بر اساس گزارش گروه اقتصادی ایرنا، تحولات ژئوپلیتیک در سال‌های اخیر بازار جهانی انرژی را با چالش‌های جدیدی روبرو کرده است. دشواری‌های عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های انتقال گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی) از تنگه هرمز به واسطه اقدام نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی و همچنین افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه کشتیرانی، زنجیره تأمین انرژی را تحت فشار قرار داده و تأثیرات این مسأله فراتر از خاورمیانه به کل جهان منتشر شده است.
در این بستر، نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در مسکو، با توجه به بحران‌های به وجود آمده در زنجیره تأمین و تنش‌های فزاینده منطقه‌ای و بین‌المللی، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است و نگاه جدیدی به تحولات زنجیره تأمین انرژی در سطح منطقه خاورمیانه و کشورهای تولیدکننده و صادرکننده نفت و گاز می‌افکند.
بنابراین، هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) در مسکو، فراتر از یک گردهمایی تشریفاتی، به محلی برای بحث و تبادل نظر درباره امنیت انرژی، تعادل عرضه و تقاضا و آینده همکاری‌های بین‌المللی تبدیل شده است. کشورهای شرکت کننده در این اجلاس از تولیدکنندگان و ذخایر اصلی گاز جهان به شمار می‌روند و تصمیمات و همکاری‌های آنان می‌تواند بر روی مناسبات بازار جهانی انرژی تأثیرگذار باشد.
از این منظر، ضروری است که این نشست را معطوف به معمای امنیت انرژی جهان و تقاطع منافع بازیگران کلیدی انرژی تحلیل کنیم؛ بازیگرانی که نه تنها تسلیحات نظامی، بلکه نبض تولید و ذخایر سوخت جهان را در اختیار دارند و کشورهای متقاضی را به فعالیت واداشته‌اند.
ظرفیت‌های راهبردی مجمع کشورهای صادرکننده گاز
مجمع کشورهای صادرکننده گاز (Gas Exporting Countries Forum یا GECF)، با دوازده عضو اصلی و هشت عضو ناظر، تقریباً ۷۰ درصد از ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، ۳۸ درصد از تولید و ۴۲ درصد از صادرات جهانی گاز را در اختیار دارد. همچنین، حدود ۴۷ درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع‌شده به اعضای این مجمع اختصاص می‌یابد؛ ظرفیتی که آن را به یکی از سوژه‌های مهم مباحث مربوط به امنیت انرژی، توسعه بازار گاز و سرمایه‌گذاری در این صنعت تبدیل می‌کند.
این سازمان بین‌دولتی به منظور تقویت همکاری و گفت‌وگو میان کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز طبیعی و کمک به ثبات بازار جهانی گاز تأسیس شده است. ابتکار تشکیل آن به سال ۲۰۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که نخستین نشست وزیران مجمع، در تاریخ ۱۹ و ۲۰ مه همان سال (اردیبهشت 1380) در تهران برگزار شد. در هفتمین نشست وزیران مجمع در مسکو، در تاریخ ۲۳ دسامبر ۲۰۰۸، توافق‌نامه و اساسنامه آن به تصویب رسید و این نهاد به طور رسمی به یک سازمان بین‌دولتی تبدیل شد. همچنین دوحه قطر به‌عنوان محل دبیرخانه آن انتخاب شد.
نخستین اجلاس سران این سازمان در سال ۲۰۱۱ در دوحه برگزار گردید و پس از آن، روسیه، ایران، بولیوی، گینه استوایی، قطر و الجزایر میزبانی این نشست‌ها را بر عهده گرفتند. در حال حاضر مسکو برای بار دوم، میزبانی اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز را بر عهده دارد.
بررسی توازن عرضه و تقاضا، تضمین امنیت انرژی، توسعه بازار گاز طبیعی مایع‌شده و جذب سرمایه‌گذاری برای پاسخ به تقاضای آینده، چهار محور اصلی هشتمین اجلاس را تشکیل می‌دهند. در این راستا، ایجاد تعادل میان منافع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا تولیدکنندگان برای توجیه سرمایه‌گذاری‌های کلان به تقاضای پایدار و قراردادهای بلندمدت نیاز دارند و از سوی دیگر مصرف‌کنندگان نیز در جستجوی دسترسی به انرژی با قیمت‌های مناسب هستند.
تغییر تدریجی الگوی تجارت گاز از طریق خطوط لوله به بازار گاز طبیعی مایع‌شده، اهمیت مسیرهای دریایی را افزایش داده است. در این زمینه، امنیت تنگه هرمز و دیگر مسیرهای انتقال انرژی نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای مصرف‌کنندگان بزرگ جهانی نیز دارای اهمیت است. هر گونه اختلال در این مسیرها می‌تواند هزینه‌های تجارت انرژی را افزایش دهد و بر قیمت‌ها و امنیت عرضه تأثیراتی داشته باشد.
صادرکنندگان برای تأمین امنیت تقاضا در چارچوب قراردادهای بلندمدت به‌منظور توجیه سرمایه‌گذاری‌های کلان نیاز دارند و در عوض، مصرف‌کنندگان نیز خواستار دریافت انرژی با قیمت منصفانه هستند. اما تغییر تدریجی در روند انتقال گاز از خطوط لوله سنتی به سمت بازار شناور نه فقط در نشست‌های مسکو، بلکه بر نرخ گاز طبیعی در بازارهای جهانی نیز تأثیرگذار بوده و جایگاه گاز به‌عنوان کم‌آلاینده‌ترین سوخت فسیلی و یکی از سوخت‌های کلیدی در دوره انتقال، را در برابر سیاست‌های یک‌جانبه غرب متزلزل کرده است.
چندجانبه‌گرایی؛ ضرورت بازار جهانی گاز
اعضای اصلی مجمع کشورهای صادرکننده گاز عبارتند از: ایران، الجزایر، بولیوی، مصر، گینه استوایی، لیبی، نیجریه، قطر، روسیه، ترینیداد و توباگو، امارات متحده عربی و ونزوئلا. علاوه بر این، آنگولا، جمهوری آذربایجان، عراق، مالزی، موریتانی، موزامبیک، پرو و سنگال نیز به عنوان اعضای ناظر این مجمع محسوب می‌شوند.
توسعه همکاری‌ها میان اعضا، حفظ حقوق حاکمیتی کشورها بر روی منابع طبیعی، تسهیم اطلاعات و تجربیات، پیش‌بینی تغییرات بازار جهانی گاز و ارتقای فناوری‌های صنعت گاز، از اهداف کلیدی این سازمان است. همچنین، تقویت همکاری‌های فناورانه و سرمایه‌گذاری مشترک می‌تواند به افزایش بهره‌وری و تقویت جایگاه گاز طبیعی در تأمین انرژی و توسعه پایدار کمک کند.
ساختار فنی بازار گاز، ویژگی‌های منطقه‌ای آن و ضرورت سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، لزوم همکاری چندجانبه میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را به وجود آورده است. در این بازار، سیاست‌های یک‌جانبه و مداخلاتی مانند تعیین قیمت به‌صورت دستوری از سوی اتحادیه اروپا و خریداران عمده، می‌تواند بر روابط تجاری و تصمیمات سرمایه‌گذاری تأثیر بگذارد.
از طرف دیگر، تحولات مربوط به تأمین انرژی اروپا و نقش روسیه در بازار گاز این قاره، ضرورت همکاری با تولیدکنندگان عمده را بار دیگر برجسته کرده است. رویکردهای سیاسی و تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه در سال‌های اخیر، بر تعاملات انرژی این کشور با خریداران اروپایی تأثیر داشته است؛ با این حال، وابستگی بازار انرژی به ظرفیت تولید و صادرات کشورهای بزرگ تولیدکننده گاز، همچنان یکی از عوامل کلیدی تعیین‌کننده امنیت عرضه به شمار می‌رود.
امروزه اعضای جی‌ای‌سی‌اف به این حقیقت پی برده‌اند که بازار گاز به دلیل ساختار فنی خاص، ویژگی‌های منطقه‌ای و وابستگی عمیق به زنجیره‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت، نیازمند قالب‌های چندجانبه‌گرایی است تا از خطرات ناشی از تک‌قطبی‌گرایی و مداخلات همچون تعیین قیمت‌ها به صورت دستوری از سوی اتحادیه اروپا و خریداران عمده حفظ شود.
ایران و فرصت‌های دیپلماسی انرژی در مسکو
جمهوری اسلامی ایران یکی از بنیان‌گذاران مجمع کشورهای صادرکننده گاز به شمار می‌آید و در سال ۲۰۰۱ میزبان نخستین نشست وزیران این سازمان بوده است. همچنین ایران در سال ۲۰۱۵ نیز میزبانی اجلاس سران را بر عهده داشت. این کشور با دارا بودن حدود ۳۴ تریلیون مترمکعب ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی، دومین ذخایر بزرگ گاز جهان را در اختیار دارد و در کنار روسیه و قطر از بازیگران اصلی این مجمع به حساب می‌آید.
حضور ایران در اجلاس مسکو از جنبه دیپلماسی انرژی، امنیت عرضه، توسعه صنعت گاز و افزایش همکاری‌های اقتصادی متضمن اهمیت بالایی است. این نشست فرصتی را برای پیگیری منافع ملی، گسترش تعاملات با کشورهای عضو و استفاده از ظرفیت‌های مشترک در حوزه زیرساخت، فناوری، تجارت و سرمایه‌گذاری فراهم می‌آورد.
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، پیش از سفر به مسکو برای شرکت در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، با اشاره به اهمیت این نشست تصریح کرد که تأمین امنیت مسیرهای انتقال انرژی، تضمین آزادی تجارت و کاهش ناامنی‌های موجود از محورهای کلیدی گفت‌وگوها به شمار خواهد آمد.
وی با بیان اینکه عدم امنیت در مسیرهای انتقال انرژی به نفع هیچ کشوری نیست، بر لزوم همکاری و تفاهم برای دستیابی به راهکارهای مؤثر و پایدار تأکید کرد و همچنین دستیابی به توافقات راهبردی میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان گاز را عاملی مؤثر در مدیریت بازار جهانی انرژی دانست.
رئیس‌جمهور همچنین خاطرنشان کرد که تقویت چندجانبه‌گرایی و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی از اهداف اساسی همکاری‌های بین‌المللی است و با اشاره به روابط جمهوری اسلامی ایران با روسیه، کشورهای عضو بریکس و سازمان همکاری شانگهای بر اهمیت توسعه مبادلات با استفاده از ارزهای ملی یا سازوکارهای پولی توافق شده تأکید کرد. به گفته پزشکیان، استفاده ابزاری از دلار به‌عنوان قوه فشار برای تحمیل تحریم‌ها و محدودیت‌ها بر کشورها، با مخالفت گسترده‌ای از سوی بسیاری از کشورهای جهان مواجه شده است.
پزشکیان همچنین ملاقات با رئیس‌جمهور روسیه و دیگر مقام‌های حاضر در اجلاس را فرصتی برای گسترش روابط دوجانبه و پیگیری مباحث مورد علاقه دو کشور عنوان کرد.
در نهایت، ایران در این اجلاس به دنبال مشارکت فعال در مذاکرات چندجانبه، شکل‌دهی به سیاست‌های همکارانه کشورهای تولیدکننده گاز و تلاش برای پیگیری رویکردهایی است که به ثبات عرضه، پیش‌بینی‌پذیری بازار و تقویت همکاری‌های بین‌المللی یاری می‌رساند.
اجلاس مسکو؛ فرصتی برای تقویت جایگاه ایران
اهمیت هشتمین اجلاس مجمع کشورهای صادرکننده گاز تنها به سهم اعضای آن از ذخایر و تولید جهانی محدود نمی‌شود، بلکه این نشست فرصتی برای تجزیه و تحلیل چالش‌های مشترک بازار انرژی و تقویت مکانیسم‌های همکاری در شرایط افزایش نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک به شمار می‌رود.
برای ایران، حضور در این اجلاس با سطح رئیس‌جمهور می‌تواند زمینه‌ساز گسترش روابط با کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز، توسعه همکاری‌های فنی و اقتصادی و تحکیم پیوندهای منطقه‌ای باشد. با در نظر گرفتن تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی که بر روابط خارجی کشور تأثیر گذاشته، دیپلماسی انرژی می‌تواند به عنوان یکی از راه‌های پیگیری منافع ملی و توسعه تعاملات اقتصادی تلقی شود.
از این رو، گفت‌وگوهای مسکو پیرامون تأمین امنیت مسیرهای انتقال انرژی، آزادی تجارت و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی با اهداف ایران در راستای تقویت همکاری‌های چندجانبه و تثبیت جایگاه خود در بازار جهانی گاز ارتباط مستقیم دارد. نتیجه این تعاملات به میزان توافق اعضا بر سر منافع مشترک و تبدیل گفت‌وگوهای سیاسی به وحدت عمل در حوزه انرژی وابسته خواهد بود.
مشارکت ایران در این دور از اجلاس از نظر دیپلماسی انرژی، امنیت انرژی، توسعه صنعت گاز و همکاری‌های اقتصادی اهمیت فراوانی دارد، بنابراین مجمع کشورهای صادرکننده گاز به عنوان بستری حیاتی برای پیگیری منافع ملی ایران در حوزه انرژی و مشارکت در گفت‌وگوهای بین‌المللی درباره آینده بازار جهانی گاز شناخته می‌شود. این مشارکت، ضمن گسترش تعاملات با کشورهای دیگر، می‌تواند در زمینه زیرساخت‌ها، فناوری، تجارت و سرمایه‌گذاری به ایران کمک کند و از همکاری‌های علمی و فناورانه نیز برای افزایش بهره‌وری و توسعه زنجیره ارزش گاز در شرایط ناترازی انرژی بهره‌برداری نماید.
در مجموع، آنچه ایران در این رویداد تخصصی دنبال می‌کند، مشارکت فعال در مذاکرات چندجانبه و شکل‌دهی به سیاست‌های همکارانه کشورهای تولیدکننده گاز است، در حالی که به دنبال رویکردهایی است که به ثبات عرضه، پیش‌بینی‌پذیری بازار و تقویت همکاری‌های بین‌المللی منجر شود. بنابراین، حضور هیأت ایرانی در اجلاس مسکو در بالاترین سطح سیاسی می‌تواند یک فرصت تاریخی باشد تا ظرفیت‌های گازی ایران به ابزاری عملیاتی در پیوندهای منطقه‌ای تبدیل شود و نشان دهد که با وجود فشارهای ناشی از محاصره اقتصادی ایالات متحده و تحریم‌های چندگانه، همچنان یکی از قطب‌های تعیین‌کننده سیاست‌های سوخت در سطح جهانی است.
براساس این مبنا، اجلاس گازی مسکو فضایی برای نمایش دیپلماسی انرژی ایران به حساب می‌آید تا نمایانگر آن باشد که در لحظات بحرانی، وقتی دشمنان با تلاش برای محاصره و تحریم اقتصادی قصد تضعیف ایران را دارند، این کشور با تضمین جایگاه خود در امنیت انرژی جهانی و ایفای نقش منطقه‌ای، قادر به شکستن این زنجیرها خواهد بود.
نظرات کاربران