تینا مزدکی_در دنیای طبیعی، بسیاری از رفتارهایی که ممکن است در نگاه اول به نظر بیاید که با نیرنگ همراه‌اند، در واقع بدون تفکر آگاهانه یا تصمیم‌گیری‌های هدفمند شکل می‌گیرند. به عنوان مثال، پروانه‌ای که بر روی بال‌هایش نقوشی شبیه به چشم دارد، هیچ آگاهی از واکنش شکارچیان نسبت به این طرح‌ها ندارد. این ویژگی‌ها طی نسل‌های متمادی و به واسطه‌ی انتخاب طبیعی پدید آمده‌اند.
با این حال، بعضی از رفتارهای جانوران به نظر می‌رسند که پیچیدگی بیشتری دارند. این رفتارها می‌توانند هدفمند و حساب‌شده بوده و به تغییر باور یا رفتار موجودات دیگر مربوط شوند. جیمز اوهانلون، یک جانورشناس و نویسنده کتاب جدید «دروغ‌گوها، متقلب‌ها و مقلدها: فریب و نیرنگ در طبیعت» که در سال ۲۰۲۶ توسط انتشارات دانشگاه کلمبیا منتشر گردیده، در این اثر به مرز نازک میان سازگاری طبیعی و فریب هدفمند می‌پردازد.
یکی از نمونه‌های جالب توجه او، پرنده‌ای کوچک به نام بوچانگای دم‌چنگالی (Dicrurus adsimilis) است که در قاره آفریقا ساکن است. این پرنده توانایی شگفت‌انگیزی در تقلید صدا دارد و می‌تواند صدای هشدار میرکت‌ها را به گونه‌ای تقلید کند که موجب فرار آنها می‌شود.
زمانی که میرکت‌ها این صدا را می‌شنوند، تصور می‌کنند که در معرض خطر قرار دارند و محل غذا را ترک می‌کنند. در همان لحظه، بوچانگا به سمت غذای رهاشده آنها رفته و آن را به سرقت می‌برد.
- اکثر رفتارهای فریبنده مشاهده‌شده در دنیای طبیعت، نتیجه سازگاری‌های تکاملی هستند و لزوماً مستلزم آگاهی نمی‌باشند.
- بوچانگای دم‌چنگالی قادر به تقلید صدای هشدار میرکت‌ها و تعدادی از گونه‌های پرندگان دیگر است.
- میرکت‌ها پس از شنیدن صدای هشدار، محل تغذیه خود را ترک می‌کنند و این پرنده از موقعیت برای دزدیدن غذا استفاده می‌کند.
- پژوهشگران بیش از ۵۰ نوع صدای فریبنده را در مجموعه آواهای این پرنده شناسایی کرده‌اند.
- این پرنده با تغییر مداوم صداهای هشدار، از عادت کردن حیوانات دیگر به فریب خود جلوگیری می‌کند.
- دانشمندان هنوز در رابطه با توانایی جانوران در فریب عمدی بسیار محتاط هستند.
بیش از ۵۰ صدای فریبنده در مجموعه آواهای یک پرنده
بوچانگاها فقط به تقلید از صدای میرکت‌ها اکتفا نمی‌کنند، آنها می‌توانند صداهای هشدار دیگر جانوران را نیز بازسازی کنند، از جمله صدای سار براق شنل‌دار. میرکت‌ها و دیگر حیواناتی که در معرض این صداها قرار می‌گیرند، بارها فریب می‌خورند و غذای خود را رها می‌کنند. پژوهشگران بیشتر از ۵۰ نوع صدای فریبنده را در آواهای بوچانگای دم‌چنگالی کشف کرده‌اند.
با تغییر مداوم صدای هشدار، این پرنده احتمال عادت کردن قربانیانش به یک صدای مشخص را به حداقل می‌رساند. اگر حیوانات کم کم متوجه شوند که یک صدای خاص همیشه به معنای خطر نیست، ممکن است نسبت به آن بی‌توجه شوند. این تغییر صداها به بوچانگا این امکان را می‌دهد که به فریب خود ادامه دهد.
این رفتار محدود به میرکت‌ها نیست. پرندگانی همچون پید ببلرها و بافنده‌های اجتماعی که به صورت گروهی بر روی زمین به جست‌وجوی غذا می‌پردازند، نیز ممکن است با شنیدن این هشدارهای غیرواقعی، محل تغذیه خود را ترک کنند.
آیا تقلید صدا به معنای دروغ گفتن است؟
با وجود شواهد روزافزون در مورد رفتارهای فریبنده در جانوران، دانشمندان همچنان با احتیاط درباره توانایی آنها در فریب عمدی نظر می‌دهند. اوهانلون دو دلیل اصلی برای این احتیاط ارائه می‌دهد.
اولین دلیل، اجتناب از انسان‌انگاری در مطالعات رفتارهای جانوری است. پژوهشگران نباید خصوصیات، احساسات و انگیزه‌های انسانی را بدون شواهد کافی به جانوران منتسب کنند. در واقع، مشاهده رفتاری مشابه دروغ‌گویی در یک حیوان به هیچ وجه به معنای آن نیست که آن جانور به مانند انسان نسبت به حقیقت و نادرستی تفکر می‌کند.
چونکه دروغ‌گویی عموماً رفتاری انسانی تلقی می‌شود، علمای حوزه رفتارشناسی بسیار ملاحظه‌کار هستند در نسبت دادن آن به گونه‌های دیگر. آنها باید میان رفتارهایی که به دلیل انتخاب طبیعی بوجود آمده‌اند و رفتارهایی که به احتمال زیاد با نیت فریب دیگر جانوران انجام می‌شوند، تمایز قائل شوند.
دلیل دوم به اصول علمی مربوط می‌شود. دانشمندان به طور معمول از انجام نتیجه‌گیری‌های قطعی درباره پدیده‌ها پرهیز می‌کنند.
آیا گونه‌های دیگر نیز از فریب آگاهانه بهره می‌برند؟
اوهانلون تأکید می‌کند که درک دانشمندان از امکان دروغ‌گویی در جانوران همچنان در مراحل اولیه قرار دارد. جانورانی که به صورت اجتماعی زندگی می‌کنند، از گزینه‌های مستعد برای بررسی رفتارهای فریبنده به شمار می‌روند، اما پژوهشگران هنوز تنها بخش اندکی از شیوه‌های احتمالی فریب در جوامع جانوری را شناخته‌اند.
اینکه آیا اشکال مشابهی از فریب در صداهای زیرصوت نهنگ‌ها و دلفین‌ها، پیام‌های شیمیایی مورچه‌ها و موریانه‌ها یا صداهای سگ‌های وحشی نیز وجود دارد، هنوز به وضوح مشخص نیست. با این حال، رفتار بوچانگای دم‌چنگالی نشان‌دهنده کاربرد شگرف تقلید صوتی برای تغییر رفتار دیگر موجودات است. اما سوال این است که آیا این رفتار را می‌توان به طور دقیق معادل دروغ‌گویی انسان در نظر گرفت، که پاسخش مستلزم پژوهش‌های بیشتر در مورد آگاهی، قصد و نحوه تصمیم‌گیری جانوران می‌باشد.
منبع: livescience
۵۸۳۲۳
نظرات کاربران