باشگاه خبرنگاران جوان؛ آزاده محبی - کاهش منابع آبی، محدودیت در تأمین آب و قطعی برق در چاه‌های کشاورزی به‌همراه شرایط اقلیمی نامناسب، به عنوان چالش‌هایی عمده و جدی در مسیر تولید محصولات کشاورزی شناخته می‌شوند. به‌گفته کارشناسان، این مشکلات نه تنها به افت عملکرد مزارع و باغات منجر می‌شود بلکه دستیابی به اهداف خودکفایی در تولید محصولات اساسی را نیز با موانع بیشتری روبرو می‌سازد.
طبق برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته، باید مصرف آب در بخش کشاورزی از حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب به ۶۵ میلیارد مترمکعب تا پایان برنامه هفتم توسعه کاهش یابد. در این شرایط، کاهش تخصیص آب و مشکلات ناشی از قطعی برق چاه‌های کشاورزی می‌تواند به‌طور جدی بر توانایی گسترش سطح زیر کشت و افزایش تولید تأثیر بگذارد.
در این بین، قطع برق چاه‌های کشاورزی به یکی از نگرانی‌های عمده کشاورزان تبدیل شده است. بر اساس قانون، وزارت نیرو موظف است برق مورد نیاز چاه‌های کشاورزی دارای مجوز را در تمام ساعات روز و شب تأمین کند و در صورت اعمال محدودیت، موظف به جبران خسارت ناشی از آن برای کشاورزان می‌باشد؛ اما فعالان این حوزه بر این باورند که اجرای این تکالیف با چالش‌های زیادی همراه بوده است.
کارشناسان همچنین هشدار می‌دهند که ادامه‌دار بودن قطعی برق در فصل‌های حساس زراعی و به‌ویژه در دوره‌هایی که محصولات به آبیاری مداوم نیاز دارند، می‌تواند آسیب‌های زیادی به تولید وارد کند. برخی برآوردها نشان‌دهنده کاهش حداقل ۳۰ درصدی در تولید محصولات اساسی در صورت ادامه این وضعیت هستند.
از سوی دیگر، معرفی سامانه‌های نوین آبیاری به‌عنوان راهکاری مؤثر برای افزایش بهره‌وری مصرف آب و کاهش آثار منفی کم‌آبی در کشاورزی مورد توجه قرار گرفته است. بر مبنای آمار موجود، تاکنون تقریباً ۳ میلیون و ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی کشور به این سامانه‌ها مجهز شده‌اند و بر اساس برنامه هفتم توسعه، باید سالانه ۳۵۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی به این سامانه‌ها مجهز گردند؛ موضوعی که تحقق آن نیازمند تأمین بودجه و حمایت از سرمایه‌گذاری‌های خصوصی است.
با این حال، کاهش اعتبارات دولتی برای توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و استمرار محدودیت برق چاه‌های کشاورزی، نگرانی‌ها در مورد آینده تولید محصولات اساسی را دوچندان کرده است؛ زیرا از یک‌سو سیاست‌های کشاورزی به کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری تأکید دارند و از سوی دیگر، مشکلات زیرساختی می‌تواند تولید و برنامه‌های خودکفایی را با چالش‌های جدی مواجه کند.
اجرای ۸ هزار و ۲۰۰ هکتار سامانه نوین آبیاری باوجود محدودیت‌های اعتباری
فریبرز عباسی، مجری طرح سامانه‌های نوین آبیاری وزارت جهاد کشاورزی، در مورد شرایط اعتباری در این زمینه گفت: از آغاز سال جاری، ۸ هزار و ۲۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی به سامانه‌های نوین آبیاری مجهز شده‌اند.
او توضیح داد: سال گذشته این سامانه‌ها در سطح ۸۰ هزار هکتار اجرا شد که ۳۰ هزار هکتار از این میزان با همکاری بخش خصوصی انجام شده است.
عباسی همچنین به کاهش اعتبارات دولتی برای این موضوع اشاره و اعلام کرد: کشاورزانی که توان مالی کافی دارند، منتظر تأمین منابع مالی دولتی نمی‌مانند؛ به‌ویژه با توجه به چالش‌های ناشی از قطعی برق و تغییرات جوی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین آبیاری اکنون بیش از هر زمان دیگری مورد توجه است.
وی با تأکید بر آثار قطعی برق بر عملکرد کشاورزی تصریح کرد: قطعی برق حدود ۱۰ درصد در کاهش عملکرد و تولید اثرگذار بوده است.
او افزود: بخش کشاورزی به دلیل شرایط پیش آمده، به سمت تولید برق از طریق پنل‌های خورشیدی حرکت کرده است و پیش‌بینی می‌شود که در آینده تعداد بیشتری از صنایع کشاورزی و واحدهای کشت و صنعت به این سمت گرایش پیدا کنند تا بخشی از مشکلات ناشی از قطعی برق مرتفع گردد.
عباسی درباره ظرفیت‌های توسعه سامانه‌های نوین آبیاری خاطرنشان کرد: در حال حاضر امکان توسعه این سامانه‌ها در حدود ۲.۵ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی وجود دارد؛ با توجه به ظرفیت‌هایی که در چند دهه اخیر در تولید لوازم و تجهیزات آبیاری ایجاد شده، از نظر تأمین تجهیزات با محدودیت خاصی مواجه نیستیم.
او با بیان اینکه کشور توانایی تجهیز سالانه ۴۰۰ هزار هکتار از اراضی به این سامانه‌ها را دارد، افزود: با برنامه‌ریزی مناسب و تأمین منابع مالی، می‌توان در طی یک برنامه هفت تا هشت‌ساله، اراضی مستعد را به این سامانه‌ها مجهز کرد.
خسارت ۳۰۰ هزار میلیارد تومانی قطعی برق و محدودیت‌های آبی به کشاورزی
امیر هدایتی، مدیرکل دفتر امور آب وزارت جهاد کشاورزی، در ادامه به تدوین الگوی کشت برای سال زراعی جاری اشاره کرد و گفت: الگوی کشت با رعایت الزامات قانونی برنامه هفتم توسعه، سه ماه قبل از آغاز سال زراعی تنظیم شده است.
او بیان داشت: با اینکه پیش‌بینی شده مصرف آب در بخش کشاورزی به ۶۵ میلیارد مترمکعب تا پایان برنامه هفتم کاهش یابد، اما الگوی کشت تدوین‌شده با مصرف ۶۹ میلیارد مترمکعب نهایی شده که نسبت به پیش‌بینی اولیه ۷۱ میلیارد مترمکعب، کاهش نشان می‌دهد.
هدایتی همچنین به چالش قطعی برق چاه‌های کشاورزی اشاره کرد و گفت: بر اساس مصوبه اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۱ در راستای مدیریت مصرف برق و رفع ناترازی‌ها، بخش کشاورزی برای ماه‌های گرم سال برنامه مشخصی دارد، با این حال گزارش‌هایی از قطعی برق در برخی نواحی دریافت شده است.
مدیرکل دفتر امور آب وزارت جهاد کشاورزی ادامه داد: ما موضوع تأمین آب و حفظ امنیت غذایی را در مذاکره با وزارت نیرو قرار داده و سعی داریم این مسئله را از طریق شورای دو وزارتی و شورای عالی آب دنبال کنیم تا با تغییر اولویت‌بندی در اعمال محدودیت‌های برق، خسارت به بخش کشاورزی را به حداقل برسانیم.
هدایتی به عواقب ناشی از محدودیت‌های آبی و قطع برق هشدار داده و تأکید کرد: تأثیرات این چالش‌ها تنها به کاهش تولید محصولات محدود نمی‌شود و همچنین تجهیزات و تأسیسات کشاورزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
او آمار داده که بیش از ۹ میلیون تن از محصولات زراعی و باغی، معادل تقریباً ۱۰ درصد از این محصولات، آسیب دیده‌اند و ارزش مالی خسارت‌های به وجود آمده به حدود ۳۰۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد.
ضرورت تأمین برق پایدار و توسعه آبیاری نوین برای حفظ تولید
خلاصه اظهارات مقامات و کارشناسان حاکی از آن است که بخش کشاورزی برای عبور از شرایط کنونی، علاوه بر مدیریت منابع آبی، به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آبیاری و تأمین برق پایدار نیاز دارد. هرچند توسعه سامانه‌های نوین آبیاری می‌تواند با افزایش بهره‌وری به کاهش مصرف آب کمک کند، اما این فناوری به‌تنهایی جایگزین تأمین برق مورد نیاز چاه‌های کشاورزی نخواهد شد.
بنابراین، برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه در زمینه کاهش مصرف آب و افزایش تولید محصولات اساسی، نیاز است که وزارتخانه‌های نیرو و جهاد کشاورزی همکاری بیشتری داشته باشند و بودجه کافی برای توسعه سامانه‌های نوین آبیاری تخصیص یابد و تعهدات قانونی در خصوص تأمین برق چاه‌های کشاورزی به‌خوبی اجرا شود.
در غیر این صورت، تداوم همزمان محدودیت‌های آبی و برق می‌تواند هزینه‌های تولید را افزایش دهد، کارایی مزارع و باغات را کاهش دهد و دستیابی به اهداف خودکفایی در محصولات اساسی را به چالش‌های جدی گرفتار کند.