در روز یکشنبه، سنتکام خبر از تأسیس کارگروه جدیدی با نام «دروازه آهنین» به فرمانبرداری برد کوپر، فرمانده این نهاد، داد. وظیفه این کارگروه، بررسی و مختل‌سازی فرآیند انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دوجانبه، کالاهای مشمول تحریم و جریان‌های مالی مرتبط با ایران است.
براساس گزارش‌های منتشرشده در شرق، منطقه جغرافیایی این کارگروه نه تنها شامل بنادر جنوبی می‌شود، بلکه مسیرهای زمینی و دریای خزر را نیز در بر می‌گیرد. مسیرهایی که به‌ویژه در تبادلات تجاری و ترانزیتی ایران و روسیه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. با اینکه جزئیات مربوط به فرآیند اجرا و میزان توان عملیاتی کارگروه هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، طی پیامی پیرامون ایران تصریح کرد که نیروی ویژه تحت عنوان «دروازه آهنین» در حال فعالیت با تمام توان خود بوده و به گفته او «بزرگ‌ترین محاصره دریایی تاریخ» به‌قدری جدی است که تقریباً هیچ کالایی نمی‌تواند به ایران وارد یا از آن خارج شود.
تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» به‌عنوان نشانه‌ای از تلاش‌های واشینگتن به‌منظور گسترش فشار بر ایران و محدودساختن مسیرهای ارتباطی و تجاری آن، فراتر از آب‌های جنوبی و به سمت مرزهای زمین و دریای خزر تعبیر می‌شود. اهمیت این موضوع به خاطر آن است که دریای خزر به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و حضور کشورهایی مانند روسیه و دیگر کشورهای ساحلی، شرایط و ملاحظات متفاوتی نسبت به خلیج فارس و دریای عمان دارد. به همین دلیل، هرگونه تلاشی برای وضع محدودیت در این منطقه تنها یک اقدام اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند ابعاد ژئوپلیتیک و امنیتی وسیع‌تری را به دنبال داشته باشد و معادلات منطقه را تحت‌تأثیر قرار دهد.
در همین زمینه و به‌منظور بررسی جوانب مختلف معادلات ژئوپلیتیکی دریای خزر و روابط ایران، روسیه و آمریکا در پرتو طرح «دروازه آهنین»، با ژند شکیبی گفت‌وگو کردیم. شکیبی یکی از پژوهشگران مطرح در حوزه مطالعات ایران و روسیه است و در زمینه سیاست تطبیقی استاد است. او تحصیلات خود را در زمینه روسیه‌شناسی و سیاست تطبیقی در مدرسه اقتصاد لندن (LSE) و تاریخ روسیه در دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ انجام داده و همچنین تجربه پژوهش در دانشگاه ایالتی نیویورک و تدریس در مدرسه اقتصاد لندن را دارد.
شکیبی به‌عنوان پژوهشگر مؤسسه IDEAS دانشگاه LSE و استاد مدعو گروه روسیه‌شناسی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران نیز فعالیت می‌کند. از جمله کتاب‌های برجسته او می‌توان به «روسیه و غرب‌انگاری»، «خاتمی و گورباچف» و «ایران پهلوی و سیاست غرب‌انگاری» اشاره کرد که به جنبه‌های مختلف تاریخ سیاسی، تحولات فکری و روابط ایران و روسیه با غرب پرداخته‌اند.
متن زیر، مشروح این گفت‌وگو است.
بگذارید به‌طور مشخص به معادلات خزر در راستای پروژه دروازه آهنین بپردازیم. به‌نظر می‌رسد با تشکیل کارگروه «دروازه آهنین»، واشینگتن در تلاش است که دایره محاصره ایران را از آب‌های جنوبی به سمت مسیرهای زمینی و دریای خزر گسترش دهد. این تحول اهمیت خاصی دارد زیرا برعکس خلیج فارس و دریای عمان، دریای خزر فقط یک مسیر تجاری نیست و به‌دلیل حضور روسیه و کشورهای دیگر ساحلی، دارای ملاحظات ژئوپلیتیکی و امنیتی خاصی است. نظر شما در مورد تمرکز آمریکا بر این منطقه چیست و تا چه حدی می‌تواند از ابزارهای اطلاعاتی، اقتصادی و لجستیکی خود برای محدود یا مختل کردن مسیرهای تجاری ایران در خزر استفاده کند؟
آمریکا می‌تواند با ابزارهایش تجارت و ترانزیت ایران در دریای خزر را محدود کند، اما با یک چالش جغرافیایی و حقوقی مواجه است؛ دریای خزر یک دریا محصور است و ایالات متحده نه تنها خط ساحلی ندارد بلکه هیچ پایگاه دریایی یا حقوق سرزمینی مستقیمی در این آب‌ها ندارد. بنابراین، ابزارهای اصلی واشنگتن برای محدودسازی فعالیت‌های ایران، به‌جای اقدامات نظامی متعارف، وابسته به تحریم‌های اقتصادی، مالی و دیپلماتیک خواهد بود. روش‌های متنوعی برای اجرای چنین سیاستی وجود دارد؛ ۱. تحریم کشتیرانی، به‌طوری‌که وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌تواند بنگاه‌های کشتیرانی ایرانی و کشتی‌هایی که در دریای خزر فعالیت دارند را هدف قرار دهد و شرکت‌هایی که مشغول حمل نفت ایران، فرآورده‌های نفتی، تسلیحات یا کالاهای مشمول تحریم هستند را هدف‌گذاری کند.
علاوه بر این، می‌توان با تحریم شرکت‌های خارجی که خدمات بیمه، تأمین مالی، خدمات بندری یا تعمیر کشتی‌های ایرانی تحریمی را ارائه می‌دهند، فشار بیشتری وارد ساخت. همچنین علیه شرکت‌هایی که آگاهانه به تسهیل معاملات ممنوع با ایران می‌پردازند، تحریم‌های ثانویه وضع گردد. این نوع اقدامات، دسترسی کشتی‌های ایرانی به بیمه، منابع مالی، خدمات بین‌المللی و شرکای تجاری را به‌مراتب سخت‌تر می‌کند. البته باید ذکر شود که تحریم‌ها به خودی خود نمی‌توانند تمام اشکال تجارت ایران را ممنوع سازند و میزان اثرگذاری آنها بستگی به همکاری دولت‌ها و شرکت‌های خارجی دارد.
شما دو نکته اساسی را ذکر کردید؛ اول اینکه آمریکا در خزر نه خط ساحلی دارد و نه مقام سرزمینی. همچنین درباره نظارت تحریمی اشاره کردید، اما همان‌طور که می‌دانید دریای خزر محصور است. آیا اصلاً آمریکا قادر است به‌صورت غیرمستقیم حضور نظامی داشته باشد یا در این آب‌ها اقدام به بستن و ضبط محموله‌ها کند؟ اگر واشینگتن بخواهد بدون استقرار نظامی بدون واسطه به اهداف خود دست یابد، چه ابزارهایی در اختیار دارد؟ تفاوت بین نظارت و دخالت در تجارت با مداخله نظامی در این حوزه کجاست؟
آمریکا می‌تواند از فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی برای منصرف کردن کشورهای ساحلی از حمایت‌های تجاری ایران استفاده کند. به‌عنوان مثال، می‌تواند آذربایجان را به نظارت و بررسی دقیق‌تر ترانزیت تجاری ایران وادار کند. ممکن است بر قزاقستان فشار وارد کند تا اطمینان حاصل کند که شرکت‌های آنها به تسهیل معاملات مشمول تحریم نپردازند. ترکمنستان نیز از جمله دیگر کشورهاست که ممکن است تحت فشار دیپلماتیک قرار گیرد تا همکاری‌های خود را با ایران محدود کند.
و اما در مورد روسیه؛ آیا مسکو از طرح «دروازه آهنین» آمریکا پیروی خواهد کرد؟
تأثیرگذاری بر روسیه به مراتب دشوارتر خواهد بود، به‌ویژه با توجه به تقابل‌های خود مسکو با ایالات متحده.
بگذارید درباره اهمیت دریای خزر برای ایران صحبت کنیم. بخش بزرگتری از اهمیت این دریا به روابط تجاری و همکاری‌های راهبردی‌اش با روسیه مربوط می‌شود. اگر این مسیرها محدود شوند، صراحتاً می‌تواند منافع مسکو را تحت تأثیر قرار دهد. اما آیا می‌توان انتظار داشت که روسیه به‌طور فعال در مقابل هر کوششی از سوی آمریکا برای محدودسازی مبادلات ایران در خزر ایستادگی کند؟ ملاحظات امنیتی، روابط با تهران و تعاملاتش با غرب چه تأثیری بر رفتار آن خواهد داشت؟
آمریکا می‌تواند به گسترش همکاری‌های اطلاعاتی با آذربایجان، قزاقستان و دیگر هم‌پیمانان منطقه‌ای بپردازد تا مواردی مانند کشتی‌های حامل محموله‌های مشمول تحریم، انتقال کالا بین کشتی‌ها به‌منظور پنهان‌کردن مبدأ و اطلاعات مربوط به شرکت‌ها و واسطه‌هایی که به تأمین تجهیزات نظامی کمک می‌کنند، شناسایی شوند. همچنین محموله‌های حاوی فناوری‌های دوگانه که به‌دلیل کاربردهای نظامی و غیرنظامی باید تحت نظر باشند. سپس واشینگتن می‌تواند از این اطلاعات به‌منظور وضع تحریم‌های جدید، حمایت از بازرسی‌های گمرکی توسط همکاران و تحقیق درباره شبکه‌های تأمین تجهیزات استفاده کند.
به‌نظر من، نیروی ویژه «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) به‌منظور افزایش هزینه‌ها و بی‌اعتمادی مسیرهای تأمین کالا از طریق دریای خزر برای ایران طراحی شده است و هدفش مسدودکردن فیزیکی دریای خزر نیست. همچنین حتی اگر واشنگتن بتواند همکاری این کشورها را جلب کند (که من در این مورد تردید دارم)، نتایج ملموس و عملی این همکاری زمان‌بر خواهد بود.
توجه به معادلات جنگ اوکراین نیز مهم است. مناسبات روسیه و آمریکا همچنان تحت‌تأثیر جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب و تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت این بحران قرار دارد. در چنین شرایطی، پرونده ایران می‌تواند به یکی از محرک‌های مهم در تعاملات و چانه‌زنی‌های مسکو و واشنگتن تبدیل شود. آیا پوتین ممکن است در مواجهه با بحران ایران، اولویت را به ملاحظات مربوط به جنگ اوکراین و رابطه با ترامپ بدهد؟ به عبارت دیگر، آیا دور از ذهن است که پرونده ایران موضوعی برای معامله یا چانه‌زنی میان این دو ابرقدرت شود، یا منافع راهبردی روسیه این رویکرد را منتفی می‌سازد؟
در بحث همکاری روسیه با آمریکا، باید به دو موضوع مهم توجه داشت؛ یکی اینکه روسیه ممکن است با برخی محدودیت‌ها علیه ایران موافقت کند و دیگری اینکه به‌طور فعال به آمریکا برای از بین بردن مسیرهای تجاری و تأمین کالاهای ایران کمک کند. من سه رویکرد احتمالی برای روسیه در نظر می‌گیرم: ۱. همکاری محدود: روسیه می‌تواند اجازه دهد برخی شبکه‌های تجاری ایران مختل شوند، به‌ویژه آنهایی که از لحاظ راهبردی برای مسکو اهمیت چندانی ندارند. ۲. همکاری معامله‌محور: در ازای دریافت امتیازاتی از آمریکا در زمینه اوکراین، روسیه ممکن است همکاری محدودی را با واشنگتن در مورد ایران پیشنهاد کند. ۳. مقاومت فعال: روسیه از دسترسی ایران به دریای خزر دفاع کرده و به تهران در دور زدن محدودیت‌های آمریکا کمک کند.
کدام یک از این سناریوها نسبت به واقعیت نزدیک‌تر است؟
احتمال سناریوی دوم خصوصاً جالب توجه است، اما احتمال سناریوی سوم نیز همچنان جدی به نظر می‌رسد.
چرا اینگونه فکر می‌کنید؟
زیرا در نهایت روسیه دلایل قوی برای عدم همکاری با واشنگتن دارد.
این دلایل چه هستند؟ آیا برای روس‌ها، ایران از اهمیت بیشتری نسبت به آمریکا برخوردار است؟
من از زاویه دیگری به این موضوع می‌نگرم؛ موضوع به اهمیت یا اولویت مرتبط نیست. اولاً، ایران یک شریک راهبردی برای روسیه محسوب می‌شود. دو کشور در تاریخ ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ معاهده‌ای با عنوان مشارکت جامع راهبردی امضا کردند. این معاهده شامل حوزه‌هایی چون تجارت، حمل‌ونقل، انرژی، امنیت و همکاری‌های فنی و نظامی است. دوم، مسکو و تهران برای به چالش کشیدن هژمونی آمریکا منافع مشترکی دارند؛ هژمونی‌ای که با ناکارآمدی ترامپ در حال تضعیف است. سوم، دریای خزر در استراتژی روسیه اهمیت خاصی دارد. مسکو مایل است نفوذ خود را در کل این منطقه حفظ کند و بعید است بخواهد با ایجاد چنین سابقه‌ای به واشنگتن اجازه دهد که تعیین کند کدام یک از کشورها می‌توانند از این دریا برای تجارت بهره ببرند. به‌واقع، مسکو دریای خزر را به‌عنوان دریایی در حوزه نفوذ خود می‌بیند.
آیا روسیه از ایران به‌عنوان ابزاری برای چانه‌زنی در مذاکرات با آمریکا درباره اوکراین استفاده خواهد کرد؟
در این مورد شک دارم که مسکو بخواهد از ایران به‌عنوان یک برگ معاملاتی در مذاکرات با واشنگتن بهره‌برداری کند. ترامپ در حوزه سیاست خارجی نه تنها قابل اعتماد نیست بلکه ثبات ندارند. پوتین به این حقیقت آگاه است. ترامپ روزی از زلنسکی حمایت می‌کند و در روز دیگر طرف پوتین را می‌گیرد. همچنین، کنگره جدید آمریکا که از ماه ژانویه تشکیل می‌شود و تحت اختیار دموکرات‌ها قرار خواهد گرفت، می‌تواند ترامپ را وادار به اتخاذ مواضع سخت‌گیرانه‌تری در مقابل پوتین کند و بهبود کمک‌های نظامی به اوکراین را دنبال نماید. این مورد یکی از مسائلی است که دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان را در کنار هم قرار می‌دهد. به عبارتی، آنها حتی می‌توانند اقداماتی انجام دهند تا مطمئن شوند که وتوی رئیس‌جمهور بی‌اثر می‌شود. پوتین به این واقعیت آگاه است.
علاوه بر این، باید توجه داشته باشیم که اروپا اکنون به یکی از بزرگ‌ترین حامیان اوکراین تبدیل شده است و کشورهای اروپایی تمایل ندارند که آمریکا توافق صلحی را که به زیان اوکراین و امنیت اروپا باشد، تحمیل کند. همچنین، نباید فراموش کرد که قانون اساسی اوکراین به رئیس‌جمهور این کشور اجازه نمی‌دهد که هیچ بخشی از قلمرو را واگذار کند. به طور کلی، ترامپ نمی‌تواند چیزی به پوتین ارائه دهد که بتواند منافع از دست‌رفته روسیه را با بهره‌برداری از ایران به‌عنوان اهرم چانه‌زنی جبران نماید. خود پوتین نیز به افق‌های بلندمدت فکر می کند و در محاسبات راهبردی خود، رابطه با ایران از اهمیت بالایی برخوردار است. البته روسیه می‌تواند همزمان دو سیاست را پیگیری کند؛ حفظ همکاری راهبردی با تهران و استفاده از روابط خود با واشنگتن برای کسب امتیاز در زمینه اوکراین و تحریم‌ها. با این حال، با توجه به دلایل ذکرشده، به نظر نمی‌رسد که این گزینه مورد علاقه پوتین باشد.
بیایید به انگیزه واقعی ایالات متحده از اعلام استراتژی جدید «دروازه آهنین» بپردازیم؛ هدف اصلی چیست؟
به نظر من، آمریکا این اقدام را از سر استیصال اجرا کرده است؛ تلاشی برای افزایش فشار روانی بر تهران، با این امید که بتواند خواسته‌هایش را محقق کند. احتمالاً این حرکت بیش از هر چیز به‌منظور نشان‌دادن این نکته صورت گرفته که ترامپ در حال عمل به منظور تحقق اهدافش است. به این ترتیب، او می‌تواند برای تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری گزینه نظامی علیه ایران زمان بیشتری بدست آورد.
آیا شما هم احتمال جنگ مجدد را مطرح می‌کنید؟
اگر ترامپ بخواهد بار دیگر گزینه نظامی را مدنظر قرار دهد، باید پیش از شروع کار کنگره جدید این اقدام را انجام دهد. اما در نهایت من نمی‌بینم که این کمیته ۲۰نفره مربوط به پروژه «دروازه آهنین» بتواند پیش از آن زمان نتایج عینی و قابل‌توجهی حاصل کند.
در صورتی که آمریکا بتواند فشار را از طریق مسیرهای دریایی به مرزهای زمینی و دریای خزر منتقل کند، عملاً با نوعی محاصره چندلایه روبرو خواهیم بود که از روابط دوجانبه تهران و واشنگتن فراتر رفته و منافع روسیه و دیگر همسایگان را نیز درگیر خواهد کرد. چنین رویکردی چه پیامدهایی برای نظم امنیتی منطقه به دنبال خواهد داشت؟ آیا این اقدام می‌تواند به شکل‌گیری هم‌گرایی بیشتر میان ایران، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی منجر شود یا برعکس، باعث خواهد شد تا برخی همسایگان از ایران دور شوند؟ در نهایت، این نوع فشار تا چه اندازه می‌تواند به تغییر محاسبات سیاسی ایران منجر شود و از چه زمانی خطر گسترش بحران به یک رویارویی منطقه‌ای افزایش خواهد یافت؟
هیچ‌کس نمی‌داند آیا آمریکا می‌تواند به همکاری این کشورها به‌اندازه‌ای که می‌خواهد، دست یابد. با این‌حال، همان‌طور که گفتم، احساس نمی‌کنم که این کار به افزایش همکاری جمهوری اسلامی با این کشورها، به جز روسیه، بینجامد.
از پروژه دروازه آهنین که فراتر برویم و به معادلات اخیر میان روسیه، ایران و آمریکا بپردازیم؛ پوتین پیش‌تر پیشنهاداتی درباره انتقال اورانیوم با غنای بالا از ایران به خاک روسیه و ایفای نقش مسکو در حل‌وفصل مناقشات هسته‌ای داده بود. با توجه به اینکه مسئله ذخایر اورانیوم و وضعیت مواد غنی‌شده یکی از گره‌های اصلی اختلاف تهران و واشنگتن است، اعتبار این پیشنهاد روسیه به‌عنوان مبنای توافق عملی چقدر است؟ آیا مسکو ظرفیت فنی، سیاسی و دیپلماتیک لازم برای ارائه تضمین‌های مورد نظر ایران را داراست؟ اصولاً تهران تا چه اندازه می‌تواند به راه‌حلی اعتماد کند که بخشی از دارایی هسته‌ای‌اش به کشوری ثالث منتقل می‌شود؟ آیا این پیشنهاد می‌تواند به شکستن بن‌بست مذاکرات کمک کند یا صرفاً یک راهکار موقت برای خرید زمان و جلوگیری از تشدید تنش است؟
به‌طور مختصر می‌گویم؛ به‌نظر من پیشنهاد پوتین درباره انتقال اورانیوم با غنای بالا از ایران به روسیه و ایفای نقش مسکو در حل‌وفصل مناقشه هسته‌ای، راهکاری موقتی برای خرید زمان و جلوگیری از تشدید تنش است. مسکو بیشتر از آنکه به‌دنبال دستیابی به توافق نهایی باشد، می‌خواهد به ترامپ نشان دهد که در تلاش است نقش مثبتی در این بحران ایفا کند؛ در حالی که به نظر نمی‌رسد این پیشنهاد مورد علاقه تهران باشد.
اگر چنین است، سفر اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به مسکو و دیدار او با ولادیمیر پوتین را می‌توان در راستای تحرکات دیپلماتیک جدید ایران برای مدیریت بحران و رایزنی در مورد ترتیبات بعد از جنگ ارزیابی کرد؟ این سفر، همراه با تماس‌ها و گفت‌وگوهای پیشین، نشان‌دهنده فعال‌شدن ظرفیت دیپلماتیک شورای عالی امنیت ملی ایران برای ارتباط با بازیگران مؤثر بین‌المللی است. نظر شما در مورد مأموریت اصلی این سفر چه بود؟ آیا مسکو می‌تواند با استفاده از ارتباطات خود با تهران و واشنگتن، زمینه انتقال پیام‌ها و شکل‌گیری تفاهم‌های اولیه را فراهم کند؟ همچنین، فعال‌شدن کانال شعام در مسکو چه نسبتی با دیپلماسی رسمی وزارت خارجه و مذاکرات به ریاست محمدباقر قالیباف دارد و چگونه می‌توان این مسیرها را در قالب یک استراتژی هماهنگ و مکمل تحلیل کرد؟
واقعیت این است که هنوز نمی‌توان با قطعیت درباره مأموریت اصلی این سفر و اهداف دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران در سفر به روسیه صحبت کرد. حداقل شخصاً نمی‌دانم که مأموریت اصلی این سفر چه بود و دبیر شعام چرا به روسیه رفته است.
تجزیه و تحلیل شخصی‌تان چیست؟
می‌توان چند احتمال را در این زمینه مطرح کرد. برای مثال، ممکن است یکی از اهداف این سفر، بررسی پیامدهای شکست ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای و تأثیرات احتمالی آن بر رویکرد دولت آمریکا نسبت به ایران بوده باشد. به‌ویژه که این تحولات می‌تواند بر محاسبات سیاسی ترامپ و تصمیمش در مورد ادامه تقابل با ایران، از جمله احتمال ازسرگیری درگیری نظامی در آینده نزدیک تأثیر بگذارد. همچنین تقویت همکاری و هماهنگی‌های راهبردی بین تهران و مسکو نیز ممکن است از محورهای اصلی گفت‌وگو باشد. با این‌وجود، تأکید می‌کنم که این موارد صرفاً گمانه‌زنی و مبتنی بر برداشت‌های تحلیلی من است و هیچ اطلاعات قطعی دربارهٔ دستور کار این سفر وجود ندارد.
در تحلیل رفتار روسیه باید میان نقش اعلامی این کشور به‌عنوان میانجی و محاسبات راهبردی آن در قبال تداوم بحران تفکیک قائل شد. برخی تحلیل‌ها این فرض را دارند که تا زمانی که جنگ اوکراین ادامه دارد، مسکو لزوماً از حل‌وفصل سریع و جامع مناقشه ایران و آمریکا استقبال نخواهد کرد؛ چراکه تداوم تنش کنترل‌شده می‌تواند ظرفیت سیاسی، نظامی، امنیتی و دیپلماتیک واشنگتن را در خاورمیانه مشغول نگه دارد و مانع از تمرکز کامل آن بر جبهه اروپا شود. نظر شما درباره این فرض و تلألو بین منافع واقعی کرملین چیست؟ آیا روسیه به‌درستی بین یک جنگ تمام‌عیار و توافق جامع، وضعیت میانی تداوم تنش کنترل‌شده را کم‌هزینه‌تر و مطلوب‌تر می‌داند؟ مرز بین بهره‌برداری راهبردی از بحران و تلاش واقعی برای پایان دادن به آن کجاست؟
من بیشتر با فرضیه اول هم‌خوانی دارم. به نظر می‌رسد هم‌زمانی درگیری آمریکا در بحران با ایران و خطای راهبردی بزرگی که ترامپ در رابطه با ایران مرتکب شد، باعث تضعیف موقعیت واشنگتن شده‌است و در عین حال، اقتصاد اروپا را که از حمایت‌کنندگان بزرگ اوکراین به شمار می‌رود، با ضربه‌های جدی مواجه کرده است. از این منظر، هر چه تقابل میان ایران و آمریکا یا وضعیت تنش کنترل‌شده میان آنها طولانی‌تر شود، فرصتی بیشتر به مسکو برای بهره‌برداری از پیامدهای این وضعیت به نفع خود فراهم می‌آورد.
در واقع، به‌نظر می‌رسد تداوم چنین بحرانی، بدون آنکه به یک جنگ تمام‌عیار و غیرقابل کنترل بینجامد، می‌تواند برای روسیه به‌ویژه سودهایی راهبردی به همراه داشته باشد. با این حال، پرسش اساسی این است که محاسبات کرملین در این زمینه تا کجا پیش می‌رود؟ آیا روسیه اساساً وضعیت میانی، یعنی تداوم تنش در یک سطح کنترل‌شده و بدون توافق جامع را مطلوب و کم‌هزینه‌ترین سناریو برای منافع خود می‌داند؟ و مهم‌تر از آن، مرز بین بهره‌برداری منطقی از بحران و تلاش واقعی برای مهار آن و حرکت به سمت پایان درگیری در کجاست؟
تداوم جنگ اوکراین، تحریم‌های وضع‌شده غرب علیه روسیه و محدودیت‌های اعمال‌شده بر صادرات انرژی این کشور، معادلات اقتصادی و سیاسی مسکو را عملاً به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. در چنین حالتی، این دیدگاه مطرح می‌شود که تداوم تنش میان ایران و آمریکا می‌تواند به‌طور غیرمستقیم برای روسیه منافعی ایجاد کند؛ از جمله توجه بیشتر واشنگتن به خاورمیانه، تغییر اولویت‌های تحریمی و ایجاد فرصت‌های جدید در بازار انرژی یا برخی معافیت‌ها و انعطاف‌های تحریمی. نگرش شما در این خصوص چیست؟ آیا می‌توان بین سیاست‌های آمریکا در قبال ایران و تصمیمات واشنگتن درباره تحریم‌ها و معافیت‌های انرژی روسیه ارتباط معناداری برقرار کرد؟ به‌طور کلی، آیا روسیه از تداوم بحران ایران منفعت اقتصادی مستقیم می‌برد یا این منافع عمدتاً در بعد راهبردی و ژئوپلیتیکی تعریف می‌شود؟
به‌نظر من، منافع روسیه از تداوم این وضعیت را هم باید در بعد اقتصادی و هم از جنبه‌های راهبردی و ژئوپلیتیکی بررسی کرد. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، تداوم جنگ یا حتی تحت کنترل نگه‌داشتن تقابل میان ایران و آمریکا می‌تواند خسارت‌های به‌مراتب جدی‌تری به اقتصاد اروپا وارد سازد؛ موضوعی که صرفاً به نتایج اقتصادی محدود نمی‌شود. تضعیف اقتصادی اروپا می‌تواند تبعات سیاسی و اجتماعی در پی داشته باشد و شرایط را برای تقویت احزاب راست‌گرای افراطی و جریان‌های منتقد نظم سیاسی حاکم در اروپا آماده سازد. از این رو، مسکو می‌تواند از تداوم چنین وضعیتی نه‌تنها برای افزایش فشارهای ممتد بر رقبای غربی خود بهره‌برداری کند بلکه قادر خواهد بود به‌طور تدریجی موازنه‌های سیاسی و ژئوپلیتیک را در اروپا تغییر دهد.
روسیه از یک‌طرف دارای روابط راهبردی و همکاری‌های اقتصادی و امنیتی با ایران است و از سوی دیگر، برای مدیریت روابط خود با آمریکا، به‌ویژه در سایه جنگ اوکراین، رویکردهای مستقلی را دنبال می‌کند. این وضعیت می‌تواند ظرفیت میانجیگری مسکو را هم تقویت کند و هم محدودیت‌های جدی برای آن در پی داشته باشد. اگر توافق هسته‌ای یا ترتیباتی برای پایان جنگ نیاز به پذیرش هزینه‌هایی از سوی روسیه داشته باشد، آیا کرملین حاضر است که منافع کوتاه‌مدت خود را برای دستیابی یک توافق پایدار کنار بگذارد؟ آیا پوتین می‌تواند همزمان نقش شرکای راهبردی تهران، میانجی مورد اعتماد واشنگتن و یک بازیگر مستقل در مساله اوکراین ایفا کند؟ در نهایت، سقف حمایت روسیه از ایران کجاست و تهران برای جلوگیری از تبدیل پرونده خود به موضوع چانه‌زنی بزرگتر بین مسکو و واشنگتن باید چه نکاتی را در سیاست خارجی خود لحاظ کند؟ آیا روسیه مایل است برای توافق ایران و آمریکا هزینه بپردازد؟
مسأله این است که روسیه اساساً چرا باید در شرایط کنونی هزینه‌ای برای تغییر وضعیت موجود بپردازد؟ وقتی که ادامه وضعیت کنونی، دست‌کم به‌صورت کنترل‌شده، می‌تواند مزایای اقتصادی و راهبردی قابل‌توجهی را برای مسکو ایجاد کند، چه انگیزه‌ای برای پذیرش هزینه‌های یک توافق یا تلاش جدی برای پایان‌دادن به بحران وجود دارد؟ از دید کرملین، تداوم این وضعیت می‌تواند هم منابع و توجه آمریکا را درگیر ایران نگه دارد و هم فشارهای اقتصادی و سیاسی بر اروپا را افزایش دهد. بنابراین، مسکو ممکن است ترجیح دهد به‌جای تغییر معادلات، از وضعیت موجود و فرصت‌های متناسبی که برایش ایجاد می‌کند، بهره‌برداری نماید.
نظرات کاربران