شاید تصور کنید چنین خانه‌هایی فقط در فیلم‌های تخیلی وجود دارند، اما در نقاط مختلف جهان مردم قرن‌هاست در همین شرایط زندگی می‌کنند.
در بعضی روستاها، ساکنان به‌جای ساختن سقف، از صخره طبیعی بالای سرشان استفاده کرده‌اند. در بعضی مناطق، خانه‌ها داخل سنگ‌های آتشفشانی تراشیده شده‌اند و در جاهایی دیگر، شهرک‌های کامل درست بر لبه پرتگاه شکل گرفته‌اند.
نکته جالب این است که بسیاری از این سکونتگاه‌ها متروکه نیستند. هنوز ساکنان دائمی دارند، گردشگران می‌توانند در کوچه‌هایشان قدم بزنند و حتی در بعضی خانه‌های صخره‌ای اقامت کنند.
برای این گزارش سراغ هشت سکونتگاه واقعی رفته‌ایم که معماری آن‌ها به‌اندازه طبیعت اطرافشان عجیب است. از روستایی در ایران که خانه‌هایش شبیه کندوی عسل هستند تا شهری در ایتالیا که فرسایش زمین هر سال بقای آن را تهدید می‌کند.
۱. ستنیل؛ روستایی در اسپانیا که یک صخره عظیم سقف خانه‌هایش است
Setenil de las Bodegas — اسپانیا
در جنوب اسپانیا، روستایی وجود دارد که بعضی کوچه‌هایش سقف سنگی دارند. نه به این دلیل که مردم تونل ساخته‌اند؛ بلکه صخره‌های عظیم به‌طور طبیعی بالای خیابان و خانه‌ها قرار گرفته‌اند.
نام این روستا «ستنیل د لاس بودگاس» است و در استان کادیس، در منطقه اندلس قرار دارد.
کافی است در خیابان معروف Cuevas de la Sombra قدم بزنید تا متوجه شوید چرا این روستا چنین شهرتی پیدا کرده است.
یک طرف خیابان ساختمان‌های سفیدرنگ با پنجره‌های کوچک و نرده‌های آهنی دیده می‌شوند و بالای سر آن‌ها تخته‌سنگی عظیم امتداد پیدا کرده که بخش‌هایی از خیابان را تقریباً به تونلی طبیعی تبدیل می‌کند.
در بعضی قسمت‌ها، صخره نه‌تنها سقف خیابان، بلکه بخشی از سقف یا دیوار خانه‌هاست.
اهالی روستا به‌جای تخریب سنگ یا ساخت ساختمان‌های کاملاً مستقل، از فرورفتگی‌های طبیعی دیواره دره استفاده کرده‌اند. با تکمیل قسمت جلویی این فرورفتگی‌ها، فضاهایی برای زندگی و کسب‌وکار به وجود آمده است.
این روش علاوه بر صرفه‌جویی در مصالح ساختمانی، مزیت دیگری نیز دارد. جرم سنگی بزرگ می‌تواند به تعدیل تغییرات دمای داخل خانه کمک کند؛ هرچند رطوبت و تهویه مناسب همچنان اهمیت دارند.
خیابان دیگری به نام Cuevas del Sol نیز از بخش‌های شناخته‌شده روستاست. برخلاف کوچه‌های کاملاً سایه‌دار، این قسمت نور خورشید بیشتری دریافت می‌کند و کافه‌ها و رستوران‌های آن از مکان‌های محبوب گردشگران هستند.
امروز ستنیل یکی از مقصدهای مهم مسیر روستاهای سفید اندلس محسوب می‌شود. مردم در خانه‌های غیرمعمول آن زندگی می‌کنند و درست در زیر همان صخره‌هایی که قرن‌ها بخشی از معماری روستا بوده‌اند، کافه و فروشگاه فعالیت دارند.
شاید عجیب‌ترین نکته درباره ستنیل این باشد که ساکنان آن نه با طبیعت جنگیده‌اند و نه تلاش کرده‌اند صخره‌ها را از مسیر ساختمان‌سازی کنار بزنند؛ بلکه شهرشان را با شکل طبیعی سنگ‌ها هماهنگ کرده‌اند.
۲. مونسانتو؛ روستایی که سنگ‌های غول‌پیکر وسط خانه‌های مردم قرار دارند
Monsanto — پرتغال
اگر در روستای مونسانتو قدم بزنید، ممکن است به خانه‌ای برسید که تخته‌سنگی بسیار بزرگ روی سقف آن قرار دارد. چند قدم جلوتر، ساختمانی خواهید دید که یکی از دیوارهایش درواقع سطح طبیعی یک سنگ گرانیتی است.
این روستا در مرکز پرتغال قرار گرفته و یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های ترکیب معماری و طبیعت در اروپا به شمار می‌رود.
مونسانتو روی دامنه تپه‌ای سنگی ساخته شده است. در این منطقه تخته‌سنگ‌های گرانیتی بزرگی به‌صورت طبیعی پراکنده‌اند؛ بعضی از آن‌ها آن‌قدر بزرگ هستند که ارتفاعشان به چند متر می‌رسد.
ساکنان قدیمی به‌جای کنارزدن این سنگ‌ها، ساختمان‌های خود را میان آن‌ها ساخته‌اند.
در برخی خانه‌ها دو تخته‌سنگ طبیعی نقش دیوارهای جانبی را دارند و سقفی با مصالح معمولی میان آن‌ها قرار گرفته است. در خانه‌های دیگر، یک تخته‌سنگ بزرگ بخش عمده سقف را تشکیل می‌دهد.
به همین دلیل، در مونسانتو گاهی تشخیص اینکه ساختمان از کجا آغاز می‌شود و صخره طبیعی کجا پایان می‌یابد، دشوار است.
کوچه‌های باریک سنگ‌فرش‌شده، خانه‌هایی با سقف سفالی قرمز و دیوارهای گرانیتی، ظاهر تاریخی روستا را حفظ کرده‌اند.
در بالاترین قسمت تپه نیز بقایای قلعه‌ای قدیمی وجود دارد که منظره وسیعی از دشت‌های اطراف را نشان می‌دهد.
مونسانتو در سال ۱۹۳۸ در یک رقابت ملی به‌عنوان نمادی از روستای اصیل پرتغالی انتخاب شد و این شهرت هنوز بخشی از هویت گردشگری آن است.
این روستا همچنین با داستان‌های محلی و سنت‌های قدیمی گره خورده است. یکی از آن‌ها جشن Festa das Cruzes است که هر سال در ماه مه برگزار می‌شود.
بااین‌حال، جذابیت اصلی برای بسیاری از بازدیدکنندگان همان معماری غیرمعمول است.
خانه‌هایی که در نگاه اول انگار زیر بار سنگ‌های عظیم گرفتار شده‌اند، درواقع نشان می‌دهند انسان چگونه می‌تواند به‌جای حذف موانع طبیعی، آن‌ها را به بخشی از محل زندگی خود تبدیل کند.
۳. کندوان؛ روستای ایرانی که خانه‌هایش در دل سنگ‌های آتشفشانی تراشیده شده‌اند
Kandovan — ایران
برای دیدن یکی از عجیب‌ترین روستاهای صخره‌ای دنیا لازم نیست از ایران خارج شویم.
در استان آذربایجان شرقی، در دامنه کوه‌های سهند و نزدیکی اسکو، روستایی قرار دارد که خانه‌های آن بیشتر شبیه کندوهای سنگی یا مخروط‌های عظیم هستند.
این روستا کندوان نام دارد؛ یکی از مشهورترین سکونتگاه‌های صخره‌ای زنده جهان.
برخلاف مونسانتو که خانه‌ها میان تخته‌سنگ‌های بزرگ ساخته شده‌اند، در کندوان بسیاری از فضاهای داخلی مستقیماً درون توده‌های سنگی تراشیده شده‌اند.
این سنگ‌ها از مواد آتشفشانی شکل گرفته‌اند. فعالیت‌های آتشفشانی در گذشته، توده‌هایی از سنگ و خاکستر فشرده ایجاد کرده و سپس فرسایش طی دوره‌های طولانی، شکل مخروطی و نامنظم آن‌ها را به وجود آورده است.
مردم با ابزارهای دستی، داخل این مخروط‌های سنگی را خالی کرده‌اند و اتاق، آشپزخانه، انبار و فضاهای موردنیاز زندگی ساخته‌اند.
در برخی ساختمان‌ها، چند طبقه روی هم قرار گرفته‌اند و راه‌پله‌های بیرونی یا داخلی بخش‌های مختلف خانه را به یکدیگر متصل می‌کنند.
دیوارهای ضخیم سنگی می‌توانند به حفظ دمای نسبتاً پایدار داخل فضا کمک کنند. چنین ویژگی‌ای در منطقه‌ای کوهستانی که زمستان‌های سرد دارد، مزیت مهمی است.
اما ویژگی اصلی کندوان این است که فقط یک محوطه تاریخی برای بازدید گردشگران نیست.
هنوز خانواده‌هایی در این خانه‌های صخره‌ای زندگی می‌کنند. بعضی از ساکنان نیز به فروش صنایع‌دستی، محصولات محلی و ارائه خدمات گردشگری مشغول هستند.
گردشگران می‌توانند در کوچه‌های شیب‌دار روستا قدم بزنند و از نزدیک ببینند زندگی روزمره چگونه در فضایی جریان دارد که شکل طبیعی آن با ساختمان‌های معمولی تفاوت زیادی دارد.
کندوان در سال ۲۰۲۳ در فهرست «بهترین روستاهای گردشگری» سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل قرار گرفت.
البته درباره قدمت دقیق نخستین سکونت انسان در این روستا، روایت‌ها و برآوردهای متفاوتی وجود دارد؛ بنابراین نسبت‌دادن یک تاریخ چند هزار ساله قطعی به تمام خانه‌های کنونی آن درست نیست.
کندوان نمونه کم‌نظیری از سکونتگاهی است که در آن سنگ فقط مصالح ساختمان نیست؛ خودِ ساختمان است
۴. چیویتا دی بانیورجو؛ شهری در ایتالیا که فقط یک پل راه رسیدن به آن است
Civita di Bagnoregio — ایتالیا
در منطقه لاتزیوی ایتالیا، شهری کوچک روی صخره‌ای مرتفع قرار گرفته که از بیشتر جهات با پرتگاه محاصره شده است.
از دور، خانه‌های سنگی قرون‌وسطایی آن شبیه قلعه‌ای هستند که بالای تپه‌ای جداافتاده ساخته شده است.
اما عجیب‌ترین بخش ماجرا مسیر رسیدن به شهر است.
برای ورود به چیویتا دی بانیورجو، گردشگران باید از پلی پیاده‌رو به طول حدود ۳۰۰ متر عبور کنند که شهر را به منطقه امروزی بانیورجو متصل می‌کند.
این پل روی دره‌ای عمیق قرار دارد و در بعضی روزهای مه‌آلود، ساختمان‌های شهر چنان دیده می‌شوند که انگار روی ابرها شناور هستند.
چیویتا به «شهر در حال مرگ» شهرت پیدا کرده است؛ لقبی که به موقعیت زمین‌شناسی شکننده آن اشاره دارد.
بخشی از شهر روی سنگ‌های آتشفشانی توف قرار گرفته، اما لایه‌های زیرین و دامنه‌های اطراف به فرسایش و رانش زمین حساس هستند.
طی قرن‌ها، بخش‌هایی از دامنه‌ها فروریخته و بعضی ساختمان‌ها و مسیرهای قدیمی از میان رفته‌اند.
زلزله سال ۱۶۹۵ نیز ضربه مهمی به سکونتگاه وارد کرد و روند کاهش جمعیت آن را شدت بخشید.
بااین‌حال، شهر کاملاً متروکه نشده است. تعداد اندکی از ساکنان دائمی هنوز در آن زندگی می‌کنند و برخی خانه‌های قدیمی به اقامتگاه، رستوران و فروشگاه تبدیل شده‌اند.
وقتی از پل عبور می‌کنید و وارد شهر می‌شوید، با کوچه‌های سنگ‌فرش، خانه‌های تاریخی، گلدان‌های گل و میدان کوچکی روبه‌رو می‌شوید که فضای آن تا حد زیادی یادآور شهرهای قرون‌وسطایی است.
طبق اطلاعات گردشگری ایتالیا، پل فعلی در سال ۱۹۶۵ افتتاح شد. پل‌های قدیمی‌تر بر اثر رخدادهای تاریخی و مشکلات سازه‌ای از میان رفته بودند.
بازدید از شهر نیز رایگان نیست و گردشگران برای عبور از مسیر ورودی باید بلیت تهیه کنند.
چیویتا یکی از نمونه‌های جالب نبرد طولانی انسان با فرسایش زمین است؛ شهری که ساکنانش برای حفظ آن، قرن‌ها تلاش کرده‌اند، اما طبیعت هنوز در حال تغییر شکل صخره زیر پای آن‌هاست.
۵. ماترا؛ شهری که خانه‌های غاری آن دوباره جان گرفته‌اند
Matera — ایتالیا
در جنوب ایتالیا، شهری وجود دارد که با دیدن آن ممکن است تصور کنید زمان چند هزار سال به عقب برگشته است.
خانه‌های سنگی روی شیب تند دره قرار گرفته‌اند و بسیاری از آن‌ها درواقع بخشی از غارهای طبیعی هستند که انسان در طول قرن‌ها گسترش داده است.
این شهر ماترا نام دارد و محله‌های تاریخی آن با عنوان «ساسی» شناخته می‌شوند.
ماترا از قدیمی‌ترین مناطق دارای سابقه سکونت انسان در ایتالیاست. شواهد حضور انسان در این منطقه به دوران پارینه‌سنگی بازمی‌گردد، هرچند ساختمان‌های امروزی شهر متعلق به دوره‌های تاریخی متفاوت هستند.
آنچه ماترا را خاص می‌کند، شکل غیرمعمول معماری آن است.
در بعضی قسمت‌ها، سقف یک خانه بخشی از مسیر عبور یا حیاط خانه بالایی است. ساختمان‌ها روی هم و در امتداد شیب دره قرار گرفته‌اند و از دور مانند پله‌هایی سنگی دیده می‌شوند.
داخل بسیاری از خانه‌های تاریخی، دیوارهای سنگی با بخش‌هایی از غار طبیعی ترکیب شده‌اند.
اما تاریخ ماترا فقط داستان معماری زیبا نیست.
در قرن بیستم، بسیاری از خانه‌های غاری این شهر شرایط بهداشتی و زندگی نامناسبی داشتند. خانواده‌های پرجمعیت در فضاهای کوچک زندگی می‌کردند و بعضی خانه‌ها امکانات اولیه کافی نداشتند.
این وضعیت باعث شد دولت ایتالیا در دهه ۱۹۵۰ برنامه انتقال بخش بزرگی از ساکنان محله‌های غاری به خانه‌های جدید را اجرا کند.
در نتیجه، بسیاری از ساختمان‌های قدیمی خالی شدند.
اما چند دهه بعد نگاه‌ها تغییر کرد. ارزش تاریخی و معماری این محله‌ها مورد توجه قرار گرفت و پروژه‌های حفاظت و بازسازی آغاز شد.
یونسکو در سال ۱۹۹۳ محله‌های ساسی و مجموعه کلیساهای صخره‌ای ماترا را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
امروز تعدادی از خانه‌های غاری به هتل، رستوران، موزه و اقامتگاه تبدیل شده‌اند. گردشگران می‌توانند شب را در اتاق‌هایی بگذرانند که دیوارهایشان بخشی از سنگ طبیعی منطقه است.
بااین‌حال، زندگی امروزی در چنین ساختمان‌هایی نتیجه بازسازی، تهویه مناسب و افزودن امکانات جدید است؛ نه اینکه شرایط زندگی در غارها از ابتدا به شکل کنونی راحت بوده باشد.
ماترا شاید یکی از بهترین نمونه‌های این موضوع باشد که یک سکونتگاه تاریخی می‌تواند از نماد محرومیت، به یکی از مقصدهای شناخته‌شده گردشگری تبدیل شود.
۶. کاستلفولیت د لا روکا؛ خانه‌هایی درست بر لبه دیوار آتشفشانی
Castellfollit de la Roca — اسپانیا
در منطقه کاتالونیای اسپانیا، سکونتگاهی وجود دارد که وقتی از پایین به آن نگاه کنید، ممکن است فکر کنید خانه‌هایش هر لحظه از بالای صخره سقوط می‌کنند.
این روستا «کاستلفولیت د لا روکا» نام دارد و روی صخره‌ای بازالتی با ارتفاع بیش از ۵۰ متر ساخته شده است.
وجه متفاوت آن شکل صخره است.
برخلاف تپه‌های معمولی که دامنه‌های شیب‌دار دارند، این صخره در بعضی قسمت‌ها مانند دیواری تقریباً عمودی از زمین بالا آمده است.
ساختمان‌های قدیمی روستا درست در امتداد لبه بالایی آن قرار گرفته‌اند و از زاویه مناسب، چنین به نظر می‌رسد که دیوار خانه‌ها ادامه همان دیواره سنگی است.
اما این صخره چگونه به وجود آمده است؟
داستان به فعالیت آتشفشان‌های منطقه گاروتشا بازمی‌گردد.
در گذشته جریان‌های گدازه روی زمین حرکت کردند و پس از سردشدن، سنگ‌های سخت بازالتی به وجود آوردند.
براساس اطلاعات شهرداری کاستلفولیت، دو جریان اصلی گدازه که در تشکیل این ساختار نقش داشته‌اند، حدود ۲۱۷ هزار و ۱۹۲ هزار سال قدمت دارند.
سپس رودخانه‌های Fluvià و Toronell طی دوره‌های طولانی بخش‌های اطراف سنگ‌ها را فرسایش دادند و دیواره مرتفع کنونی را ایجاد کردند.
نتیجه، سکویی طبیعی بود که بعدها مردم روی آن سکونتگاهی ساختند.
بخش تاریخی روستا کوچه‌های باریک، ساختمان‌های سنگی و فضایی متعلق به دوران قرون‌وسطی دارد.
کلیسای قدیمی Sant Salvador و چشم‌انداز انتهای صخره از دیدنی‌های شناخته‌شده آن هستند.
اما شاید زیباترین تصویر روستا از بیرون آن دیده شود؛ جایی که می‌توان تمام ردیف خانه‌های سنگی را روی دیواره بلند بازالتی مشاهده کرد.
این روستا نشان می‌دهد گاهی ویژگی زمین‌شناسی یک منطقه نه‌تنها مانع ساخت‌وساز نشده، بلکه شکل شهر را برای قرن‌ها تعیین کرده است.
۷. روکامادور؛ روستایی که خانه‌ها و کلیساهایش به دیواره کوه چسبیده‌اند
Rocamadour — فرانسه
در جنوب غربی فرانسه، روستایی وجود دارد که ساختمان‌هایش نه در یک سطح صاف، بلکه در چند ردیف روی دیوارهای سنگی قرار گرفته‌اند.
این روستا روکامادور نام دارد و یکی از شناخته‌شده‌ترین مقصدهای تاریخی منطقه اوکسیتانی است.
اگر از فاصله دور به آن نگاه کنید، ابتدا خانه‌هایی با سقف‌های شیروانی را در پایین صخره می‌بینید. بالاتر از آن‌ها کلیساها و بناهای مذهبی قرار دارند و در بالاترین قسمت نیز مجموعه‌ای از استحکامات و ساختمان‌های تاریخی دیده می‌شود.
همین چیدمان پلکانی باعث شده روکامادور ظاهری متفاوت داشته باشد.
اما دلیل ساخت چنین سکونتگاهی در یک محل دشوار چه بوده است؟
پاسخ را باید در تاریخ مذهبی منطقه جست‌وجو کرد.
روکامادور از قرون‌وسطی یکی از مراکز زیارتی مهم مسیحیان بوده و شهرت آن با عبادتگاه‌های سنگی و مجسمه معروف مریم سیاه پیوند خورده است.
زائران از نقاط مختلف اروپا به این محل سفر می‌کردند و برای رسیدن به مجموعه مذهبی از پله‌های طولانی بالا می‌رفتند.
پلکان مشهور روستا بیش از ۲۰۰ پله دارد و بخشی از تجربه تاریخی بازدید از این مکان محسوب می‌شود.
ساختمان‌های روکامادور در امتداد صخره آهکی بالای دره Alzou ساخته شده‌اند. در بخش‌های مختلف، ارتفاع دیواره‌ها و موقعیت بناها باعث ایجاد چشم‌اندازهای بسیار تماشایی شده است.
جالب اینکه برخلاف روستاهایی که عمدتاً برای اهداف دفاعی روی ارتفاعات ساخته شده‌اند، هویت تاریخی روکامادور بیش از هر چیز با زیارت و مذهب ارتباط دارد.
امروز گردشگران می‌توانند در خیابان اصلی روستا قدم بزنند، از عبادتگاه‌ها بازدید کنند و با رفتن به نقاط مرتفع‌تر، چشم‌انداز ساختمان‌هایی را ببینند که بر دامنه کوه قرار گرفته‌اند.
این روستا در سال ۲۰۲۲ به انجمن «زیباترین روستاهای فرانسه» پیوست.
روکامادور جایی است که معماری و جغرافیا چنان در یکدیگر ترکیب شده‌اند که انگار ساختمان‌ها به‌جای ساخته‌شدن، از دل صخره بیرون آمده‌اند.
۸. کوئنکا؛ خانه‌های معلقی که بالکنشان روی پرتگاه قرار دارد
Cuenca — اسپانیا
در مرکز اسپانیا، ساختمان‌هایی وجود دارند که بالکن‌های چوبی آن‌ها از لبه پرتگاهی عمیق بیرون زده‌اند.
از بعضی زاویه‌ها، خانه‌ها چنان دیده می‌شوند که انگار بخشی از آن‌ها در هوا معلق مانده است.
این ساختمان‌ها به Casas Colgadas یا «خانه‌های معلق» مشهور هستند و در بخش تاریخی شهر کوئنکا قرار دارند.
خانه‌ها بر فراز دره رودخانه Huécar ساخته شده‌اند و از مهم‌ترین نمادهای معماری این شهر محسوب می‌شوند.
برخلاف بسیاری از ساختمان‌های صخره‌ای که درون سنگ تراشیده شده‌اند، این خانه‌ها بناهایی هستند که روی لبه صخره قرار گرفته‌اند و بخشی از سازه آن‌ها به سمت فضای خالی امتداد دارد.
بالکن‌های چوبی مشهورشان منظره دره را در اختیار ساکنان قرار می‌دادند، اما همین ویژگی از بیرون ظاهری غیرمعمول ایجاد کرده است.
قدمت این ساختمان‌ها به اواخر قرون‌وسطی بازمی‌گردد. نخستین اسناد شناخته‌شده درباره خانه‌های معلق مربوط به قرن پانزدهم هستند.
در گذشته ساختمان‌های بیشتری در امتداد دیواره دره وجود داشتند، اما امروز تنها تعداد محدودی از نمونه‌های تاریخی باقی مانده‌اند.
برخی بخش‌ها طی قرن‌های بعد تغییر کرده یا مرمت شده‌اند.
در دهه ۱۹۶۰ بازسازی گسترده‌ای انجام شد و از سال ۱۹۶۶ بخشی از مجموعه میزبان موزه هنر انتزاعی اسپانیا شد.
بنابراین این خانه‌ها فقط نمایی تاریخی برای عکاسی نیستند؛ بعضی از آن‌ها همچنان کاربرد فرهنگی دارند.
برای تماشای یکی از مشهورترین نماهای خانه‌های معلق، گردشگران می‌توانند به پل San Pablo بروند که از مقابل ساختمان‌ها عبور می‌کند و چشم‌انداز جالبی از پرتگاه و سازه‌های تاریخی دارد.
بخش قدیمی شهر کوئنکا نیز در سال ۱۹۹۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
معماری این منطقه نشان می‌دهد سازندگان قرون‌وسطی چگونه توانسته‌اند در مکانی دشوار، ساختمان‌هایی ایجاد کنند که بخش‌هایی از آن‌ها درست بر لبه فضای خالی قرار دارند.
کوئنکا شاید بهترین نمونه برای پایان این فهرست باشد؛ شهری که در آن، داشتن خانه‌ای با منظره زیبا به معنی زندگی در چند قدمی پرتگاهی عمیق بوده است.
نظرات کاربران