طبق گزارش خبرآنلاین، از یکشنبه چهارم تا شنبه نهم آبان، به سفر هیئت‌های قطری، برگزاری نشست مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران و تأیید دریافت پیام جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا اشاره دارد که نشان‌دهنده فعال بودن کانال‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از از سرگیری جنگ تمام‌عیار در منطقه است.
در این مدت رسانه‌ها به حواشی و گمانه‌زنی‌های زیادی پیرامون محتوای پیام آمریکا، پیشنهادات هسته‌ای، امتیازهای اقتصادی و پیشرفت در گفت‌وگوها پرداختند؛ ادعاهایی که تا کنون تأیید نشده‌اند.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگویی با الجزیره در تاریخ نهم آبان، نمای روشن‌تری از موضوع گفت‌وگوها ارائه داد: پیام ونس در سطوح عالی مورد بررسی قرار گرفته و میانجی‌های قطری و پاکستانی درباره شرایط ایران در حال تماس هستند. هیئت ارشد ایران، به ریاست یکی از معاونان وزیر امور خارجه، به دوحه رفته است. او همچنین تأکید کرد که در حال حاضر برنامهای برای دیدار با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد، اگرچه ایران در زمینه زمانی بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات مرحله دوم، اگر شروطش محقق شوند، انعطاف‌پذیری زیادی از خود نشان داده است.
یک هفته رفت‌وآمد؛ از تهران تا دوحه
در تاریخ یکشنبه چهارم آبان، هیئتی از قطر به منظور گفت‌وگو با مقامات ایرانی به تهران سفر کرد. وزارت امور خارجه قطر هدف این سفر را پشتیبانی از میانجیگری اعلام کرد. نیویورک‌تایمز ادعا کرده که پیام جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، همان روز از طریق میانجی‌های قطری به ایران منتقل شده و رویترز به ارائه یک پیش‌نویس ابتکاری جدید برای خاتمه جنگ اشاره نمود.
این دو روایت لزوماً متضاد نیستند؛ ممکن است تحویل نامه یک مقام آمریکایی و پیشنهاد میانجی هر دو بخشی از دستور کار سفر هیئت قطری بوده باشد. هرچند عراقی در مصاحبه‌اش با الجزیره زمان دقیق دریافت پیام معاون رئیس‌جمهور آمریکا را تأیید نکرد، اما وجود این پیام را تصدیق کرد و اشاره‌ای گذرا به ابتکار ۵ روزه قطر و تمایل ایران به کاهش آن به دو روز ارائه داد که نشان‌دهنده وجود یک ابتکار جدید است.
دوشنبه پنجم آبان، خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه، در تهران با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، ملاقات کردند. ترکیب نظامی و امنیتی شرکت‌کنندگان اهمیت موضوع امنیت منطقه را نشان می‌دهد. با این حال، مشخص نیست که آیا در کنار موضوع‌های عمومی مطرح‌شده از سوی سه کشور، طرح جدیدی برای خاتمه جنگ به ایران ارائه شده یا خیر.
در روز جمعه هشتم آبان، هیئت قطری دوباره به تهران بازگشت. رهبری این هیئت بر عهده مشاور ارشد نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر بود. گزارش‌هایی از پایگاه خبری اکسیوس بیان می‌کند که مذاکرات این سفر بیش از دوازده ساعت به طول انجامیده و میانجی‌ها در این مدت با کاخ سفید تماس‌های منظم برقرار کرده‌اند. این رسانه به نقل از منابع دیپلماتیک، از «پیشرفت مثبت» در این مذاکرات خبر داد. سفر یک روز بعد هیئت ایرانی به دوحه، می‌تواند حاکی از پیشرفت مثبت در گفت‌وگوها باشد.
پیام ونس در حال بررسی دقیق در تهران
عراقچی روز شنبه توضیح داد که پیام ونس که وجود آن چهارشنبه هفته پیش در رسانه‌های آمریکایی اعلام شده بود، با دقت مورد بررسی قرار گرفته و در جلسات سطوح عالی مطرح شده است. با این حال، جزئیات دقیقی از این پیام به طور رسمی منتشر نشده‌است.
وزیر امور خارجه در گفت‌وگو با الجزیره، تلاش آمریکا برای گشودن باب گفت‌وگو و تفاهم فراگیرتر را گام مثبتی توصیف کرد، ولی در عین حال هشدار داد اگر هدف واشنگتن از این پیام کشاندن اختلافات باشد، اشتباه دیگری به سبد اشتباهات قبلی خود اضافه خواهد کرد.
دیوید ایگناتیوس، ستون‌نویس ارشد واشنگتن پست در یادداشتی به نقل از یک مقام آمریکایی آشنا با مذاکرات، از اعلام آمادگی ونس برای دیدار شخصی با رضایی خبر داده است. همچنین ادعا کرد واشنگتن خواستار معرفی نمایندگانی با اختیار برای گفت‌وگو درباره مسائل هسته‌ای است.
در برابر این ادعاها، موضع علنی عراقچی واضح است: فعلاً برنامهای برای دیدار با مقام‌های آمریکایی وجود ندارد. او همچنین بیان کرده که پس از موافقت واشنگتن با شروط ایران، درباره روش مذاکرات تصمیم‌گیری خواهد شد. بنابراین، از نظر تهران، تعیین شکل مذاکره در انتهای این مرحله قرار دارد، نه در ابتدای آن.
شروط ایران؛ کاهش فشار، نه وعده گشایش در آینده
در مصاحبه عراقچی، شفاف‌سازی درباره درخواست‌های تهران برای موافقت با بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مرحله دوم مذاکرات مطرح شد. عراقچی شروط کلی ایران را در چهار دسته اصلی تقسیم بندی کرد:
- لغو تحریم‌ها: عراقچی از لغو تحریم‌های اعمال‌شده پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و بازگرداندن معافیت‌های نفتی صحبت کرد. به این ترتیب، هرگونه اقدام از سوی تهران مشروط به اقدام‌های مشخصی از جانب واشنگتن خواهد بود، نه وعده‌هایی برای آینده.
- آزادسازی دارایی‌ها: وزیر امور خارجه خواستار آزادسازی تمامی دارایی‌های مسدودشده ایران، شامل دارایی‌های موجود در قطر، شده است. در این رابطه، اکسیوس خبر داده که واشنگتن تنها آماده برای آزادسازی بخشی از منابع ایران به منظور خرید غذا و کالاهای بشردوستانه است.
- الزامات امنیتی: کاهش تعداد نیروهای آمریکایی در منطقه و خاتمه جنگ در تمام جبهه‌ها، از جمله لبنان، دیگر درخواست‌های تهران است. در این زمینه، بازگشایی هرمز به وضعیت نظامی منطقه مرتبط است و طی هفتم جزئیات به ساماندهی وضعیت امنیتی برمی‌گردد.
- ترتیبات دریایی: عراقچی همچنین بازگشایی تنگه را به پذیرش مسیر جدید کشتیرانی که ایران و عمان تعریف کرده‌اند مرتبط دانسته و خواستار بسته شدن دیگر مسیرها است.
این مجموعه نشان می‌دهد که موضوع رایزنی‌ها تنها در مورد مقیاس امتیازهای اقتصادی و مالی محدود نمی‌شود. برداشت از محدودیت‌های مالی و نفتی، کاهش فشار نظامی، خاتمه جنگ و ترتیبات هرمز، اجزایی مرتبط با یکدیگر برای عبور از این مرحله و ورود به مرحله بعدی هستند.
عراقچی به روشنی بیان کرد که طرف قطری پیشنهاد کاهش زمان اجرای پیشنهاد ایران به پنج روز را مطرح کرده و در مرحله حال حاضر این پیشنهاد به دو روز تقلیل یافته است. اما انعطاف‌پذیری در زمان‌بندی به معنای صرف‌نظر کردن از محتوای درخواست‌ها نیست.
تقدم تعهدات؛ مذاکره پس از فراهم‌شدن شرایط
عراقچی بازگشایی هرمز بر اساس شروط ایران را مقدمه‌ای برای ازسرگیری مذاکرات دانسته و تصمیم درباره شکل مذاکرات را به بعد از توافق واشنگتن با این شروط موکول کرد. علیرغم برخی گمانه‌زنی‌ها در خصوص سفر سفیر هیئت آمریکایی به دوحه و آغاز مذاکرات ایران و آمریکا در رسانه‌های عربی و آمریکایی، هنوز نمی‌توان از آغاز مذاکرات صحبت کرد، زیرا چارچوب ایران برای شروع مذاکرات به پذیرش شروط خاص وابسته است.
در عین حال، اکسیوس به تازگی ادعا کرده که واشنگتن می‌خواهد موضوع هسته‌ای از ابتدا مطرح شود و قطر در تلاش است ایران را ترغیب کند تا بازرسان به تأسیسات بمباران‌شده دسترسی پیدا کنند، در عوض کاهش تحریم‌ها (از جمله آزادسازی بخشی از منابع برای خریدهای بشردوستانه) را مطرح کند. اما توضیحات عراقچی نشان داد که تهران چنین فرمولی را برای شروع مذاکرات هسته‌ای نخواهد پذیرفت.
در حال حاضر به وضوح مشخص است که اختلاف نظر جدی حول تقدم اجرای تعهدات و زمان‌بندی مذاکرات هسته‌ای همچنان مهم‌ترین مانع بر سر راه ایجاد مذاکرات ایران و آمریکا برای پایان جنگ است.
حضور هیئت ایرانی در دوحه و تداوم تماس میانجی‌های قطری و پاکستانی نشان‌دهنده عدم بسته بودن مسیر دیپلماتیک است. عراقچی با تأکید بر قدردانی از تلاش‌های این دو کشور، ادامه مذاکرات درباره شروط ایران را تأیید کرده و می‌گوید که هنوز هیچ مذاکره‌ای با واشنگتن در دستور کار نیست.
در انتهای یک هفته بحث‌های فشرده، تهران از یک‌سو در مورد زمان اجرای پیشنهاد خود انعطاف نشان داده و از سوی دیگر، به وضوح شروط اقتصادی و امنیتی خود را تشریح کرده است. اگرچه نمی‌توان از قریب بودن توافق صحبت کرد، اما می‌توان محل آزمون را روشن‌تر دید: پاسخ عملی واشنگتن به شروطی که اکنون بخش مهمی از آن‌ها به طور علنی بیان شده است.
پیام اخیر عراقچی همچنین بر همین دو مسیر متمرکز است؛ تلاشی برای دیپلماسی، همزمان با آماده‌باش برای شکست آن. او احتمال از سرگیری جنگ را منتفی ندانسته و تصریح کرده که ایران برای همه سناریوها آماده است. به این ترتیب، ادامه مذاکرات در دوحه به معنای کنار گذاشتن آمادگی دفاعی نیست؛ همان‌طور که آمادگی برای هرگونه تشدید تنش، به معنای پایان تلاش‌های تفاهم نخواهد بود. تهران همچنان بر دیپلماسی متمرکز است، اما امنیت خود را به نتیجه آن وابسته نمی‌داند.
315
نظرات کاربران