بر اساس گزارش ایسنا، محافظت از طبیعت دیگر تنها به اجرای اقدامات حفاظت‌محور مانند محصور کردن جنگل‌ها، مناطق مرتعی و زیستگاه‌های باارزش خلاصه نمی‌شود. تجربه جهانی بیانگر این است که برای حفظ تنوع زیستی و منابع طبیعی به‌طور پایدار و موثر، همیاری مردم بومی و جوامع محلی ضروری است. این رویکرد، جهان را به سمت ایجاد ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره سوق داده است؛ مناطقی که در آن‌ها حفاظت از محیط زیست به‌طور ادغام شده با معیشت و فعالیت پایدار انسان‌ها صورت می‌گیرد.
ایران با داشتن ۱۴ ذخیره‌گاه زیست‌کره، گنجینه‌ای غنی از تنوع زیستی و فرهنگی را در خود دارد. جالب است بدانید که بخش اعظمی از این مناطق با قلمروهای عرفی و مسیرهای کوچ عشایر همپوشانی دارد؛ این جوامع بومی، طی نسل‌ها روش‌های منحصر به فردی را برای سازگاری با ویژگی‌های نامساعد زیست‌محیطی و استفاده مسئولانه از منابع طبیعی به کار گرفته‌اند.
از جمع‌آوری برف در شکاف‌های کوه به منظور تأمین آب در روزهای گرم گرفته تا پخش بذور گیاهان مرتعی با کمک دام‌ها، این ابتکارهای محلی نشان می‌دهند که عشایر تنها مصرف‌کنندگان طبیعت نبوده و در بسیاری از مناطق به‌عنوان محافظان و احیاکنندگان آن نیز عمل کرده‌اند؛ تجربیاتی که می‌توانند در مبارزه با چالش‌های محیطی و تغییرات اقلیمی راهگشای ما باشند.
کیانوش داوودی - مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست - در گفتگو با ایسنا درباره تأثیر تغییرات زیست‌محیطی بر زیستگاه‌ها و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره می‌گوید: اهمیت موضوع ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره از زمانی مشخص گردید که دنیا به این نتیجه رسید که برای حفظ پایدار تنوع زیستی برای نسل‌های آینده، الگوهای محافظتی قدیمی دیگر کافی نیست و بدون لحاظ کردن نقش انسان، حفاظت پایدار دست نیافتنی خواهد بود.
وی به تاریخچه شکل‌گیری این رویکرد اشاره کرده و می‌گوید: برنامه انسان و زیست‌کره یونسکو در سال ۱۹۷۱ میلادی تأسیس شد. حدود چهار تا پنج سال بعد، یعنی از سال ۱۹۷۶ میلادی، روند معرفی و ثبت مناطقی در سطح جهانی به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره آغاز شد. هدف از این برنامه، شناسایی مناطقی از نظر تنوع زیستی و ویژگی‌های طبیعی حائز اهمیت، در چارچوبی بود که نه تنها به حفاظت، بلکه به نقش انسان و جوامع محلی نیز توجه نماید.
داوودی در تبیین تفاوت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره با مناطقی همچون پارک‌های ملی می‌گوید: در پارک ملی، اولویت نخست حفاظت از اجزا و گونه‌های طبیعی و ارزش‌های زیست‌محیطی منطقه است و استفاده از منابع در آن بسیار محدود می‌باشد. این محدودیت‌ها به‌معنای ممنوعیت کامل فعالیت‌ها نیست، بلکه تمام فعالیت‌ها باید بر اساس ضوابط حفاظتی انجام پذیرد.
او ادامه می‌دهد: در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، توجه به اهمیت اکولوژیک منطقه توأم با در نظر گرفتن حضور انسان و تعامل جوامع محلی با طبیعت بسیار مهم است. این مناطق ممکن است زیستگاه‌های گونه‌های منحصر به فرد یا بومی باشند؛ یعنی گونه‌هایی که تنها به یک کشور یا منطقه خاص تعلق دارند و در هیچ جای دیگر دیده نمی‌شوند. در عین حال، بسیاری از این مناطق با قلمروهای عرفی عشایر کوچنده همپوشانی دارند.
همپوشانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره با قلمرو عشایر
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت مشارکت جوامع عشایری در این مناطق می‌گوید: عشایر در طول سال‌ها، شیوه‌های خاصی را برای بهره‌برداری از منابع طبیعی به کار گرفته‌اند که به آن‌ها این امکان را می‌دهد تا بدون آسیب جدی به طبیعت، از منابع آن استفاده کنند.
وی ادامه داد: این جوامع در برابر تنش‌های محیطی مختلف قرار داشته‌اند و به مرور زمان تکنیک‌هایی برای تعدیل این تنش‌ها، سازگاری با محیط و افزایش توانمندی زندگی خود ایجاد کرده‌اند. از این رو، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره صرفا مناطق طبیعی ارزشمند نیستند، بلکه از منظر دانش بومی، شیوه‌های معیشتی و تجارب تاریخی جوامع محلی نیز از اهمیت بالایی برخوردارند.
داوودی در اشاره به نقش یونسکو در شناسایی و ثبت این مناطق می‌گوید: یونسکو به خاطر این ویژگی‌ها، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره را در کشورهای مختلف شناسایی و ثبت می‌کند. در حال حاضر، ۷۹۷ سایت ذخیره‌گاه زیست‌کره در ۱۴۵ کشور جهان به ثبت رسیده است.
وی درباره سابقه ایران در این زمینه گفت: ایران از کشورهای پیشرو در معرفی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است. در سال ۱۹۷۶ میلادی، کشور ما ۹ منطقه را به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو معرفی کرد؛ پس از انقلاب نیز پنج منطقه دیگر به این فهرست افزوده شد. بنابراین، در حال حاضر، ایران دارای ۱۴ ذخیره‌گاه زیست‌کره است که اکوسیستم‌های گوناگون کشور را شامل می‌شود.
از قشقایی‌ها تا بلوچ‌ها و ترکمن‌ها؛ تنوع دانش بومی در ذخیره‌گاه‌ها
داوودی یکی از ویژگی‌های بارز ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران را همپوشانی آن‌ها با قلمرو کوچ عشایر می‌داند و بیان می‌کند: ویژگی‌هایی که ذخیره‌گاه‌های کشور ما را منحصر به فرد می‌سازد، همپوشانی قابل توجهی از آن‌ها با قلمروهای عشایری است. این امر فرصتی برای شناخت و بهره‌برداری از دانش بومی و تجارب ارزشمند این جوامع فراهم می‌آورد.
وی در ادامه به حضور گروه‌های مختلف عشایری و محلی در ذخیره‌گاه‌های کشور اشاره کرده و می‌افزاید: از ایل قشقایی در مناطق ذخیره‌گاه پریشان گرفته تا جوامع محلی ارسباران، عشایر بختیاری در منطقه تنگ صیاد، جوامع بلوچ و زابلی در ناحیه هامون و ترکمن‌ها در ذخیره‌گاه گلستان، ما در این مناطق با گروه‌های متنوعی از جوامع محلی و عشایر مواجه هستیم.
داوودی همچنین اشاره می‌کند: این جوامع دارای دانش بومی و تجارب خاص برای بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و مقابله با تنش‌های محیطی هستند. این تجارب می‌توانند در افزایش تاب‌آوری سرزمین و تقویت توانمندی کشور در مواجهه با تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست ادامه می‌دهد: ما می‌توانیم از تجربیات کوچک اما موفق عشایر کوچنده در این مناطق بهره‌برداری کنیم و با شناسایی و گسترش این روش‌ها، ظرفیت تاب‌آوری سرزمین را ارتقا ببخشیم. این تجارب بسیار ارزشمند هستند و نمونه‌های فراوانی از آن‌ها موجود است.
ذخیره برف کوهستان برای تأمین آب در مناطق کم‌آب
داوودی با اشاره به نمونه‌هایی از دانش بومی عشایر در شیوه‌های سنتی ذخیره آب در مناطق کوهستانی می‌گوید: به عنوان مثال، در ناحیه کپه‌داغ، کوه‌ها بلندی و برف‌گیر هستند، اما برف تنها در قسمتی از سال در ارتفاعات باقی می‌ماند. در بسیاری از مواقع، منابع آبی در ارتفاعات محدود هستند و مردم و دام‌های عشایر تأمین آب خود را با چالش‌هایی روبرو می‌کنند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست توضیح می‌دهد: عشایر این مناطق از دیرباز روشی برای ذخیره برف در کوه را به کار گرفته‌اند. آنان برف را در شکاف‌های سنگی جمع‌آوری کرده و با موادی مانند خاشاک و کاه روی آن را می‌پوشاندند تا ذوب شدن سریع آن را کاهش دهند. این روش باعث می‌شود برف برای مدت طولانی‌تری در شکاف‌های سنگی باقی بماند.
وی اضافه می‌کند: آنان در بخش پایین محل ذخیره، حوضچه‌ای یا مسیری برای هدایت آب ایجاد کرده و با استفاده از لوله‌ای، آب حاصل از ذوب برف را به مکان مورد نیاز انتقال می‌دادند. این آب برای تأمین نیازهای عشایر و دام‌هایشان مورد استفاده قرار می‌گرفت.
داوودی ضمن تأکید بر این شیوه به‌عنوان نمونه‌ای از سازگاری با شرایط اقلیمی و کمبود منابع آب می‌افزاید: چنین روش‌هایی نشان‌دهنده این است که جوامع محلی چگونه با شناخت دقیق از محیط زیست خود، روش‌هایی برای مدیریت منابع و کاهش آسیب‌پذیری در برابر محدودیت‌های زیست‌محیطی ایجاد کرده‌اند. این روش سنتی در زبان‌های محلی به عنوان برف‌چاله یا برف‌اندوزی شناخته می‌شود؛.
بذرپاشی طبیعی و احیای مراتع با کمک گله‌های عشایری
داوودی در ادامه به مثالی دیگر از دانش بومی عشایر در منطقه تنگ صیاد اشاره کرده و می‌گوید: عشایر بختیاری در این ناحیه روشی جالب را برای کمک به احیای مراتع به کار می‌برند. در میان گله‌های آنان، معمولاً یک یا چند بز نر به عنوان پیشرو حرکت می‌کنند و چوپان از این ویژگی برای انتقال بذرهای گیاهان بهره می‌برد.
داوودی توضیح می‌دهد: چوپان‌ها در فصل پاییز بذرهای رسیده گیاهان را جمع‌آوری کرده و پیش از آغاز بهار، آن‌ها را در کیسه‌های چرمی سوراخ‌دار قرار می‌دهند. سپس، این کیسه‌ها را به گردن بزهایی که در جلوی گله حرکت می‌کنند، آویزان می‌کنند.
وی ادامه می‌دهد: در حین حرکت گله، بذرها به تدریج از سوراخ‌های کیسه روی زمین می‌ریزند. سپس، گوسفندان بر روی بذرها عبور کرده و سم آن‌ها موجب می‌شود بخشی از بذرها در خاک قرار گیرد. با اولین بارش‌های بهاری، شرایط برای جوانه‌زنی بذرها و رشد مجدد گیاهان فراهم می‌شود و مرتع می‌تواند بهسازی یابد.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت این تجربه می‌گوید: این مثال نمایانگر این است که عشایر تنها در پی بهره‌برداری از مراتع نبودند، بلکه احیای آن‌ها نیز برای آن‌ها اهمیت داشته است. در واقع، آن‌ها برای بازسازی منابعی که از آن‌ها استفاده می‌کنند، راهکارهایی به کار می‌گرفتند.
وی ادامه می‌دهد: در بسیاری از مناطق سازوکارهایی برای حفاظت از قلمروهای عرفی وجود داشت. به عنوان مثال، افرادی با عنوان «دشتبان» مسئول نظارت بر این قلمروها بودند. این شیوه‌ها نشان‌دهنده این است که جوامع محلی و عشایر، سال‌ها پیش از به وجود آمدن بسیاری از ساختارهای رسمی دولتی در زمینه حفاظت از محیط زیست، تدابیری برای محافظت از زیستگاه خود اتخاذ کرده بودند.
داوودی تأکید می‌کند: عشایر کوچنده و روستاییان ساکن در نواحی دورافتاده در طول نسل‌ها با مراقبت از طبیعت، روش‌ها و نوآوری‌هایی را پرورش داده‌اند. امروزه این روش‌ها تحت عنوان دانش سنتی یا دانش بومی شناخته می‌شوند و ارزش بسزایی دارند.
ثبت و نگهداری تجربه‌های عشایر در دبیرخانه دانش سنتی
داوودی به اقدامات این سازمان در راستای مستندسازی این دانش اشاره کرده و می‌گوید: چند سالی است که در سازمان، دبیرخانه‌ای با عنوان دبیرخانه دانش سنتی تأسیس شده است. تجربه‌ها، دانش و خرد بومی عشایر کوچنده و روستاییان دورافتاده، به‌ویژه در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، در این دبیرخانه ثبت و نگهداری می‌شوند.
او می‌افزاید: هدف از این اقدام، آن است که تجربه‌هایی که در طول زمان و نسل‌ها شکل گرفته‌اند، فراموش نشوند و بتوان از آن‌ها در برنامه‌های حفاظتی و مدیریتی استفاده کرد. این دانش شواهدی از شناخت دقیق مردم از محیط زندگیشان است و می‌تواند در کنار یافته‌های علمی، به بهبود مدیریت منابع طبیعی کمک کند.
داوودی ادامه می‌دهد: در کارگاه‌ها و رویدادهای مختلفی که برگزار می‌شود، از نمایندگان جوامع محلی دعوت می‌کنیم تا تجربیات موفق خود را分享 نمایند. این افراد در این نشست‌ها، روش‌ها و راهکارهای استفاده شده در زندگی روزمره و مدیریت منابع طبیعی را با دیگران در میان می‌گذارند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت این تبادل دانش عنوان می‌کند: این اقدامات به شکل‌گیری یک شبکه ارتباطی میان ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یاری می‌کند تا جوامع محلی و مسئولان مناطق مختلف بتوانند از تجربیات یکدیگر بهره‌مند شوند. به واقع، هدف صرفا ثبت یک تجربه در یک منطقه نیست، بلکه می‌خواهیم امکان انتقال و بهره‌برداری از تجارب موفق در مناطق دیگر نیز فراهم گردد.
راه‌اندازی شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره
داوودی در پایان از ایجاد شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره خبر می‌دهد و می‌گوید: در حال حاضر، شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره راه‌اندازی شده و بر روی بسترهای داخلی فعال است.
وی می‌افزاید: این شبکه به‌عنوان محلی برای تبادل دانش و تجربیات میان مردم عشایری، روستاییان و حتی مسئولان محلی در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره عمل می‌کند. گروه‌های مختلف می‌توانند تجارب و رویکردهای خود را در این بستر به اشتراک گذاشته و از دانش و راهکارهای یکدیگر استفاده کنند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست تصریح می‌کند: راه‌اندازی این شبکه می‌تواند به تقویت ارتباط میان جوامع محلی، افزایش تبادل دانش و معرفی تجارب موفق یاری رساند. زمانی که تجارب ارزشمند در نواحی مختلف ثبت و در دسترس دیگران قرار گیرد، امکان بهره‌برداری وسیع‌تر از آن‌ها برای حفاظت از طبیعت، مدیریت منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری در برابر تغییرات محیطی فراهم خواهد شد.
داوودی در انتها تأکید می‌کند: دانش بومی عشایر و روستاییان به‌خصوص در مناطق ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یک سرمایه بسیار ارزشمند است. این دانش نه تنها ناشی از تجربه‌های طولانی‌مدت زندگی در طبیعت است، بلکه می‌تواند در مقابله با چالش‌های کنونی محیط زیست، از جمله تغییرات اقلیمی، کمبود آب و تخریب مراتع، مؤثر باشد. بنابراین، شناسایی، ثبت، نگهداری و انتقال این تجارب باید به عنوان بخشی از برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت پایدار سرزمین مدنظر قرار گیرد.
انتهای پیام
نظرات کاربران