آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی است و نمی‌توان آن را به یک عامل خاص نسبت داد.

شرایط اقتصادی خانواده، وضعیت شغلی و درآمد والدین، اندازه و ساختار خانواده، دسترسی کودکان به آموزش، مهاجرت و جابه‌جایی‌های جمعیتی، بحران‌ها و بلایای طبیعی، هنجارهای اجتماعی و فرهنگی و کیفیت سیاست‌های حمایتی و اجرای قوانین، همگی در زمینه‌های مختلف پژوهش با حضور کودکان در فعالیت‌های اقتصادی مرتبط هستند. شدت و نوع تأثیر این عوامل در جوامع مختلف یکسان نیست و زمینه اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی هر کشور می‌تواند سبب تغییر نحوه تأثیرگذاری آن‌ها شود. به طور کلی، مجموعه‌ای از عوامل بر میزان افزایش و کاهش تعداد کارگران کودک تأثیر دارد.

کودکان کار در فضای مجازی

در نوع کارهایی که کودکان انجام می‌دهند تفاوت‌های قابل توجهی وجود دارد؛ برخی از این فعالیت‌ها صرفاً دشوار و طاقت‌فرسا هستند، در حالی که برخی دیگر به شدت خطرناک و از جنبه‌های اخلاقی نامناسب محسوب می‌شوند. به همین دلیل، ارزیابی پدیده کار کودک به نوع فعالیت، شرایط انجام کار و تبعات آن بستگی دارد. با وجود دیدگاه‌های متفاوت، بسیاری از پژوهشگران و بخش وسیعی از جامعه بین‌الملل بر این باورند که برخی از فعالیت‌ها به‌طور ذاتاً زیان‌آورتر و خطرناک‌تر برای کودکان هستند.

کار اجباری و بردگی موضوعاتی نیستند که مختص به تاریخ گذشته باشند، بلکه همچنان در اشکال مختلف ادامه دارند. این وضعیت بیشتر از آنکه به عنوان یک شغل محسوب شود، نشان‌دهنده فقدان آزادی و اجبار است و شامل گستره‌ای از فعالیت‌ها می‌باشد. کودکانی که در وضعیت کار اجباری یا بردگی قرار دارند، غالباً در زمینه‌هایی از قبیل کشاورزی، قاچاق مواد مخدر، استثمار جنسی تجاری یا به عنوان سرباز کودک در نیروهای شبه‌نظامی مشغول به کار می‌شوند. یکی از شکل‌های نوین کار کودک، فعالیت کودکان در فضای مجازی است.

در سال‌های اخیر، حجم محتوای مرتبط با کودکان در پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تیک‌تاک به شکل چشمگیری افزایش یافته است. در این بین، والدین تصاویری از کودکان خود را که از نظر آنان جذاب و بامزه است و جنبه‌های خاص شخصیت آنان را به نمایش می‌گذارد، به صورت عمومی منتشر می‌کنند. اشتراک‌گذاری این تصاویر ممکن است برای کودک آسیب‌های جدی به ارمغان آورد، از جمله تهدید امنیت