کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و نقش امریکا و بریتانیا در سرنگونی دولت محمد مصدق، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در حافظه سیاسی ایران است. این تجربه، برای بخش مهمی از نیروهای سیاسی ایران، نشانه‌ای از آسیب‌پذیری حاکمیت ملی در برابر مداخله قدرت‌های خارجی بود و نشان از کینه امریکا از ایران سالها قبل از پیروزی انقلاب بود.
تبعید امام ره پس از دستگیری ایشان در قم در سال ۱۳۴۲ شمسی رخ داد. دستگیری امام (ره) به دلیل مخالفت صریح و قاطع با برنامه اصلاحات ارضی شاه و تلاش رژیم برای کاهش نفوذ و سلطه اجتماعی روحانیت بود.
تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ را باید فراتر از یک اقدام اعتراضی مقطعی بررسی کرد. ورود شاه به آمریکا برای درمان پزشکی، نگرانی از احتمال تکرار سناریوی سال ۱۳۳۲ و شرایط ماه‌های نخست پس از انقلاب، از جمله عواملی بودند که به شکل‌گیری این رویداد کمک کردند.
به فرموده رهبر شهید انقلاب: سیزدهم آبان روزی است که دانشجوهای ما رفتند سفارت آمریکا را تسخیر کردند؛ یکی از روزهایی است که در تاریخ ما، در حافظه‌ی ملّی ما باید بماند؛ باید فراموش نشود، باید مردم ما همه از آن مطّلع باشند. خوشبختانه منابع اطّلاع هم در کشور وجود دارد؛ خیلی از مسائلِ آن روز را می توان درون کتابهای مختلف و کتابهایی که ویژه‌ی این مسئله نوشته شده، خواند و فراگرفت. این از لحاظ تاریخی.
امّا از جنبه هویّتی، که این مهم‌تر است. تسخیر سفارت، هویّتِ حقیقی دولت ایالات متحده آمریکا را روشن کرد، هویّت واقعی و ذاتی نهضت اسلامی و انقلاب اسلامی را هم روشن کرد و مشخص کرد؛ تأثیر هویتی این حادثه این است. البته ما ایرانی‌ها ذات استکباری آمریکا را می‌شناختیم؛ این‌جور نبود که ندانیم آمریکا چه‌کاره است ــ لکن این حادثه برای ما این قضیه را بیشتر روشن کرد. دلم می خواهد شما جوانهای عزیز تا عمقِ مساله را درک کنید؛ بادقت توجه کنید.
به تعبیر امام شهید (رض): حادثه سیزدهم آبان و تسخیر سفارت آمریکا به وسیله‌ی دانشجویان را از دو زاویه می شود نگاه کرد: یکی از زاویه تاریخی، و دیگری از زاویه‌ی هویتی. یک حادثه‌ای است که اتفاق افتاده، می‌خواهیم این حادثه را درست بفهمیم، درک کنیم. از نظر تاریخی، بدون شک، در تاریخ آینده کشور، این روز یک روز افتخار و پیروزی برای ملّت خواهد بود، بدون تردید؛ روزی است که جوانهای ما در مقابل قدرتی که سیاستمداران عالم از آن قدرت می‌ترسیدند، جرات کردند، نترسیدند، به سفارت او تهاجم کردند به استدلالی، با یک دلیلی، به یک علّتی روز افتخار است، روز پیروزی است. ما در تاریخ خودمان روزهای پیروزی داشته‌ایم، روزهای ضعف و اضمحلال هم داشته‌ایم که هر دو را باید به یاد داشت. تاریخ خودمان که می گویم، منظورم تاریخ هزارساله و دوهزارساله نیست. از دورانی که استعمار به وجود آمد و استعمار و استکبار در دنیا رایج شد، کشور ما هم برکنار نماند، و حوادثی در کشور به وجود آمد؛ بعضی از این حوادث، حوادث مهم، پیروزمندانه، قدرت‌نمایانه است برای ملّت ایران، بعضی از این حوادث هم حوادث تلخی است.
تسخیر سفارت آمریکا و گروگان‌گیری کارکنان آن به مدت ۴۴۴ روز، نقطه عطفی در روابط تهران و واشنگتن بود. این واقعه در داخل ایران به تقویت گفتمان ضدآمریکایی و تثبیت بخشی از مناسبات سیاسی پس از انقلاب کمک کرد؛ در عرصه بین‌المللی نیز به بحرانی دیپلماتیک انجامید که آثار آن بر روابط دو کشور ماندگار شد.
۱۳ آبان نماد مبارزه با استکبار جهانی و ایستادگی در برابر سلطه خارجی است. اما پرسش اساسی این است که این مفهوم در سیاست‌گذاری عملی چگونه تعریف و ارزیابی می‌شود.
اگر استقلال را توانایی یک کشور برای تصمیم‌گیری درباره منافع و اولویت‌های خود بدانیم، تحقق آن تنها به موضع‌گیری در برابر قدرت‌های خارجی محدود نمی‌شود. استقلال اقتصادی، کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای بیرونی، توسعه فناوری، تقویت نهادهای کارآمد و افزایش ظرفیت تولید داخلی نیز از مؤلفه‌های آن هستند. همچنین، میزان موفقیت یک سیاست خارجی را باید با توجه به پیامدهای آن برای امنیت، توسعه، هزینه‌های اقتصادی و فرصت‌های پیش روی جامعه سنجید.
وجه دیگر ۱۳ آبان، روز دانش‌آموز است؛ مناسبتی که باید آن را در چارچوب نقش نسل جوان در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بررسی کرد. حضور دانش‌آموزان در تطاهرات سال ۱۳۵۷، این روز را به بخشی از حافظه تاریخی انقلاب اسلامی تبدیل کرده است.
پاسداشت نقش دانش‌آموزان نمی‌تواند تنها به یادآوری گذشته محدود بماند. نسل جوان یکی از سرمایه‌های راهبردی کشور است، کیفیت آموزش، امکان رشد علمی، دسترسی به فرصت‌های برابر، پرورش تفکر نقادانه و فراهم‌بودن زمینه مشارکت اجتماعی مسئولانه باید در مرکز توجه قرار گیرد.
جامعه‌ای که از استقلال و اقتدار ملی سخن می‌گوید، ناگزیر است درباره کیفیت آموزش، چشم‌انداز شغلی جوانان، امکان نوآوری و میزان اعتماد نسل جدید به آینده نیز پاسخ‌های روشن داشته باشد. در غیر این صورت، میان آرمان‌های اعلام‌شده و تجربه روزمره شهروندان فاصله ایجاد می‌شود؛ فاصله‌ای که با تکرار نمادها به‌تنهایی برطرف نخواهد شد.
۱۳ آبان فرصتی برای بازخوانی یکی از پیچیده‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر ایران است؛ فصلی که در آن خاطره مداخله خارجی، انقلاب، شکل‌گیری نظم سیاسی جدید و بحران طولانی روابط ایران و آمریکا به یکدیگر گره خورده‌اند.
نگاه تاریخی به این مناسبت، زمانی به تحلیل راهبردی تبدیل می‌شود که گذشته را نه صرفاً برای بازتولید مواضع پیشین، بلکه برای فهم بهتر انتخاب‌های امروز به کار گیرد. استقلال سیاسی، اگر قرار است به یک دستاورد پایدار تبدیل شود، باید با توان اقتصادی، امنیت ملی، پیشرفت علمی، کارآمدی حکمرانی و بهبود زندگی مردم پیوند برقرار کند.
ارزش یک مناسبت تاریخی، تنها در یادآوری آنچه رخ داده خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توانایی آن برای روشن‌کردن مسیر پیش رو نیز معنا پیدا می‌کند.
*روزنامه نگار و مدرس دانشگاه
نظرات کاربران