غزال زیاری- قرار بود که سیستم رجیستری تلفن‌همراه در ایران به‌منظور مبارزه با قاچاق و سامان‌دهی به بازار موبایل اجرا شود؛ اما اکنون سؤال جدی مطرح است که آیا این ابزار به‌تدریج به وسیله‌ای برای محدود کردن حق انتخاب مصرف‌کنندگان تبدیل شده است؟ ممنوعیت ثبت و فعال‌سازی ۲۴ مدل گوشی تنها یک تصمیم اداری درباره واردات چند کالا نیست؛ این تصمیم به‌طور مستقیم بر امکان استفاده مردم از دستگاه‌هایی تأثیر می‌گذارد که آن‌ها ممکن است با هزینه شخصی و از مسیرهای قانونی خریداری کرده باشند. در این وضعیت، مصرف‌کننده نه تنها با محدودیت انتخاب مواجه است، بلکه نسبت به آینده گوشی و سرمایه‌ای که برای خرید آن صرف کرده، دچار ابهام است.

مسئله این نیست که دولت نباید بر واردات تلفن همراه نظارت کند یا ثبت شناسه تجهیزات در شبکه ارتباطی را متوقف کند. مشکل این است که نظارت بر واردات، تأیید فنی و ثبت شناسه نباید به معذوریتی برای اعمال ممنوعیت‌های مبهم و سلب امکان استفاده از کالا تبدیل شود. اگر یک مدل گوشی از نظر فنی با شبکه ارتباطی کشور سازگار است، چرا باید امکان ثبت آن به‌طرز ناگهانی با یک تصمیم اداری مسدود شود؟ اگر مساله مرتبط با واردات تجاری، تأمین ارز یا سیاست‌های گمرکی باشد، چرا باید هزینه و عواقب این تصمیم به مصرف‌کننده‌ای منتقل شود که نقشی در تعیین این سیاست‌ها نداشته است؟

مقایسه وضعیت با کشورهای دیگر نیز نشان می‌دهد که وجود سامانه رجیستری به‌معنای مجاز بودن هر نوع محدودیت نیست. کشورها ممکن است برای ثبت شناسه، پرداخت عوارض یا تأیید مالکیت قوانینی داشته باشند، اما این با ممنوعیت ثبت مدل‌های خاص تفاوت دارد. رجیستری زمانی می‌تواند ابزاری برای مبارزه با قاچاق باشد که قواعد آن شفاف، قابل پیش‌بینی و متناسب با هدفشان باشد؛ نه اینکه به سازوکاری برای محدود کردن بازار، کاهش رقابت و تحمیل هزینه‌های سیاستی به مردم تبدیل شود. در نهایت، سؤال اصلی این است: در این تصمیمات، چه کسی از منافع مصرف‌کنندگان دفاع می‌کند و کدام نهاد مسئول پاسخگویی درباره محروم کردن مردم از حق انتخاب کالایی است که برای خرید آن هزینه کرده‌اند؟

رجیستری چیست و چرا اجرا می‌شود؟

رجیستری تلفن همراه به معنای ثبت شناسه دستگاه و انطباق آن با اطلاعات لازم برای استفاده از شبکه ارتباطی است. شناسه بین‌المللی تجهیزات موبایل یا IMEI، معمولاً کدی ۱۵ رقمی است که برای شناسایی یک دستگاه در شبکه‌های تلفن همراه به کار می‌رود. گوشی‌های دوسیم‌کارته ممکن است بیش از یک شناسه IMEI داشته باشند.

اپراتورهای تلفن همراه از این شناسه برای شناسایی تجهیزات، مدیریت دسترسی به شبکه و مسدود کردن گوشی‌های سرقت‌شده یا دستگاه‌هایی که طبق مقررات نمی‌توانند خدمات دریافت کنند، استفاده می‌کنند.

البته هدف از رجیستری در تمام نقاط جهان یکسان نیست. در برخی کشورها، هدف از ثبت IMEI جلوگیری از استفاده گوشی‌های غیرمجاز یا فاقد سابقه گمرکی است و در جاهای دیگر، هدف جلوگیری از استفاده از گوشی‌های سرقت‌شده می‌باشد. نظام تأیید فنی تجهیزات مخابراتی نیز یک بحث جداگانه است که در آن سازگاری دستگاه با استانداردهای فنی و الزامات استفاده از باندهای فرکانسی بررسی می‌شود.

بنابراین، وجود سامانه ثبت IMEI در دو کشور به معنای وجود قوانین مشابه نیست.

سازوکار نظام‌های معمول رجیستری در کشورها یکسان است؟

  • ترکیه

ترکیه یکی از کشورهایی است که قانون ثبت IMEI برای گوشی‌های مسافران از خارج کشور را دارد. سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات ترکیه، امکان ثبت گوشی‌های همراه مسافری را فراهم کرده و استفاده از دستگاه‌هایی که به مدت ۱۲۰ روز بدون ثبت IMEI باقی مانده‌اند، متوقف می‌کند. برای ادامه استفاده از خدمات شبکه پس از این دوره، باید فرایند ثبت دستگاه انجام شود. همچنین ثبت گوشی‌ها تنها در مدت ۳۶۵ روز از ورود به ترکیه امکان‌پذیر است و نباید مهلت استفاده بدون ثبت با مهلت ثبت دستگاه اشتباه گرفته شود.

طبق مقررات گمرکی ترکیه، هر مسافر می‌تواند هر سه سال یک گوشی را با معافیت گمرکی به کشور وارد کند، مشروط به رعایت شرایط خاص مربوط به استفاده شخصی و خطوط تلفن ثبت‌شده به نام خود.

تجربه ترکیه نشان می‌دهد که ثبت شناسه گوشی مسافری می‌تواند به عنوان یک الزام قانونی اجرا شود و برای آن مهلت‌ها و محدودیت‌های مشخصی تعیین گردد. در این مدل، دستگاه همراه مسافر به‌طور کلی از مسیر ثبت شخصی عبور می‌کند؛ در حالی که ورود تجاری و معافیت گمرکی پیرو ضوابط جداگانه‌ای هستند.

در ترکیه، هزینه رجیستری گوشی‌های واردشده برای استفاده شخصی مبلغ ثابتی است که به برند، مدل یا قیمت وابسته نیست.

  • اندونزی

اندونزی نیز ثبت IMEI را در کنار فرآیندهای گمرکی برای گوشی‌های وارداتی به کار می‌گیرد. بر اساس راهنمای رسمی اداره کل گمرک و مالیات غیرمستقیم اندونزی، گوشی‌های همراه، تبلت‌ها و رایانه‌های دستی با قابلیت اتصال سلولی که از خارج وارد می‌شوند، باید مطابق قوانین ثبت IMEI شوند تا بتوانند از شبکه تلفن همراه اندونزی استفاده کنند.

نکته مهم در اندونزی این است که ثبت IMEI خود به‌تنهایی هزینه‌ای ندارد، اما ورود دستگاه ممکن است مشمول حقوق ورودی و مالیات‌های مرتبط باشد. بنابراین رایگان بودن ثبت شناسه به معنای معافیت از هزینه‌های واردات نیست.

برای گردشگران خارجی نیز استثنائاتی وجود دارد؛ بر اساس راهنمای رسمی گمرک اندونزی، مسافرانی که از سیم‌کارت کشور مبدا و سرویس رومینگ بین‌المللی استفاده می‌کنند، ملزم به ثبت IMEI نیستند. علاوه بر این، گردشگران خارجی می‌توانند از طریق مراکز اپراتورهای تلفن همراه به مدت ۹۰ روز به شبکه دسترسی داشته باشند، بدون اینکه نیاز به طی مسیر ثبت IMEI برای ورود دائمی داشته باشند.

این تفاوت در مقایسه با شرایط ایران مهم است: در اندونزی، ورود یک گوشی برای اقامت کوتاه‌مدت یک گردشگر طی مسیر متفاوتی نسبت به گوشی‌ای که قرار است بعد از ورود به‌صورت دائمی استفاده شود، دنبال خواهد کرد.

در نتیجه در اندونزی ثبت IMEI رایگان است، ولی عوارض واردات بر اساس ارزش گوشی محاسبه می‌شود و معافیت ۵۰۰ دلاری نیز در نظر گرفته شده است.

  • کلمبیا

در کلمبیا، مسافرانی که گوشی‌های خود را از خارج وارد می‌کنند، باید فرآیند ثبت دستگاه را انجام دهند. در راهنمای رسمی کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات کلمبیا اشاره شده که فرد باید برای ثبت گوشی به اپراتور تلفن همراه مراجعه و فاکتور خرید، مدرک پرداخت یا مستندات مالکیت دستگاه را ارائه دهد. همچنین قبل از خرید و ثبت گوشی باید بررسی شود که مدل مورد نظر از لحاظ فنی برای استفاده در کلمبیا تأیید شده باشد و در غیر این صورت، اپراتور امکان ثبت آن را ندارد.

در اینجا دو فرآیند متفاوت به هم متصل شده‌اند: اول، احراز مالکیت و ثبت شناسه دستگاه در شبکه؛ دوم، اطمینان از اینکه مدل گوشی با مقررات فنی کشور مطابقت دارد.

مقررات کلمبیا برای واردات تجاری نیز مسیر مجزایی دارد و شناسه گوشی‌های وارداتی در جریان تشریفات گمرکی و ترخیص در پایگاه داده IMEI ثبت می‌شود؛ اما برای گوشی‌هایی که مسافران از طریق مرسوله وارد می‌کنند، ثبت از سوی کاربر به انجام می‌رسد.

بنابراین، کلمبیا نمونه‌ای است که در آن هم گوشی‌های مسافری و هم واردات تجاری تحت نظارت قرار دارند، اما مرجع و زمان ثبت این دو گروه لزوماً یکسان نیست.

نتیجه‌گیری این‌که در کلمبیا، ثبت شناسه بین‌المللی گوشی (IMEI) کاملاً رایگان است و هیچ هزینه‌ای بابت ثبت گوشی از مصرف‌کننده دریافت نمی‌شود. این نکته به تأیید پلیس ملی کلمبیا و کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات این کشور رسیده است.

در اتحادیه اروپا، بر خلاف کشورهای ترکیه، اندونزی و کلمبیا، اساساً هیچ نظام عمومی و سراسری رجیستری گوشی موبایل بر مبنای شماره IMEI وجود ندارد. بدین ترتیب، مصرف‌کننده برای فعال‌سازی گوشی وارداتی، نیازی به ثبت شناسه گوشی در سامانه‌ای ندارد و همچنین پرداخت عوارض رجیستری الزامی نیست.

مدل نظارتی اتحادیه اروپا متفاوت است: تمرکز اصلی بر انطباق فنی و ایمنی دستگاه پیش از ورود به بازار است، نه بر ثبت تک‌تک گوشی‌ها بعد از واردات.

مقایسه وضعیت ترکیه، اندونزی، کلمبیا و اتحادیه اروپا به‌روشنی نشان می‌دهد که مقابله با قاچاق تلفن همراه الزاماً به معنای تحمیل هزینه‌های سنگین رجیستری به خریدار یا محدود کردن امکان استفاده از مدل‌های خاص گوشی نیست.

ترکیه برای ثبت گوشی مسافری مبلغ ثابتی دریافت می‌کند؛ اندونزی ثبت IMEI را به‌صورت رایگان انجام می‌دهد و هزینه‌های واردات بر اساس ارزش کالا محاسبه می‌شود؛ در کلمبیا ثبت شناسه هیچ هزینه‌ای برای مصرف‌کننده ندارد و اتحادیه اروپا نیز اصولاً نظام عمومی و اجباری ثبت IMEI برای فعال‌سازی گوشی‌ها ندارد. بنابراین، اصل نظارت بر ورود گوشی به کشور را نمی‌توان با هر نوع محدودیتی که تحت عنوان رجیستری اعمال می‌شود، یکسان دانست.

اما در کشور ما، رجیستری به سیستمی تبدیل شده که قواعد آن برای مصرف‌کننده همیشه شفاف و قابل پیش‌بینی نیست؛ یک روز هزینه ثبت گوشی افزایش می‌یابد و روز دیگر محدودیت‌های جدیدی برای واردات یا ثبت مدل‌های خاص اعلام می‌شود و در نهایت مصرف‌کننده باید هزینه تصمیماتی را بپردازد که نه در اتخاذ آنها نقشی داشته و نه فرصت چندانی برای اعتراض به آن‌ها دارد. ممنوعیت ثبت ۲۴ مدل گوشی نیز نشان می‌دهد که دامنه این سیاست دیگر فقط به شناسایی گوشی‌های قاچاق یا دریافت عوارض محدود نشده و می‌تواند به طور مستقیم حق انتخاب مصرف‌کننده را تحت تأثیر قرار دهد.

مهم‌تر از همه، نسبت میان هزینه‌ای است که از مردم دریافت می‌شود و نتیجه‌ای که این سیاست در واقعیت به دست آورده است. اگر رجیستری با وجود دریافت مبالغ سنگین از خریداران، تغییرات مداوم قوانین و محدود کردن مدل‌های قابل ثبت، همچنان نتوانسته جلوی ورود و عرضه گوشی‌های قاچاق را به‌طور مؤثر بگیرد، باید درباره کارآمدی و حتی منطق ادامه این شیوه تردید کرد. نمی‌توان از مصرف‌کننده انتظار داشت هزینه نظام نظارتی را پرداخت کند، اما در عین حال با بازار غیرشفاف، مسیرهای دورزدن قوانین و تغییرات غیرقابل پیش‌بینی سیاست‌ها مواجه باشد.

آنچه از مقایسه نمونه‌های ارائه شده به دست می‌آید، این است که الگوی ایران را نمی‌توان صرفاً نسخه‌ای از نظام‌های رجیستری سایر کشورها دانست. ترکیب هزینه‌های سنگین، مقررات متغیر، ممنوعیت مدل‌به‌مدل و انتقال پیامدهای تصمیم‌های سیاستی به خریدار، حداقل در کشورهای مورد بررسی، مشابهی ندارد. اگر هدف رجیستری مبارزه با قاچاق است، معیار موفقیت آن باید کاهش واقعی قاچاق، شفافیت در واردات و حمایت از حقوق مصرف‌کننده باشد؛ نه صرفاً میزان درآمدی که از این طریق از مردم دریافت می‌شود. در غیر این صورت، رجیستری به جای اینکه ابزاری برای سامان‌دهی بازار باشد، به هزینه‌ای دائمی برای مصرف‌کننده تبدیل می‌شود؛ هزینه‌ای که پرداخت آن هیچ تضمینی برای دسترسی به بازار رقابتی، انتخاب آزادانه و حتی مصون ماندن از قاچاق نیست.

۲۲۷۲۲۷