وضعیت «نه جنگ و نه صلح» در ادبیات بین‌الملل، همواره به مثابه یک تیغ دولبه عمل می‌کند. ابزاری که هر چند در کوتاه‌مدت مانع از وقوع رویارویی تمام عیار می‌شود، اما در بلندمدت هزینه‌هایی به مراتب سنگین‌تر از نبردهای مقطعی به ساختار اقتصادی، روانی و اجتماعی کشور تحمیل می‌کند. در این وضعیت، سایه مداوم نااطمینانی‌ها نظم و نظامات بازارها، محاسبات سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و روند روتین رشد اجتماعی و اقتصادی و… را مختل کرده و هرگونه برنامه‌ریزی توسعه‌ای میان‌مدت و بلندمدت را معلق نگه می‌دارد. به همین دلیل است که از رئیس‌جمهور و رئیس مجلس گرفته تا تحلیلگران سیاسی و استادان دانشگاهی از ضرورت عبور از این وضعیت صحبت می‌کنند. بزرگ‌ترین آسیب این تعلیق ممتد، تبدیل «شرایط اضطراری» به وضعیت مستقر است.
به گزارش اعتماد، نااطمینانی نهادینه شده، نبض تجارت خارجی و ترانزیت منطقه‌ای را کند کرده و طرف‌های بین‌المللی را نیز نسبت به تعمیق پیوندهای اقتصادی بی‌میل می‌سازد. از سوی دیگر، حریف با بهره‌برداری از این شرایط، فرصت بازآرایی ائتلاف‌ها، فرسایش بازدارندگی طرف مقابل و بالا بردن پلکانی هزینه بقا را پیدا می‌کند. پرسش این است که راه عبور از این وضعیت معلق چیست؟
عبور از این برزخ هزینه‌ساز، نه به معنای تن دادن به جنگ و نه به مفهوم عدول از اصول راهبردی است، بلکه گذار به سطحی فعال از «ابتکار عمل دیپلماتیک و بازدارندگی موثر» را ایجاب می‌کند.
پایان دادن به ابهام، نیازمند صورت‌بندی یک دیپلماسی پیشدستانه و چندجانبه است که خطوط قرمز را بازتعریف کرده و هزینه بی‌عملی را برای رقبا افزایش دهد. از سوی دیگر، تقویت بنیادهای بازدارندگی ملموس و بازگرداندن ثبات به متغیرهای کلان داخلی، طرف‌های مقابل را وادار می‌سازد که هزینه تحمیل یک تعلیق بی‌پایان را بیش از منفعت آن ارزیابی کنند.
برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع گفت‌وگوهایی را با محمود صادقی، دبیرکل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها و جلال رشیدی‌کوچی، نماینده پیشین مجلس انجام داده تا راه‌های عبور از چالش نه جنگ و نه صلح را مرور کند. این فعالان سیاسی معتقدند سرمایه اجتماعی و مشارکت عموم مردم در مسیر انسجام مهم‌ترین دارایی است که سیستم‌ها با تکیه بر آن‌ها از وضعیت نه جنگ و نه صلح عبور می‌کنند.
محمود صادقی: باید به جای تفاوت‌ها بر اشتراکات تاکید کرد
محمود صادقی، حقوقدان و دبیرکل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها معتقد است عبور از فضای تعلیق و ایجاد بازدارندگی در برابر تهدیدهای امریکا و اسرائیل، به آمادگی همه‌جانبه کشور نیاز دارد؛ آمادگی‌ای که به گفته او، مهم‌ترین زیرساخت آن تقویت سرمایه اجتماعی، بهبود معیشت مردم و تحکیم همبستگی ملی است. او همچنین تاکید کرد: تریبون‌های رسمی نباید در اختیار جریان‌های تندرو قرار گیرد و نباید به این جریان‌ها اجازه داد آزادی دیگران را محدود کنند.
صادقی در پاسخ به پرسش در این خصوص که چگونه می‌توان از فضای تعلیق نه جنگ، نه صلح عبور کرد؟ می‌گوید: «موضوع پیچیده و چندلایه است و باید ابعاد مختلف آن را در نظر گرفت تا ایران به آمادگی همه‌جانبه برسد و در برابر تهدیدهای امریکا و اسرائیل بازدارندگی ایجاد کند. از منظر اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی مهم‌ترین زیرساخت این آمادگی است. بر پایه این سرمایه می‌توان به مسائل اقتصادی و معیشت مردم پرداخت و پیوندهای اجتماعی را تحکیم کرد؛ اقداماتی که به همبستگی ملی کمک می‌کنند.»
این فعال سیاسی با اشاره به پیامدهای تقسیم جامعه به «خودی» و «غیرخودی» یادآور می‌شود: «متاسفانه رفتارهایی به وجود آمده که باعث شقه‌شقه شدن مردم و ایجاد این تقسیم‌بندی‌ها شده است. باید از این گزاره‌های نهادینه شده که باعث انشقاق در جامعه شده و بر تفاوت‌ها به جای اشتراکات تاکید می‌کنند، دوری کرد.»
صادقی در عین حال بر ضرورت تقویت آمادگی‌های دفاعی و نظامی تاکید کرده و می‌گوید: «این آمادگی‌ها باید در جای خود تامین شود تا دشمن به فکر گسترش شکاف‌ها نباشد. به گفته او، مقابله با تهدیدهای دشمن نیز به راهبردهای تخصصی و هوشمندانه نیاز دارد تا کشور در تله‌هایی گرفتار نشود که گاه به تصاعد تنش می‌انجامند.»
او با اشاره به یادداشتی که پیش‌تر درباره عوامل تاب‌آوری ایران در جنگ ۸ساله ایران و عراق و جنگ ۱۲روزه منتشر کرده بود، تاکید می‌کند که در آن نوشته شش عامل موثر در تاب‌آوری کشور را برشمرده است. به گفته او، مساله اصلی اکنون این است که چگونه می‌توان آن عوامل را تقویت کرد تا مجموعه اقدامات به پایداری ملی و افزایش توانمندی‌های مردم بینجامد.
صادقی معتقد است تاب‌آوری ابعاد مختلفی، از جمله ابعاد شناختی و ایدئولوژیک دارد و تقویت سرمایه اجتماعی نیز بخشی از آن است. او می‌گوید: مجموعه اقداماتی که برای عبور از وضعیت کنونی انجام می‌شود، باید توان مردم را افزایش دهد و زمینه پایداری ملی را فراهم کند.
این حقوقدان در پاسخ به پرسشی درباره برخی رفتارهای رادیکال، از جمله احتمال برخورد سلبی با سبک زندگی مردم و طرح بحث خروج از ان‌پی‌تی تاکید می‌کند: «گرایش‌های فکری، سیاسی، ایدئولوژیک و فرهنگی مختلف و متکثری در جامعه وجود دارند و ایران نیز مانند هر جامعه‌ای از جمله امریکا و اسرائیل از تکثر گرایش‌ها برخوردار است.»
او وجود این گرایش‌ها را امری طبیعی دانست و گفت: «مهم آن است که مدیریت کلان کشور بتواند آن‌ها را در سطح راهبردی مدیریت کند. اما در عین حال تریبون‌های رسمی مانند صدا و سیما نباید در اختیار طیف‌های تندرو قرار گیرد.» البته به گفته صادقی، «آزادی بیان این گروه‌ها را نمی‌توان سرکوب کرد، اما نباید به آن‌ها اجازه داد آزادی بیان دیگران را سرکوب کنند.»
دبیرکل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها با اشاره به ضرورت همگرایی حول محور ایران می‌گوید: «اگر راهبرد کلان کشور بر این ضرورت استوار است که همه حول موجودیت ایران گرد هم آیند، اظهارات و کنش‌هایی که به تضعیف این واحد سیاسی و جغرافیایی منجر می‌شود، با آن راهبرد سازگار نیست. مردم باید باور کنند که حکمرانی تنها در روزهای بحران به یاد ایران نمی‌افتد و توجه به ایران، هویت ملی و منافع ملی باید بخشی از یک راهبرد پایدار باشد.»
صادقی در پایان تاکید می‌کند: «در کنار حفظ تکثر، باید از میدان‌داری گرایش‌هایی که هویت ملی و در نتیجه امنیت ملی را تضعیف می‌کنند، جلوگیری شود.»
رشیدی‌کوچی: بلاتکلیفی «نه جنگ، نه صلح» از خود جنگ آسیب‌زاتر است
جلال رشیدی‌کوچی، نماینده پیشین مجلس، وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را موجب بلاتکلیفی در ارکان مختلف کشور دانست و گفت: این شرایط می‌تواند آسیب‌هایی بیش از وضعیت جنگی به دنبال داشته باشد. او ابراز امیدواری کرد که ایران از مسیر دیپلماسی از این وضعیت خارج شود، اما در عین حال هشدار داد نشانه‌های موجود از آمادگی طرفین برای درگیری‌ای کوتاه‌مدت و پرفشار حکایت دارد. رشیدی‌کوچی همچنین با انتقاد از عملکرد برخی جریان‌های سیاسی و تصمیم‌های مدیریتی گفت: اقداماتی که به ناامیدی مردم دامن بزند، به انسجام داخلی آسیب می‌زند.
جلال رشیدی‌کوچی درباره راه‌های عبور از چالش «نه جنگ، نه صلح» گفت: این وضعیت نوعی بلاتکلیفی در ارکان و شئون مختلف حاکمیت و کشورداری ایجاد کرده و به نظر من، بدترین حالت ممکن است.
وی افزود: در وضعیت جنگی، تکلیف روشن است؛ سیاست‌ها و عملکردها مشخص می‌شود، برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد و بر اساس آن اقدام می‌شود. در شرایط صلح نیز کشور می‌تواند بر مبنای اقتضائات آن وضعیت حرکت کند، اما بلاتکلیفی کنونی آسیب زیادی به کشور وارد می‌کند و حتی به نظر من، آسیب آن از شرایط جنگی بیشتر است.
رشیدی‌کوچی با تاکید بر اینکه جنگ جز آسیب نتیجه‌ای ندارد، گفت: آرزوی همه ما این است که به سمت صلح برویم و از بازگشت به شرایط جنگی پرهیز کنیم. هر کسی که ذره‌ای دلش در گرو ایران باشد، طبیعتا نمی‌خواهد کشور دوباره وارد وضعیت جنگی شود.
او با بیان اینکه شرایط موجود لزوما بر پایه آرزوهای مردم پیش نمی‌رود، افزود: احساس می‌کنم به یک درگیری گسترده، پرفشار، اما محدود از نظر زمانی نزدیک می‌شویم. به نظر می‌رسد طرف مقابل از مدتی پیش این مسیر را در نظر داشته و زمانبندی اقدام خود را طوری انتخاب کند که بتواند بیشترین آسیب را وارد کند.
این نماینده پیشین مجلس، چنین وضعیتی را نامناسب توصیف کرد و گفت که امیدوار است ایران بتواند از راه دیپلماسی از آن خارج شود. وی در عین حال افزود: امیدواری به دیپلماسی یک موضوع است، اما آنچه در واقعیت دیده می‌شود، آمادگی طرفین برای یک درگیری کوتاه‌مدت و پرفشار است. امیدواریم پایان این تحولات برای مردم ایران خیر و سلامتی به همراه داشته باشد.
رشیدی‌کوچی در پاسخ به پرسشی درباره راه‌های افزایش ثبات و انسجام داخلی گفت که مهم‌ترین اقدام در داخل کشور باید تقویت اتحاد و انسجام باشد، اما به گفته او تصمیم‌ها و اقدام‌های کافی در این مسیر دیده نمی‌شود.
وی افزود: باید درباره هر دو طرف این موضوع صحبت کرد. به گفته رشیدی‌کوچی، برخی چهره‌ها و جریان‌ها که به بلندگوها و تریبون‌هایی دسترسی دارند، با سخنان و مواضع خود به اتحاد آسیب می‌زنند. او مدعی شد که این افراد در برابر انتقاد نیز واکنش نشان می‌دهند و اجازه نمی‌دهند دیدگاه‌های انتقادی درباره آنان مطرح شود.
رشیدی‌کوچی در ادامه از برخی تصمیم‌های مدیریتی نیز انتقاد کرد و گفت: مدیران گاهی مشکلات اقتصادی و پیامدهای جنگ را به عنوان دلیل تصمیم‌های خود مطرح می‌کنند، اما این تصمیم‌ها می‌توانند ناامیدی گسترده‌ای در میان مردم ایجاد کنند.
او با اشاره به تصمیم‌های مرتبط با بازار خودرو گفت: نمی‌توان اتحاد را فقط در حوزه سیاسی تعریف کرد؛ اتحاد اصلی باید میان مردم شکل بگیرد. تصمیمات اخیر از جمله تصمیمی که درباره بازار خودرو گرفته شده، بر نگاه و روحیه مردم اثر منفی می‌گذارد.
وی افزود که آثار این تصمیم‌ها را از نزدیک لمس می‌کند و با اشاره به قیمت خودروهای داخلی گفت: امروز یک خودروی تولید داخل، مانند پژو ۲۰۷، در بازار کشور به حدود چهار تا پنج میلیارد تومان رسیده است.
رشیدی‌کوچی در پایان تاکید کرد که ایجاد ثبات و انسجام تنها به همگرایی میان جریان‌های سیاسی محدود نمی‌شود و تصمیم‌گیری‌هایی که بر زندگی روزمره مردم و احساس امید آنان اثر می‌گذارد نیز اهمیت دارد. به گفته او، در شرایطی که کشور با بلاتکلیفی و نگرانی از تشدید تنش روبه‌رو است، تصمیم‌های داخلی باید به تقویت اتحاد مردم کمک کنند، نه آنکه بر ناامیدی و بی‌ثباتی بیفزایند.
نظرات کاربران