دکتر محمد هاشمی در مصاحبه‌ای با ایسنا؛ درخصوص نحوه نظارت بر سلامت محصولات کشاورزی اظهار داشت: برنامه پایش سلامت محصولات کشاورزی با هدف ارزیابی وضعیت سلامت و بررسی میزان باقی‌مانده سموم و سایر آلاینده‌های مرتبط سامان‌دهی شده است. در این رویکرد، نمونه‌برداری از سال قبل در محل کشت محصولات انجام می‌گیرد؛ به این معنا که نمونه‌های مورد آنالیز تنها از محصولات عرضه‌شده در بازار برداشت نشده‌اند و ارزیابی‌ها از زمان کشت نیز آغاز می‌شود.
او اعلام کرد: نمونه‌برداری از محل کشت به ما این امکان را می‌دهد که وضعیت محصولات را در ارتباط با شرایط تولید مورد بررسی قرار دهیم. با این وجود، نتیجه‌گیری در مورد سلامت هر محصول باید بر اساس نتایج آزمون‌های معتبر و متناسب با نوع محصول و آلاینده بررسی شود.
هاشمی درباره محصولاتی که در این برنامه پایش قرار دارند نیز توضیح داد: در حال حاضر، هشت محصول شامل خیار گلخانه‌ای، خیار جالیزی، گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای، گوجه‌فرنگی جالیزی، سیب، پرتقال، سیب‌زمینی و پیاز تحت نظارت قرار دارند. هدف از آزمایش این محصولات ارزیابی وضعیت سلامت آنهاست و نتایج باید با توجه به نوع محصول، شرایط تولید، ترکیبات سنجش‌شده و مقادیر مجاز تفسیر شوند. به‌علاوه، برای به‌دست آوردن تصویری دقیق از وضعیت سلامت این محصولات، ضروری است نتایج آزمایشگاهی هر دوره پایش به‌طور مستقل ارزیابی گردند.
او همچنین در پاسخ به سوال ایسنا در مورد ظرفیت آزمایشگاه‌های کشور بیان کرد: در حال حاضر، حدود ۳۰ آزمایشگاه در کشور با کمک دستگاه‌های کروماتوگرافی گازی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC-MS) و سیستم‌های مرتبط، قادر به اندازه‌گیری نزدیک به ۲۵۰ نوع سم در یک نوبت آنالیز هستند. همچنین، دستگاه‌های کروماتوگرافی مایع متصل به طیف‌سنج جرمی دومرحله‌ای (LC-MS/MS) امکان سنجش گروه دیگری از ترکیبات را فراهم می‌آورند.
هاشمی افزود: با این حال، این ظرفیت به معنای پوشش تمام سموم بالقوه موجود در محصولات غذایی نیست. دامنه ترکیباتی که می‌توان اندازه‌گیری کرد به تجهیزات، روش‌های تحلیلی، توانمندی هر آزمایشگاه و دسترسی به مواد و استانداردهای مرجع مورد نیاز بستگی دارد. از این رو، علاوه بر توسعه تجهیزات آزمایشگاهی، وجود هماهنگی میان آزمایشگاه‌ها برای تعیین و یکسان‌سازی فهرست سموم مورد بررسی در محصولات مختلف نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این هماهنگی می‌تواند به بهبود قابلیت مقایسه نتایج و ایجاد رویه‌های منسجم‌تر در ارزیابی سلامت محصولات کمک نماید.
سخنگوی سازمان غذا و دارو همچنین به چگونگی تعیین حدود مجاز باقی‌مانده سموم و آلاینده‌ها پرداخت و گفت: ارزیابی نتایج آزمایشگاهی باید بر مبنای حدود مجاز معتبر و ضوابط مشخص مربوط به هر محصول و ترکیب صورت گیرد. در این فرآیند، صرف اندازه‌گیری یک ماده برای قضاوت در مورد وضعیت سلامت محصول کافی نیست؛ بلکه لازم است میزان اندازه‌گیری‌شده با معیارهای قابل مقایسه تنظیم شود. همچنین، اعتبار نتایج به دقت روش اندازه‌گیری و قابلیت اطمینان آن وابسته است. از همین رو، اعتبارسنجی و صحه‌گذاری روش‌های آزمایشگاهی از اهمیت بالایی برخوردار است تا اطمینان حاصل گردد که روش مورد استفاده از دقت و قابلیت تکرارپذیری لازم برخوردار است.
او افزود: این موضوع اهمیت دارد زیرا نتایج آزمایش باقی‌مانده سموم، نه تنها با سلامت مصرف‌کنندگان ارتباط مستقیم دارد، بلکه ممکن است تبعات قانونی برای آزمایشگاه‌ها و صاحبان محصولات به همراه داشته باشد. درنتیجه، تصمیم‌گیری درباره انطباق یا عدم انطباق یک محصول باید بر مبنای نتایج مستند و معتبر شکل گیرد.
هاشمی همچنین در خصوص نحوه حصول اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد نتایج آزمایشگاه‌های سنجش باقی‌مانده سموم تصریح کرد: اعتبارسنجی روش‌های آزمایشگاهی و ارزیابی مداوم عملکرد آزمایشگاه‌ها از الزامات بنیادین در این حوزه است. روش‌های مورد استفاده باید به‌طور دقیق مورد بررسی قرار گیرند تا دقت و قابلیت اطمینان آنها مشخص گردد و نتایج به‌دست‌آمده در شرایط مشابه قابلیت تکرار یا مقایسه داشته باشند. افزون بر این، ارزیابی عملکرد آزمایشگاه‌ها از طریق آزمون مهارت صورت می‌پذیرد. در این فرایند، نمونه‌های آزمون مهارت متناسب با ماتریس‌های غذایی و دامنه فعالیت تاییدشده آزمایشگاه‌ها در اختیارشان قرار می‌گیرد تا عملکرد و صحت نتایج ارزیابی شود. در کنار این اقدامات، هماهنگی در روش‌های اندازه‌گیری و فهرست سموم مورد سنجش نیز حائز اهمیت است؛ زیرا تفاوت در توانمندی آزمایشگاه‌ها یا روش‌های مورد استفاده می‌تواند بر دامنه آزمون‌ها و قابلیت مقایسه نتایج تاثیر بگذارد.
او همچنین درباره توانایی آزمایشگاه‌های کشور در شناسایی انواع سموم و آلاینده‌ها و محدودیت‌هایی که در این خصوص وجود دارد، گفت: توانایی حدود ۳۰ آزمایشگاه کشور در اندازه‌گیری نزدیک به ۲۵۰ نوع سم در یک نوبت آنالیز، نشان‌دهنده ظرفیت قابل توجه آزمایشگاهی در این حوزه است؛ با این حال، این توانمندی تمامی ترکیبات موجود را پوشش نمی‌دهد و نمی‌توان آن را معادل امکان شناسایی همه سموم موجود در محصولات غذایی دانست. یکی از موضوع‌های حائز اهمیت، تفاوت در توانمندی آزمایشگاه‌ها برای اندازه‌گیری برخی ترکیبات است. هماهنگ‌سازی فهرست سموم مورد سنجش و تقویت قابلیت‌های فنی آزمایشگاه‌ها می‌تواند به کاهش این تفاوت‌ها کمک کند.
هاشمی ادامه داد: همچنین، تأمین سموم و مواد مرجع استاندارد مورد نیاز برای اجرای آزمون‌ها از چالش‌های این بخش است. دسترسی به این مواد برای اجرای دقیق روش‌های آزمایشگاهی و اطمینان از اعتبار نتایج الزامی است. به همین دلیل، صرف توسعه تجهیزات کافی نیست و باید اعتبارسنجی روش‌ها، تأمین مواد مرجع و ارزیابی مداوم عملکرد آزمایشگاه‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.
او درباره وضعیت کلی سلامت محصولات کشاورزی در ارزیابی‌های صورت گرفته نیز به ایسنا مطرح کرد: درصد انطباق و عدم انطباق نمونه‌ها ممکن است با توجه به سال اجرای برنامه، فصل نمونه‌برداری، نوع محصول و شرایط تولید متغیر باشد. بنابراین، اعلام یک درصد ثابت برای همه محصولات و دوره‌های پایش، بدون بررسی داده‌های آن دوره، نمی‌تواند بیانگر وضعیت دقیق سلامت محصولات باشد. برای ارائه آمار معتبر، لازم است نتایج هر دوره به تفکیک محصول و نوع آلاینده مورد بررسی قرار گیرد و مشخص گردد چه تعداد نمونه آزمایش شده‌اند، چه ترکیباتی اندازه‌گیری شده‌اند و نتایج بر اساس کدام حدود مجاز ارزیابی شده‌اند. همچنین، اعتبار نتایج آزمایشگاهی و قابلیت اطمینان روش‌های اندازه‌گیری در تفسیر این آمار اهمیت دارد؛ زیرا هر نوع نتیجه‌گیری درخصوص وضعیت سلامت محصولات باید بر مبنای داده‌های معتبر و قابل استناد پایه‌گذاری شود.
هاشمی در پاسخ به این سوال که آیا محصولات موجود در بازار داخلی و محصولات صادراتی به یک اندازه تحت نظارت قرار می‌گیرند، گفت: ارزیابی سلامت محصولات باید با در نظر گرفتن ضوابط نظارتی مربوطه و الزامات تعیین‌شده برای هر مسیر ارائه انجام گردد. در این زمینه، نتایج آزمایشگاهی باید بر اساس معیارهای قابل اعمال تفسیر شوند و در خصوص وضعیت هر محموله، مستندات و اطلاعات مرتبط با همان محصول مورد بررسی قرار گیرد. به‌علاوه، هماهنگی در روش‌های آزمایشگاهی و ارتقای قدرت مقایسه نتایج نیز می‌تواند در ارزیابی دقیق‌تر محصولات و تصمیم‌گیری‌های نظارتی بسیار مؤثر باشد.
او همچنین در خصوص تعیین تکلیف میوه‌ها و صیفی‌جات برگشتی از مقاصد صادراتی به ایسنا گفت: برای ارزیابی دقیق وضعیت محصولات برگشتی، باید علت برگشت محموله، نوع عدم انطباق احتمالی، نتایج آزمایشگاهی و الزامات مربوط به تعیین وضعیت آن مشخص باشد. بنابراین، ارائه پاسخ قاطع درباره امکان عرضه مجدد، معدوم‌سازی یا سایر شیوه‌های تعیین تکلیف این محصولات، مستلزم دریافت اطلاعات مستند از مراجع ذی‌ربط است.
هاشمی در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است محصولی از نظر ضوابط کشور مقصد غیرقابل پذیرش باشد، اما از نظر حدود مجاز داخلی امکان عرضه داشته باشد؟ گفت: عدم پذیرش یک محموله در کشور مقصد، به‌تنهایی نشان‌دهنده مردود بودن محصول از نظر تمامی معیارهای سلامت نیست؛ زیرا برای ارزیابی وضعیت آن باید علت دقیق عدم پذیرش و ضوابط مربوط بررسی شود. از این رو، تصمیم‌گیری درباره امکان عرضه محصول در بازار داخلی باید بر اساس نتایج معتبر آزمایشگاهی، نوع عدم انطباق و الزامات قانونی قابل اجرا انجام شود. نمی‌توان بدون بررسی مستندات هر محموله، درباره سلامت یا امکان عرضه آن نتیجه‌گیری قطعی کرد.
او همچنین در پاسخ به ادعاهای گهگاهی درباره ناسالم بودن برخی محصولات کشاورزی که در فضای مجازی منتشر می‌شود و نحوه بررسی صحت این ادعاها گفت: بررسی ادعاهای مربوط به سلامت محصولات کشاورزی باید بر اساس شواهد علمی و نتایج معتبر آزمایشگاهی صورت گیرد. ویژگی‌های ظاهری محصولات به‌تنهایی نمی‌توانند مبنای قضاوت قابل اعتمادی برای تعیین میزان باقی‌مانده سموم یا نیترات محسوب شوند. در این زمینه، اعتبار روش‌های اندازه‌گیری نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. نتایج آزمایشگاهی به‌عنوان مبنای تصمیم‌گیری فقط زمانی قابل قبول است که روش‌های مورد استفاده به دقت و قابلیت اطمینان لازم دست یابند و نتیجه به‌دست‌آمده قابلیت تکرار یا مقایسه داشته باشد. لذا، در برخورد با ادعاهای منتشرشده در مورد سلامت محصولات، باید میان نشانه‌های ظاهری و نتایج واقعی اندازه‌گیری تفکیک قائل شد و از نتیجه‌گیری بر اساس اطلاعات تاییدنشده پرهیز کرد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پاسخی به این سوال که آیا سفیدی رگه‌ها یا بافت داخلی گوجه‌فرنگی می‌تواند نشان‌دهنده افزایش نیترات باشد؟ (همان‌طور که در فضای مجازی مطرح شده است) به ایسنا گفت: سفیدی رگه‌ها یا بخش‌هایی از بافت داخلی گوجه‌فرنگی به‌تنهایی به معنای افزایش نیترات نیست و نمی‌توان تنها بر اساس ظاهر محصول در مورد میزان این ترکیب قضاوت کرد. تغییرات دمایی و شرایط رشد می‌توانند بر روند رسیدگی و تشکیل رنگدانه‌های گوجه‌فرنگی، به‌ویژه لیکوپن، تأثیرگذار باشند. لیکوپن یکی از رنگدانه‌های اصلی در ایجاد رنگ قرمز گوجه‌فرنگی است و اختلال در روند تولید آن ممکن است با تغییر رنگ و باقی ماندن اجزای بافت به رنگ سفید یا روشن همراه شود. به‌علاوه، وضعیت رشد گیاه، تنش‌های آبی و دیگر عوامل محیطی نیز می‌توانند بر ویژگی‌های فیزیولوژیکی و کیفیت محصول تأثیر داشته باشند. لذا، مشاهده رگه‌های سفید در گوجه‌فرنگی به‌طور مستقیم نمی‌تواند دلیلی بر افزایش نیترات باشد.
او خاطرنشان کرد: برای تعیین میزان نیترات، انجام آزمایش معتبر ضروری است و باید بدانیم که ظاهر محصول به‌تنهایی به عنوان معیاری قابل اعتماد برای سنجش آن تلقی نمی‌شود. همچنین، نمی‌توان بدون داده‌های آزمایشگاهی مربوط به میزان جذب نیترات در یک محصول خاص، به نتیجه‌گیری قطعی دست یافت.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پایان به ایسنا تاکید کرد: در مجموع، ارزیابی علمی سلامت محصولات کشاورزی بر پایه‌های سه‌گانه استوار است؛ نمونه‌برداری متناسب با هدف پایش، اندازه‌گیری با روش‌های معتبر و تفسیر نتایج بر اساس حدود مجاز مرتبط. همچنین، تقویت هماهنگی آزمایشگاه‌ها، اعتبارسنجی روش‌های تحلیلی و تأمین مواد مرجع استاندارد، از الزامات رسیدن به نتایج قابل اعتماد و تصمیم‌گیری‌های دقیق در حوزه سلامت محصولات غذایی به شمار می‌رود.
انتهای پیام
نظرات کاربران