تحلیل ارزش واقعی درآمدهای نفتی بیانگر این است که اوج درآمدهای صادرات نفت ایران در سال ۱۳۹۰ و با رقمی در حدود ۱۶۴ میلیارد دلار (بر اساس قیمت‌های ثبات‌یافته سال ۲۰۲۵) به وقوع پیوسته است.

براساس گزارش دنیای اقتصاد، سال ۱۳۵۳ نیز به‌عنوان یکی از دوره‌های اوج تاریخی درآمد نفتی ایران شناخته می‌شود که ارزش واقعی صادرات نفت در آن سال به تقریباً ۱۳۶ میلیارد دلار رسید.

در سال ۱۳۹۰، جمعیت ایران تقریباً ۲٫۴ برابر جمعیت سال ۱۳۵۳ بود و بنابراین، علی‌رغم اینکه مجموع درآمد نفتی در سال ۱۳۹۰ بالاتر بود، درآمد سرانه واقعی نفتی در سال ۱۳۵۳ تقریباً دو برابر سال ۱۳۹۰ به حساب می‌آید. سهم دریافتی هر ایرانی در سال ۱۳۵۳ حدود ۳۴۷ دلار در ماه و در سال ۱۳۹۰ حدود ۱۷۵ دلار در ماه محاسبه شده که در سال‌های اخیر به حدود ۴۰ دلار کاهش یافته است.

چهار موج بحرانی کاهش درآمد نفت

اولین شوک به کاهش درآمد نفت با تحولات انقلاب اسلامی و اختلال در تولید و صادرات نفت از سال ۱۳۵۷ آغاز شد. تولید نفت ایران که در شهریور ۱۳۵۷ به تقریباً ۶ میلیون بشکه در روز نزدیک شده بود، در آذر به حدود ۲٫۳ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.

علت اصلی این افت تولید، اعتصابات کارکنان شرکت نفت بود. در روزهای پایانی آذر ۱۳۵۷، صادرات نفت ایران تقریباً متوقف گردید و تنها بخشی از تولید برای تأمین نیاز داخلی ادامه پیدا کرد.

پس از انقلاب، صادرات نفت مجدداً از اوایل اسفند ۱۳۵۷ آغاز شد. با این حال، تصمیمات سیاسی به کاهش فروش نفت و همچنین آغاز جنگ، منجر به کاهش تولید نفت ایران به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۵۹ شد.

اختلال در عرضه نفت ایران به همراه نگرانی‌های بازار جهانی از تداوم جنگ ایران و عراق، باعث افزایش شدید قیمت نفت شد، به طوری که قیمت هر بشکه نفت از حدود ۱۳ دلار در سال ۱۳۵۷ به تقریباً ۳۴ دلار در سال ۱۳۵۹ رسید. این افزایش قیمت به عنوان جبرانی برای افت حجم صادرات عمل کرد، اما نتوانست مانع کاهش درآمد نفتی ایران شود. ارزش صادرات نفت کشور از حدود ۲۱٫۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۷ به ۱۹٫۲ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۸ و ۱۱٫۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۹ کاهش یافت.

دومین شوک در سال ۱۳۶۵ و به دنبال سقوط قیمت جهانی نفت به وقوع پیوست. قیمت نفت در این سال به شدت کاهش یافت و از تقریباً ۲۷ دلار در سال ۱۳۶۴ به حدود ۱۴ دلار رسید. همزمانی این تغییر با ادامه جنگ ایران و عراق و محدودیت‌های صادراتی، فشار مضاعفی بر اقتصاد ایران وارد نمود.

ارزش صادرات نفت ایران از حدود ۱۲٫۹ میلیارد دلار در سال ۱۳۶۴ به تقریباً ۵٫۵ میلیارد دلار در سال ۱۳۶۵ تنزل پیدا کرد. این افت، با لحاظ تورم دلار، به معنای کاهش درآمد واقعی از حدود ۳۹ میلیارد به ۱۷ میلیارد دلار به قیمت‌های سال ۱۴۰۴ بود.

از آغاز دهه ۱۳۸۰، با رشد اقتصادی جهانی، افزایش تقاضای چین و سایر کشورهای نوظهور و محدودیت در رشد عرضه، قیمت نفت به طور چشمگیری افزایش یافت و به یک روند صعودی وارد شد. متوسط قیمت جهانی نفت از حدود ۲۹ دلار در سال ۱۳۸۲ به بیش از ۱۰۵ دلار در سال ۱۳۹۱ رسید. به تبع این افزایش، ارزش واقعی صادرات نفت ایران نیز از حدود ۴۶ میلیارد دلار در سال ۱۳۸۲ به اوج تاریخی نزدیک به ۱۶۴ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۰ صعود کرد.

مجموع ارزش واقعی صادرات نفت ایران در سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱ به حدود ۹۲۰ میلیارد دلار رسید، رقمی که به‌طور قابل توجهی نسبت به حدود ۳۰۷ میلیارد دلار در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ تقریباً سه برابر افزایش پیدا کرده است.

سومین شوک در اوایل دهه ۱۳۹۰ و در پی شدت‌یافتن تحریم‌های بین‌المللی علیه صنعت نفت و نظام بانکی ایران رخ داد و با سقوط قیمت جهانی نفت در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ تشدید شد. تحریم‌های نفتی و مالی در سال ۱۳۹۱ باعث شد که صادرات نفت خام و میعانات ایران از حدود ۲٫۵ میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۹۰ به تقریباً ۱٫۵ میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۹۱ کاهش یابد.

همزمان با این تحولات، قیمت جهانی نفت که در آغاز این دوره بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه بود، در سال ۱۳۹۴ به حدود ۵۰ دلار رسید. بنابراین، ارزش واقعی صادرات نفت ایران از حدود ۱۶۴ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۰ به تقریباً ۳۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۴ کاسته شد.

چهارمین شوک پس از خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای برجام در سال ۱۳۹۷ و بازگشت تحریم‌های نفتی در سال ۱۳۹۸ آغاز گردید. محدودیت‌های فروش نفت، پایان بخشش‌های خرید نفت برای برخی کشورها و دشواری در انتقال درآمدهای صادراتی، به شدت حجم صادرات و درآمد نفتی ایران را کاهش داد.

همچنین، شیوع ویروس کرونا در سال ۱۳۹۹ و کاهش تقاضای جهانی مزید بر علت شد و فشار مضاعفی به بازار نفت وارد نمود. بر اساس آمار اوپک، ارزش صادرات نفتی ایران از حدود ۶۰٫۵ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۷ به تقریباً ۱۹٫۴ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۸ و به ۷٫۹ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۹ رسید.