مارتا شهبازی، زیست‌شناس مولکولی و پژوهشگر دانشگاه کمبریج، از قربانیان سانحه‌ی مرگبار قطار در اسپانیا بود. او ۴۱ سال داشت و در حوزه‌ی رشد جنین انسان و سلول‌های بنیادی پژوهش می‌کرد.
مرکز تحقیقات پزشکی مولکولی و بیماری‌های مزمن اسپانیا با انتشار پیامی، درگذشت این پژوهشگر ایرانی‌تبار را تأیید کرد و به ماریا خوزه آلونسو، خاله‌ی او و از همکاران این مرکز، تسلیت گفت. این مرکز از شهبازی به‌عنوان پژوهشگری جوان و برجسته یاد کرد که سرپرستی یک گروه تحقیقاتی در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج را بر عهده داشت و با مؤسسه‌ی سلول‌های بنیادی این دانشگاه نیز همکاری می‌کرد.
شهبازی متولد شهر لئون اسپانیا بود. او تحصیلات دکترای خود را در مرکز ملی تحقیقات سرطان اسپانیا به پایان رساند و سپس برای فعالیت به‌عنوان پژوهشگر پسادکترا راهی دانشگاه کمبریج شد. او در سال ۲۰۲۰ به آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی این دانشگاه پیوست و گروه پژوهشی خود را در پردیس زیست‌پزشکی کمبریج راه‌اندازی کرد.
فعالیت‌های علمی شهبازی بر یکی از حساس‌ترین مراحل رشد جنین متمرکز بود؛ زمانی که جنین در رحم مادر لانه‌گزینی می‌کند و نقشه‌ی اولیه‌ی بدن شکل می‌گیرد. او و همکارانش بررسی می‌کردند که سلول‌های جنین چگونه هویت و وظایف متفاوتی پیدا می‌کنند و چه سازوکارهایی باعث می‌شود هر سلول در زمان و مکان مناسب شکل بگیرد.
دستاوردهای او در شناخت مراحل اولیه‌ی رشد جنین انسان، جایزه‌ی سالانه‌ی انجمن پیشرفت زیست‌شناسی اسپانیا را برایش به ارمغان آورد. قرار بود شهبازی این جایزه را در کنفرانس انجمن در اندلس دریافت کند.
جزئیات سانحه‌ی مرگبار قطار
آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج پیش‌تر اعلام کرده بود که شهبازی یکی از مسافران دو قطار حادثه‌دیده بوده و پس از سانحه خبری از او در دسترس نیست. او در واگن جلویی قطار سفر می‌کرد؛ قطاری که در برخورد با قطار دیگری در نزدیکی اوردا، در جنوب مادرید، گرفتار شد.
در این حادثه ۶۹ نفر جان باختند و مجموعاً بیش از ۵۴۰ مسافر در دو قطار حضور داشتند. برخورد شدید قطار سریع‌السیر با بخش پشتی قطار متوقف‌شده، این سانحه را به یکی از مرگبارترین حوادث ریلی اروپا در تاریخ معاصر و بدترین فاجعه‌ی ریلی اسپانیا از سال ۲۰۱۳ تبدیل کرد. دولت اسپانیا نیز سه روز عزای عمومی اعلام کرد.
روایت برادر مارتا از آخرین دیدار خانوادگی و دو فرزند خردسال او
یکی از بخش‌های تأثیرگذار گزارش‌های منتشرشده درباره این حادثه، روایت کارلوس شهبازی، برادر مارتا که فیزیک‌دان و پژوهشگر ریاضیات است، از آخرین دیدار خانوادگی آنهاست.
به گفته کارلوس، مارتا که طی سالهای گذشته در لندن زندگی می‌کرد، پیش از سفر به جنوب اسپانیا، در مادرید به دیدار پدر و مادر و دیگر اعضای خانواده رفته بود و همه اعضای خانواده شب پیش از حادثه در کنار یکدیگر شام خورده بودند. او در گفت‌وگو با رسانه‌ها گفت: «ساعتی قبل از حادثه همه با هم شام خورده بودیم.»
لحظات پراضطراب پس از حادثه و روند شناسایی
کارلوس شهبازی، برادر مارتا، در گفت‌وگو با رسانه‌ها از تلاش‌های خانواده برای یافتن خواهرش پس از حادثه قطار روایت کرده است. به گفته او، پدر و مادرشان پیش از حرکت قطار، مارتا را در ایستگاه آتوچا در مادرید بدرقه کرده بودند. پس از اطلاع از سانحه، اعضای خانواده خود را به محل حادثه رساندند، اما نتوانستند او را در میان مسافران مجروحی که از قطار خارج می‌شدند یا افرادی که برای انتقال به مراکز درمانی جابه‌جا می‌شدند، پیدا کنند.
با ادامه بی‌خبری، خانواده مفقود شدن مارتا را به گارد مدنی اسپانیا گزارش کردند و پیگیری‌های خود را از بیمارستان‌ها و مراکز درمانی آغاز کردند. کارلوس گفته است که خانواده به‌طور مداوم با بیمارستان‌ها و شماره‌هایی که نیروهای امدادی و پلیس برای پیگیری وضعیت مفقودان اعلام کرده بودند، تماس می‌گرفتند. پدر و مادر مارتا نیز برای کمک به شناسایی قربانیان، نمونه DNA در اختیار مقام‌های اسپانیایی قرار دادند.
برادر مارتا سرانجام اعلام کرد که خانواده شامگاه شنبه، پس از چند روز انتظار و جست‌وجو، از سوی مقام‌های اسپانیایی در جریان شناسایی پیکر خواهرش قرار گرفتند. به نوشته رسانه‌های اسپانیایی، این تأیید پس از انجام بررسی‌های پزشکی قانونی و شناسایی قربانیان صورت گرفت؛ پایانی تلخ برای روزهایی که خانواده همچنان به یافتن او امیدوار بودند.
مارتا شهبازی دو فرزند خردسال به نام‌های داریو، سه‌ساله، و آلما، هفت‌ساله، داشت. او چهارشنبه برای شرکت در یک کنفرانس علمی به مقصد جنوب اسپانیا سفر کرد و قرار بود فرزندانش روز جمعه به منطقه‌ای ساحلی در نزدیکی اوئلوا بروند و به مادرشان ملحق شوند؛ سفری که پس از وقوع سانحه مرگبار قطار هرگز انجام نشد. دو کودک پس از حادثه در مادرید و در کنار پدرشان ماندند.
کارلوس درباره خواهرزاده‌هایش گفت که آنها را بسیار دوست دارد و تلاش می‌کند تا حد امکان وقت بیشتری با آنها بگذراند. او همچنین درباره اطلاع‌رسانی به کودکان پس از حادثه گفت: «تقریباً چیزی درباره اتفاقی که افتاده به آنها نگفته‌ایم.»
این روایت در حالی منتشر شد که خانواده مارتا پس از چند روز انتظار و جست‌وجو میان مجروحان و قربانیان حادثه، سرانجام از سوی مقام‌های اسپانیایی در جریان مرگ او قرار گرفتند.
پیشینه ایرانی مارتا شهبازی
مارتا شهبازی در سال ۱۹۸۵ در شهر لئون اسپانیا متولد شد. پدر او ایرانی بود که به اسپانیا مهاجرت کرده بود و مادرش معلم دوره ابتدایی در منطقه کاریزو د لا ریبرا در استان لئون اسپانیا بود. به این ترتیب، شهبازی با وجود تولد و رشد در اسپانیا، دارای ریشه خانوادگی ایرانی بود. او حدود ۱۵ سال پیش هم همراه خانواده‌ش به ایران سفر کرده بود.
مارتا، خواهر کارلوس شهبازی، فیزیک‌دان و پژوهشگر ریاضیات، و خواهرزاده ماریا خوزه آلونسو، استاد دانشگاه سانتیاگو د کامپوستلا و از چهره‌های شناخته‌شده حوزه داروسازی زیستی در اسپانیا بود.
مرکز تحقیقات پزشکی مولکولی و بیماری‌های مزمن اسپانیا (CiMUS) نیز با انتشار پیامی درگذشت او را تسلیت گفت و با ماریا خوزه آلونسو، همکار این مرکز و خاله مارتا، ابراز همدردی کرد. این مرکز از شهبازی به‌عنوان پژوهشگری جوان و برجسته، سرپرست گروه تحقیقاتی در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج و دانشیار وابسته مؤسسه سلول‌های بنیادی دانشگاه کمبریج یاد کرد.
سوابق علمی و پژوهش‌های مارتا شهبازی
شهبازی تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه مستقل مادرید در رشته زیست‌شناسی آغاز کرد و مدرک کارشناسی ارشد زیست‌پزشکی مولکولی گرفت. سپس دوره دکترای خود را در مرکز ملی تحقیقات سرطان اسپانیا (CNIO) گذراند و در زمینه سازوکارهای حفظ شکل و یکپارچگی سلول‌های بنیادی پوست پژوهش کرد.
او در سال ۲۰۱۴ به‌عنوان پژوهشگر پسادکترا به دانشگاه کمبریج پیوست و در سال ۲۰۲۰ گروه تحقیقاتی مستقل خود را در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی (MRC Laboratory of Molecular Biology) راه‌اندازی کرد.
بخش مهمی از پژوهش‌های شهبازی به بررسی مراحل اولیه رشد جنین انسان و سازوکارهای سلولی و مولکولی شکل‌گیری جنین اختصاص داشت. گروه تحقیقاتی او در مطالعه و پرورش جنین‌های انسانی در محیط آزمایشگاهی پس از مرحله لانه‌گزینی به دستاوردهای مهمی رسید؛ پژوهش‌هایی که امکان بررسی مراحل اولیه رشد انسان را برای دانشمندان فراهم‌تر کرد.
جایزه علمی که قرار بود در روز حادثه دریافت کند
مارتا شهبازی در سال ۲۰۲۶ برنده جایزه خوزه لوئیس گومز-اسکارمتا از انجمن زیست‌شناسی تکوینی اسپانیا شد. این جایزه به پاس مشارکت‌های علمی او در مطالعه مراحل اولیه رشد انسان به وی اختصاص یافته بود.
قرار بود این جایزه در جریان کنفرانس سالانه انجمن که از ۲۸ تا ۳۰ اکتبر در ال‌رومپیدو، منطقه اوئلوا در اندلس اسپانیا برگزار می‌شد، به او اهدا شود؛ اما شهبازی در مسیر سفر به این رویداد علمی، قربانی سانحه مرگبار قطار شد.
او پیش از این نیز در سال ۲۰۱۹ جایزه 3Rs را برای پژوهش‌هایی که به کاهش و جایگزینی استفاده از حیوانات آزمایشگاهی در مطالعات زیست‌شناسی تکوینی کمک می‌کرد، دریافت کرده بود. همچنین در سال ۲۰۲۴ برنده جایزه Suffrage Science در حوزه علوم زیستی شد و در سال ۲۰۲۶ به‌عنوان برنده جایزه استعداد نوظهور انجمن پژوهشگران اسپانیایی در بریتانیا (SRUK/CERU) معرفی شده بود.
نظرات کاربران