باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - محمود سمعیی‌نژاد، که به عنوان معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس هیئت عامل ایمیدرو فعالیت می‌کند، بر اهمیت تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌های معدنی و صنعتی کشور تأکید کرد و پدافند غیرعامل را جزء کلیدی مسئولیت‌های مدیریتی در زمینه امنیت اقتصادی، تداوم تولید و محافظت از دارایی‌های ملی دانست.
او بر این نکته تأکید کرد که نیاز به نهادینه کردن الزامات پدافند غیرعامل در فرآیندهای تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی‌های توسعه و سرمایه‌گذاری‌ها وجود دارد.
وی همچنین ابراز داشت که پدافند غیرعامل نمی‌تواند تنها محدود به مجموعه‌ای از روش‌ها و اقدامات اداری باشد و باید به عنوان جزئی از مسئولیت‌های استراتژیک مدیران در زمینه امنیت اقتصادی، ادامه تولید، حفاظت از سرمایه‌های ملی و حفظ زیرساخت‌ها مد نظر قرار گیرد، و به طور مؤثر در فرآیندهای تصمیم‌گیری، تخصیص منابع و ارزیابی عملکردها لحاظ شود.

پدافند غیرعامل؛ ضرورتی راهبردی برای زنجیره معدن و صنایع معدنی

معاون وزیر صمت با اشاره به نقش حیاتی بخش معدن و صنایع معدنی در اقتصاد ملی، گفت: زنجیره معدن و صنایع معدنی از مراحل اکتشاف و استخراج آغاز شده و تا فرآوری، تولید محصولات فلزی و غیرفلزی، حمل‌ونقل، تأمین مواد اولیه برای صنایع پایین‌دستی و در نهایت صادرات ادامه می‌یابد. بنابراین، هرگونه اختلال جدی در بخش‌های اصلی این زنجیره می‌تواند تأثیرات منفی بر تولید، اشتغال، تأمین مواد اولیه و عملکرد سایر بخش‌های اقتصادی بگذارد.
سمعیی‌نژاد تصریح کرد که حفاظت از ظرفیت‌های معدنی و صنعتی کشور تنها به معنای جلوگیری از آسیب‌ها نیست، بلکه شامل حفظ قابلیت ادامه فعالیت و تولید در شرایط سخت نیز می‌شود که بخش مهمی از مسئولیت‌ها را شامل می‌شود.
وی همچنین به سه مؤلفه اصلی «پیشگیری، تاب‌آوری و تداوم فعالیت» به عنوان محورهای کلیدی پدافند غیرعامل اشاره کرد و تأکید کرد که شناسایی تهدیدات و کاهش آسیب‌پذیری‌ها باید پیش از وقوع حوادث اتفاق بیفتد، و همچنین توانایی مؤسسات در مدیریت اختلال و حفظ عملکردهای کلیدی و بازگشت سریع به شرایط پایدار از مقوله‌های مهمی است که باید در برنامه‌های عملیاتی شرکت‌های مرتبط با ایمیدرو مورد توجه قرار گیرد.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو بر لزوم در نظر گرفتن مؤلفه‌های پدافند غیرعامل از مراحل اولیه طراحی پروژه‌ها تا مراحل انتخاب فناوری، تأمین تجهیزات، اجرایی‌سازی، بهره‌برداری و توسعه تأکید کرد و گفت: رعایت این الزامات از ابتدا می‌تواند آسیب‌پذیری‌ها را با هزینه کمتر کاهش دهد؛ بنابراین، مسائل پدافندی باید به عنوان یکی از معیارهای سنجش جدی در ارزیابی طرح‌های توسعه‌ای و تصمیمات کلان سرمایه‌گذاری موردنظر قرار گیرد.

ضرورت شناسایی تهدیدات و آمادگی برای شرایط بحرانی

سمعیی‌نژاد با توجه به تغییر ماهیت تهدیدات و خطرات برای زیرساخت‌های صنعتی، خاطرنشان کرد که مدیریت زیرساخت‌های بزرگ صنعتی نمی‌تواند تنها بر پایه تجربیات گذشته یا واکنش‌های پس از حادثه بنا شود و باید به‌طور مداوم مخاطرات طبیعی، فنی، عملیاتی، سایبری و اختلالات زنجیره تأمین ارزیابی شوند.
او بیان کرد: اختلال در تأمین برق، آب، سوخت و مواد مصرفی، آسیب به تجهیزات کلیدی، بروز حوادث صنعتی، قطع ارتباطات، اختلال در سامانه‌های فناوری اطلاعات و کنترل صنعتی، و مشکلات حمل‌ونقل از جمله مخاطراتی هستند که باید در برنامه‌ریزی‌های پدافند غیرعامل در نظر گرفته شوند.
سمعیی‌نژاد افزود: هر مجتمع معدنی و صنعتی باید متناسب با موقعیت جغرافیایی، نوع فعالیت، فناوری‌های مورد استفاده، وابستگی‌های زیرساختی و پیامدهای بالقوه ناشی از توقف فعالیت، یک ارزیابی ریسک اختصاصی داشته باشد. در این راستا، شناسایی دارایی‌ها و فرآیندهای حیاتی، تعیین تجهیزات و خدمات کلیدی برای حفظ تولید و پیش‌بینی روش‌های جایگزین در صورت از دست رفتن منابع یا تجهیزات حیاتی، از اقدامات ضروری محسوب می‌شود.
معاون وزیر صمت بر ضرورت تدوین و آزمون برنامه‌های مدیریت بحران تأکید کرد و بیان داشت که برنامه‌های مقابله با بحران هنگامی مؤثر هستند که در شرایط واقعی قابلیت اجرا داشته باشند. بنابراین، باید مسئولیت‌ها، مسیرهای ارتباطی، نحوه اعلام وضعیت، اقدامات جایگزین و فرآیند بازگشت به شرایط عملیاتی به‌روشنی فصل‌الخطاب شود.
او برگزاری مانورهای هدفمند و متناسب با سطح ریسک هر مجموعه را ضروری دانست و به این نکته اشاره کرد که این تمرین‌ها باید توانایی تصمیم‌گیری، هماهنگی بین بخش‌ها، اجرای برنامه‌های جایگزین و قابلیت بازگشت به فعالیت پایدار را بسنجند و نباید تنها به اجرای تشریفاتی دستورالعمل‌ها محدود باشند.

امنیت سایبری و پایداری زنجیره تأمین در اولویت قرار گیرد

سمعیی‌نژاد با اشاره به افزایش وابستگی فعالیت‌های تولیدی به سیستم‌های هوشمند، تجهیزات کنترل خودکار و ارتباطات دیجیتال، امنیت سایبری را یکی از مسائل کلیدی در برنامه جامع پدافند غیرعامل معرفی کرد.
او اظهار داشت: حوادث سایبری می‌توانند با توجه به وابستگی‌های فنی و ارتباطی به سرعت فراتر از سیستم‌های اداری گسترش یابند و در فرآیندهای عملیاتی تأثیر بگذارند. بنابراین، حفاظت از شبکه‌های صنعتی، کنترل دسترسی، مدیریت آسیب‌پذیری‌ها، پشتیبان‌گیری امن از داده‌های حیاتی، آزمون‌های دوره‌ای بازیابی اطلاعات و تدوین برنامه پاسخ به حوادث سایبری باید به عنوان بخش‌های جدی مورد رسیدگی قرار گیرد.
سمعیی‌نژاد بر لزوم هماهنگی میان مسئولان پدافند غیرعامل، فناوری اطلاعات، بهره‌برداری و ایمنی تأکید و افزود: مدیریت مخاطرات سایبری در محیط‌های صنعتی باید با الزامات ایمنی تجهیزات، تداوم فرآیندها و معیارهای تخصصی بهره‌برداری همخوانی داشته باشد.
معاون وزیر صمت در خصوص اهمیت تأمین تجهیزات و قطعات حیاتی تصریح کرد: ضرورت شناسایی وابستگی‌ها به تأمین‌کنندگان خاص و اقلامی که جایگزینی آن‌ها زمان‌بر است وجود دارد و باید برای هر یک از این اقلام، بستری برای راهکارهای تأمین‌کنندگان جایگزین، ذخایر احتیاطی منطقی، تعمیر و نگهداری پیشگیرانه و مسیرهای تأمین رقیب برنامه‌ریزی کرد.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو، مسئولیت‌پذیری شفاف، شاخص‌های قابل اندازه‌گیری و پایش مستمر را سه اصل اساسی برای بررسی کارآمدی اقدامات پدافند غیرعامل عنوان کرد و اظهار داشت که وظیفه پدافند غیرعامل به‌تنهایی متعلق به یک واحد سازمانی نیست و موفقیت آن نیازمند مشارکت مدیران ارشد، مدیران مجتمع‌ها و مسئولان حوزه‌های فنی و عملیاتی است.
معاون وزیر صمت با بیان اولویت‌های اجرایی این حوزه، اقدامات ضروری نظیر تکمیل ارزیابی ریسک و تعیین اولویت‌ها، تدوین و آزمون برنامه‌های تداوم فعالیت، افزایش آموزش و آمادگی نیروی انسانی، تقویت هماهنگی بین‌بخشی، ارزیابی مداوم و گزارش‌دهی مؤثر و ارتباط الزامات پدافند غیرعامل با نظام بودجه‌ریزی و تصمیم‌گیری را مطرح کرد.
سمعیی‌نژاد تأکید داشت که هر مجتمع باید فهرستی به‌روز از زیرساخت‌ها و فرآیندهای حیاتی خود تهیه کند و بر اساس میزان آسیب‌پذیری و نتایج بالقوه ناشی از اختلال، یک برنامه عملیاتی شامل اقدامات الزامی، مسئول اجرا، زمان‌بندی، منابع مورد نیاز و شاخص‌های سنجش پیشرفت تدوین نماید.
او افزود: برنامه تداوم فعالیت باید شامل تأمین جایگزین منابع حیاتی، حفاظت از اطلاعات، ارتباطات اضطراری، اولویت‌بندی تولید و بازگشت مرحله‌ای به شرایط پایدار باشد. البته تداوم فعالیت به معنای ادامه تولید به هر قیمت نیست و همه تصمیم‌ها باید مطابق با الزامات ایمنی، حفاظت از جان کارکنان، محیط‌زیست و مقررات مربوطه انجام شوند.
معاون وزیر صمت همچنین آموزش متناسب با مسئولیت‌ها، ثبت و تحلیل نتایج مانورها، تدوین برنامه‌های اصلاحی برای برطرف کردن نقاط ضعف و ایجاد رویه‌ای مشخص برای تبادل اطلاعات حیاتی و گزارش سریع حوادث را از الزامات ارتقای آمادگی سازمانی به حساب آورد.
او همچنین به اصلاح نگرش گزارش‌دهی در زمینه پدافند غیرعامل تأکید کرد و تصریح کرد که گزارش‌های دوره‌ای باید بر شاخص‌های قابل سنجش، از جمله ارزیابی ریسک زیرساخت‌های حیاتی، پیشرفت اقدامات اصلاحی، آمادگی برنامه‌های تداوم فعالیت، نتایج مانورها، زمان بازیابی خدمات ضروری و تعداد نواقص با ریسک بالا به‌طور متمرکز باشد.
به گفته او، هدف از گزارش‌دهی افزایش حجم گزارش‌های اداری نیست، بلکه فراهم کردن بستر لازم برای تصمیم‌گیری بهتر، شناسایی موانع اجرایی و تخصیص مؤثر منابع می‌باشد.

ضرورت پیوند اقدامات پدافندی با بودجه‌ریزی و سرمایه‌گذاری

سمعیی‌نژاد با تأکید بر این نکته که شناسایی آسیب‌پذیری‌ها بدون اجرای اقدامات اصلاحی کافی نیست، اظهار داشت: در برخی موارد، یک آسیب‌پذیری به‌درستی شناسایی شده است، اما به دلیل کمبود بودجه، تأخیر در تأمین تجهیزات یا روشن نبودن مسئول پیگیری، برای مدت طولانی همچنان بدون اقدام باقی می‌ماند.
وی افزود: برای جلوگیری از تداوم چنین وضعیتی، باید اقداماتی که لازم است به اولویت بندی شوند و نیازهای حیاتی در فرآیندهای برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی لحاظ گردند. همچنین باید اقدامات فوری، میان‌مدت و بلندمدت را به تفکیک شناسایی کنیم تا منابع موجود با حداکثر کارایی به کار گرفته شوند.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو تصریح کرد که برای تحقق مصوبات به نتایج عملیاتی، برای هر مصوبه باید مسئول اجرای مشخص، بازه زمانی تحقق، منابع لازم و معیار ارزیابی تعیین شود. بنابراین، خروجی نشست‌های پدافند غیرعامل باید به شکل یک برنامه اجرایی واضح تدوین شود و اقدامات اولویت‌دار هر مجموعه با مسئول پیگیری، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های ارزیابی معین شود.
سمعیی‌نژاد با اشاره به لزوم تمرکز بر تکمیل ارزیابی ریسک، شناسایی نواقص پرخطر و تعیین اقدامات فوری به عنوان اولویت‌های نخست، افزود که باید برنامه‌های تداوم فعالیت و پاسخ به بحران مورد آزمون واقع شوند و نتایج ارزیابی‌ها مبنای اصلاح برنامه‌ها و تخصیص منابع قرار گیرد.

کاهش آسیب‌پذیری و استمرار تولید؛ معیار اصلی موفقیت

معاون وزیر صمت با تأکید بر مسئولیت مشترک مدیران و کارشناسان در حفاظت از سرمایه‌های ملی گفت: بخش معدن و صنایع معدنی به عنوان جزء کلیدی برای توسعه اقتصادی کشور مطرح است و حفظ زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیروی انسانی، اطلاعات و زنجیره تأمین آن نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت همه بخش‌های مسئول می‌باشد.
او خاطرنشان کرد که برای دستیابی به این هدف، باید پدافند غیرعامل از یک موضوع صرفاً تخصصی به محور اصلی حکمرانی سازمانی و مدیریت راهبردی تبدیل گردد، به‌گونه‌ای که تهدیدات به‌طور دقیق شناسایی شده، آسیب‌پذیری‌ها پیش از وقوع حوادث کاهش یابند و آمادگی مجموعه‌ها از طریق تمرین و ارزیابی مستمر سنجیده شود.
سمعیی‌نژاد به سه محور کلیدی اشاره کرد و گفت: پدافند غیرعامل باید پیش از وقوع بحران در تصمیم‌های مدیریتی مورد توجه قرار گیرد و معیار موفقیت، نه تعداد جلسه‌ها و گزارش‌ها، بلکه میزان کاهش آسیب‌پذیری، افزایش آمادگی و توان استمرار فعالیت‌های حیاتی است. همچنین مسئولیت‌پذیری مدیران، هماهنگی بین‌بخشی و پیگیری مستمر، سه رکن اصلی برای تبدیل برنامه‌های پدافند غیرعامل به نتایج عملیاتی به شمار می‌روند.
وی ابراز امیدواری کرد که با همکاری و هم‌افزایی مدیران و کارشناسان، سطح آمادگی و تاب‌آوری مجموعه‌های مرتبط با ایمیدرو افزایش یافته و اقدام‌های مؤثرتری برای حفاظت از سرمایه‌های ملی، تداوم تولید و تحقق اهداف توسعه‌ای کشور انجام شود.