طبق گزارش ایسنا، در حال حاضر ایران به یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مربوط به قطعات رایانه تبدیل شده است. متاسفانه به دلیل نبود فرهنگ مناسب در زمینه بازیافت، انباشت زباله‌ها و پسماندهای الکترونیکی به یک تهدید جدی برای محیط‌زیست تبدیل شده است. این موضوع موجب شده تا زباله‌های الکترونیکی به یک معضل اساسی در سال‌های اخیر بدل شود.
زباله الکترونیکی چیست؟
زباله‌ها یا پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی به ضایعات دیجیتال از قبیل گوشی‌های قدیمی، لپ‌تاپ‌ها و تبلت‌ها، باتری‌ها، پرینترها، مایکروفرها، لامپ‌ها و حتی یخچال‌ها و ماشین‌های لباسشویی اطلاق می‌شود که عمر مفید آنها به پایان رسیده و به معضلی زیست‌محیطی مبدل شده‌اند. این نوع زباله‌ها به دلیل آلایندگی‌های فلزی، در گروه زباله‌های خطرناک دسته‌بندی می‌شوند و در سازمان‌ها، ادارات، شرکت‌ها و انبارهای کوچک انباشته می‌شوند و به دفن نامناسب در مراکز دفع زباله منتهی می‌شوند.
مردم باید درک کنند که یک باتری لیتیومی کوچک یا یک برد قدیمی وقتی در زباله‌های شهری قرار می‌گیرد چقدر می‌تواند برای سلامت انسان‌ها و محیط زیست خطرناک و مضر باشد.
با پیشرفت سریع فناوری و تحول در تکنولوژی‌های جدید، عمر مفید وسایل الکترونیکی نیز به شکل محسوسی کاهش می‌یابد و محصولات نوین و پیشرفته‌تری به بازار عرضه می‌شود، به طوری که حجم زباله‌های الکترونیکی در سطح جهانی افزایش می‌یابد و با توجه به خطراتی که نگهداری این کالاها به همراه دارد، لازم است که از روش‌های علمی برای دفع و بازیافت آنها استفاده کرد تا از آثار منفی بر محیط زیست و سلامت بشری جلوگیری شود.
در حال حاضر آمار دقیق و رسمی در خصوص حجم زباله‌های الکترونیکی در ایران وجود ندارد. بر خلاف کشورهای توسعه‌یافته که دارای سیستم‌های گزارش‌دهی منظم از جانب سازمان‌های محیط زیستی هستند، در کشور ما اسناد این چنینی بر پایه تخمین‌ها منتشر می‌شود و به دلیل عدم وجود سیستم پایش و ثبت در سطح ملی، دسترسی به اطلاعات صحیح و لحظه‌ای از حجم زباله‌های الکترونیکی در ایران مشکل است. با این حال، بنا به گزارش‌های سازمان محیط زیست، تحقیقات دانشگاهی و رویکردهای بین‌المللی، می‌توان این نتیجه را گرفت که حجم پسماندهای الکترونیکی به واسطه افزایش سریع استفاده از اینترنت، خرید گوشی‌های هوشمند و گسترش دستگاه‌های خانگی دیجیتال در حال افزایش است و با در نظر گرفتن جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفری ایران و ورود بالای کالاهای الکترونیکی، کشور ما به عنوان یکی از کشورهای دارای حجم قابل توجه زباله‌های الکترونیکی به شمار می‌آید.
چالش‌های مدیریت زباله‌های الکترونیک
یکی از چالش‌های اصلی در کشور ما این است که بخش عمده‌ای از بازیافت الکترونیک توسط زباله‌گردها و واحدهای غیررسمی انجام می‌شود و شیوه‌های غیر اصولی و غیر علمی که این افراد به کار می‌برند منجر به آلودگی شدید خاک و هوا در مناطق مختلف می‌شود. مساله دیگر، فرهنگ تفکیک پسماندها است. متاسفانه در سطح خانگی هنوز فرهنگ جدا کردن زباله‌ها، اعم از موبایل، باتری و لامپ از بقیه زباله‌ها به درستی شکل نگرفته و این معضل موجب می‌شود که نتوان به دقت مشخص کرد چه میزان از زباله‌های عمومی شامل اجزای الکترونیکی هستند.
به اعتقاد کارشناسان، زباله‌های خطرناک زیست‌محیطی محدود به پسماندهای رایانه‌ای نمی‌شود و شامل قطعاتی نظیر باتری‌های خودرو و سنسورهای مانیتورهای LCD نیز می‌گردد و خطر آنها نه تنها متوجه محیط زیست و آلودگی آب و خاک است، بلکه می‌تواند سلامت انسان را نیز به خطر بیندازد و موجب بروز بیماری‌های غیرقابل جبران شود.
بر اساس اطلاعات گلوبال ای‌وست مانیتور، از نظر حجم، کشورهای با جمعیت بالا و اقتصاد ترقی یافته، بیشترین مقادیر زباله را تولید می‌کنند و ایالات متحده آمریکا به دلیل الگوی مصرف بالا و تحولات سریع فناوری، مقدار بسیار زیادی از این پسماندها را تولید می‌کند. به لحاظ سرانه، کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی بیشتری میزان تولید زباله‌های الکترونیکی را دارا هستند زیرا در این کشورها به دلیل توان خرید بالا، افراد به طور مکرر مدل‌های جدید گوشی، لپ‌تاپ و لوازم خانگی را تعویض می‌کنند.
در کشورهای آسیای شرقی، ژاپن و کره جنوبی به دلیل پیشرفت تکنولوژی و چرخش سریع در تعویض محصولات، در رأس لیست تولید سرانه پسماندها قرار دارند. در حال حاضر در بحث مدیریت زباله‌های الکترونیکی در ایران، سازمان حفاظت محیط زیست، شهرداری‌ها و سازمان مدیریت پسماند نقش مهمی را ایفا می‌کنند. این سازمان‌ها در سال‌های گذشته با همکاری استارتاپ‌های فعال در زمینه بازیافت و خرید و فروش این ضایعات و همچنین بخش خصوصی، اقداماتی را در این زمینه انجام داده‌اند.
قوانین و مقررات بازیافت پسماندهای الکتریکی
از نظر قانونی، قوانین و مقررات مربوط به بازیافت پسماندهای الکترونیکی در سطح بین‌المللی بسیار پیشرفته و در کشور ما نیز در حال توسعه است. در زمینه قوانین جهانی، کشورهای توسعه‌یافته از این مقررات برای جلوگیری از انتقال زباله‌های الکترونیکی به کشورهای فقیر استفاده می‌کنند و یکی از نگرانی‌های جهانی این است که بخش عمده‌ای از زباله‌های الکترونیکی از کشورهای ثروتمند به کشورهای در حال توسعه مانند آفریقا و برخی نقاط آسیا منتقل می‌شود تا تحت عنوان کالای دست دوم مورد بازیافت قرار گیرند.
حجم زباله‌ها و پسماندهای الکترونیکی به واسطه رشد سریع استفاده از اینترنت، خرید گوشی‌های هوشمند و تکثیر لوازم خانگی دیجیتال در حال گسترش است.در ایران، قوانینی که به صراحت به موضوع «بازیافت الکترونیک» مرتبط هستند، در قالب یک کتابچه واحد وجود ندارند، ولی تحت قوانین محیط زیستی اداره می‌شوند. در قانون مدیریت پسماند ایران، بندی وجود دارد که مسئولیت مدیریت چرخه عمر محصول را به تولیدکنندگان و واردکنندگان محول می‌کند، اما چالش اصلی در اجرای صحیح این قانون برای کالاهای الکترونیکی است.
سازمان محیط زیست نیز قوانینی را در زمینه مدیریت مواد خطرناک وضع کرده است به شکلی که پسماندهای الکترونیکی طبق طبقه‌بندی‌ها در دسته پسماندهای خطرناک قرار می‌گیرند و جابجایی یا دفع غیرقانونی آنها وفق قانون مجازات دارد. در حوزه استاندارد، سازمان ملی استاندارد کشور نظارت بر مشخصات فنی محصولات دارد تا از میزان استفاده از مواد سمی در محصولات داخلی کاسته شود.
با این که زباله‌های الکترونیکی تشکیل شده از ترکیبات پیچیده‌ای از مواد شیمیایی و فلزات سنگین هستند، اما هنوز بخش عمده‌ای از آنها بدون جداسازی به زباله‌های شهری منتقل می‌شوند؛ در حالی که عناصری نظیر جیوه، سرب و کروم به محیط زیست نشت کرده و موجب آلودگی خاک و منابع آب زیرزمینی می‌شوند. براساس شواهد، حدود ۷۰ درصد آلودگی فلزات سنگین در شیرابه‌ها به پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی مربوط است. از سوی دیگر، بی‌توجهی به بازیافت این نوع زباله‌ها منجر به از دست رفتن مقدار قابل توجهی از عناصر و فلزات با ارزش قبول نظیر طلا، نقره و مس می‌شود.
به نقل از ایسنا، مردم باید آگاه باشند که یک باتری لیتیومی کوچک یا یک قطعه الکترونیکی قدیمی هنگامی که در زباله‌های شهری قرار می‌گیرد، چقدر می‌تواند برای سلامت آنها و محیط زیست خطرناک و مضر باشد؛ بنابراین مدیریت زباله‌های الکترونیکی پلی است میان حفاظت از سلامت زیست‌محیطی و استخراج ثروت از منابع متروکه که تنها با وجود قانونگذاری دقیق و بهره‌گیری از تکنولوژی پیشرفته ممکن می‌شود.
انتهای پیام
نظرات کاربران