آیا امکان شناسایی آلزایمر پیش از ظهور نخستین نشانه‌های فراموشی وجود دارد؟

براساس گزارش فاکس نیوز، گروهی از محققان در دانشگاه استنفورد موفق به شناسایی الگوی خاصی از فعالیت مغزی شده‌اند که می‌تواند احتمال ابتلا به بیماری آلزایمر را سال‌ها پیش از بروز نخستین نشانه‌های مشکلات حافظه پیش‌بینی کند. تمرکز این الگو بر نحوه تعامل قسمت‌های مختلف مغز با یکدیگر بوده و در مطالعۀ اولیه توانست افراد سالمند با کارکرد مناسب شناختی را با دقت حدود ۸۵ درصد از بیماران مبتلا به آلزایمر تشخیص دهد.

یافته‌های این پژوهش در نشریه علمی Science Advances منتشر شده است. برای شناسایی علائم اولیه آلزایمر، محققان به بررسی تصاویر مغزی افراد در حالت استراحت پرداختند و با استفاده از یک مدل رایانه‌ای، الگوهای فعالیت مغزی دو گروه از سالمندان را مقایسه کردند: افرادی که به آلزایمر مبتلا بودند و سالمندانی که عملکرد حافظه و تفکر آن‌ها برابر با افراد بسیار جوان‌تر بود.

در این تحقیق، پژوهشگران به‌جای تمرکز بر نشانه‌های فیزیکی رایج آلزایمر، همچون تجمع پلاک‌های آمیلوئید یا کوچک شدن حجم مغز، بر نحوه ارتباط و همبستگی میان بخش‌های مختلف مغز توجه نمودند. از طریق مقایسه الگوهای فعالیت مغز در دو گروه، آنان موفق به توسعه یک معیار به نام «امتیاز اتصال‌پذیری تاب‌آوری و آسیب‌پذیری آلزایمر» یا ARC شدند.

این معیار تفاوت‌های الگوی فعالیت مغز میان سالمندانی که به «ابرپیرها» معروف هستند و بیماران آلزایمری را با دقتی نزدیک به ۸۵ درصد شناسایی کرد. ابرپیرها افراد مسن هستند که توانایی‌های شناختی و حافظه آن‌ها در سطح سالمندان بسیار جوان‌تر باقی مانده است.

یو ژانگ، نویسندۀ ارشد این تحقیق و استادیار روان‌پزشکی و علوم رفتاری در دانشگاه استنفورد، بیان می‌کند که این الگو به پژوهشگران کمک می‌کند تا تفاوت‌هایی را درک کنند میان افرادی که عملکرد شناختی مناسبی را حفظ می‌کنند و دیگرانی که درگیر افت شناختی می‌شوند.

محققان در مرحلۀ بعد، مدل ARC را بر روی بیش از ۱۳۰۰ فرد در سنین ۵۵ تا ۷۰ سال مورد آزمایش قرار دادند. تمامی شرکت‌کنندگان در آزمون‌های حافظه، عملکرد طبیعی از خود نشان دادند و هیچ‌گونه اختلال شناختی در آن‌ها شناسایی نشد؛ اما تصاویر مغزی آن‌ها حاکی از تفاوت‌های گویایی بود.

نحوۀ فعالیت مغز بخشی از این افراد به الگوی ابرپیرها شباهت داشت، در حالی‌که گروه دیگر به الگویی شبیه بیماران آلزایمری دچار شده بودند.

این تحقیق وضعیت شرکت‌کنندگان را تا ۱۲ سال تحت نظر گرفت؛ اگرچه بیشتر آن‌ها به مدت پنج تا شش سال مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که افرادی که الگوی فعالیت مغزیشان به بیماران آلزایمری نزدیک‌تر بود، در طول زمان، افت حافظه و توانایی تفکر سریع‌تری را تجربه کردند. این افراد همچنین تعداد پلاک‌های آمیلوئید بیشتری در مغز خود داشتند و خطر تشخیص آلزایمر در آن‌ها بالاتر بود.

تیم تحقیقاتی کارایی امتیاز ARC را با سایر روش‌های سنتی ارزیابی خطر آلزایمر، از جمله نشانگرهای زیستی آمیلوئید، تاو و آزمایش‌های ژنتیکی مقایسه کرد. نتیجه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که این معیار می‌تواند در پیش‌بینی افت شناختی، عملکردی مشابه یا بهتر از برخی روش‌های موجود ارائه دهد و قادر به شناسایی نشانه‌های خطر در مراحل زودتری باشد.

کانهاو ژائو، نویسندۀ اصلی تحقیق و پژوهشگر کارشناسی ارشد روان‌پزشکی در دانشگاه استنفورد، اظهار می‌دارد که ادغام امتیاز ARC با نشانگرهای زیستی موجود می‌تواند دقت پیش‌بینی را بهبود بخشد.

با اینکه نتایج این روش نویدبخش هستند، اما هنوز برای استفاده مستقل در تشخیص آلزایمر در مراکز درمانی آماده نمی‌باشد. محققان به مطالعات بیشتری نیاز دارند تا دقت این روش را تأیید کرده و آن را با آزمایش‌های نوین مقایسه کنند.

اهمیت شناسایی زودهنگام بیماری آلزایمر در آن است که آسیب‌های مغزی ممکن است سال‌ها قبل از ظهور مشکلات حافظه آغاز شوند. در حقیقت، زمانی که نشانه‌های بیماری نمایان می‌شوند، بخشی از فرصت‌های مداخله درمانی دیگر در دسترس نیست.

محققان امیدوارند که درک الگوهای فعالیت مغزی در دوران سالمندی طبیعی و روند فرایند تخریب عصبی نه‌تنها به شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر کمک کند، بلکه مسیر آزمایش شیوه‌های درمانی آینده نیز هموار نماید. یکی از این رویکردها تحریک بدون جراحی مغز است.

ژانگ بر این باور است که برای توسعه چنین شیوه‌هایی، پژوهشگران ابتدا باید بدانند که کدام ناحیه از مغز را باید هدف قرار دهند و سپس مشخص کنند که چگونه می‌توانند فعالیت آن را تغییر دهند. به همین علت، درک الگوی تاب‌آوری مغز ابرپیرها می‌تواند سرنخ‌های مهمی را در خصوص نحوه عملکرد شناختی بهینه در مغز فراهم آورد.