در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی به یک موضوع فراتر از مسائل زیست‌محیطی تبدیل شده و به عنوان یکی از محورهای اساسی در روابط بین‌المللی، امنیت اقتصادی و همکاری‌های منطقه‌ای مطرح گردیده است. موضوعاتی نظیر بحران آب، کاهش منابع طبیعی، خشکسالی، فرسایش خاک، گردوغبار و تبعات زیست‌محیطی ناشی از جنگ‌ها، اکنون به طور همزمان با مسائل امنیتی و اقتصادی در مجامع بین‌المللی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند.
در این راستا، شرکت رئیس‌جمهور ایران در اجلاس سران کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP۳۱) در ترکیه، فرصتی استثنایی برای ابراز نظرات و خواسته‌های ایران در زمینه محیط زیست و همچنین تقویت تعاملات دیپلماتیک با کشورهای حاضر به وجود می‌آورد.
اهمیت این مشارکت تنها به بیان مواضع سیاسی ختم نمی‌شود، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های علمی، انتقال فناوری، تأمین منابع مالی برای پروژه‌های مربوط به محیط زیست و تقویت تعاملات در سطح منطقه باشد.
سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد از تاریخ ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در آنتالیای ترکیه برگزار خواهد شد. این سفر در شرایطی انجام می‌گیرد که موضوع پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از نزاع‌ها و ضرورت توجه نهادهای بین‌المللی به خسارات ناشی از درگیری‌ها، در بین مواضع رسمی تهران قرار دارد.
رئیس‌جمهور پیش از سفر به ترکیه عنوان کردند که در این جلسه، آثار زیست‌محیطی به وجود آمده در ایران در پی جنگ و تبعات آن برای منطقه نیز مورد بحث قرار خواهد گرفت. همچنین، دیدار با بیش از ۱۰ نفر از سران و مقامات کشورهای حاضر از جمله رئیس‌جمهور ترکیه نیز در برنامه این سفر گنجانده شده است.
این اجلاس از آن جهت حائز اهمیت است که جلسات اقلیمی نه تنها بستر مذاکرات تخصصی درباره کاهش گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با تغییرات اقلیمی هستند، بلکه فضایی را برای گفتوگوهای سیاسی، اقتصادی و تقویت همکاری‌های دوجانبه بین کشورها فراهم می‌آورند.
چرا دیپلماسی اقلیمی برای ایران حیاتی است؟
ایران با چالش‌های زیست‌محیطی متعددی دست و پنجه نرم می‌کند که پیامدهای آن فراتر از مرزهای جغرافیایی کشور است. بحران آب، خشکی تالاب‌ها، گردوغبار‌های فرامرزی، کاهش تنوع گیاهی و فشار بر منابع طبیعی، نه تنها تأثیرات داخلی دارند بلکه بر روابط ایران با همسایگان نیز اثرگذار هستند. در این راستا، دیپلماسی اقلیمی می‌تواند در سه سطح به کار گرفته شود:
اول؛ پیگیری حقوق و خواسته‌های زیست‌محیطی ایران
مستندسازی خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از جنگ‌ها و طرح این موضوعات در مجامع بین‌المللی می‌تواند دستاوردهای کارشناسی، طلب مسئولیت و پیگیری‌های حقوقی را به همراه داشته باشد. برای دستیابی به نتیجه، نیاز است که اطلاعات مربوط به خسارات، آثار آلودگی، آسیب به منابع طبیعی و تأثیرات بلندمدت آن‌ها، با همکاری نهادهای علمی و تخصصی گردآوری شود.
دوم؛ ارتقاء همکاری‌های منطقه‌ای
بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی ایران جنبه فرامرزی دارند. مسائلی چون گردوغبار، منابع آب مشترک، حفاظت از تالاب‌ها، آلودگی‌های دریایی و تغییرات اقلیمی، نیاز به همکاری و همفکری کشورهای منطقه برای مدیریت مؤثر دارند.
بنابراین، گفتگو با کشورهایی چون ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان می‌تواند به ایجاد برنامه‌های مشترک در عرصه محیط زیست یاری رساند.
سوم؛ استفاده از ظرفیت‌های فناورانه و اقتصادی
توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های مدیریت منابع آبی، کشاورزی بهینه، بازیافت، محافظت از منابع طبیعی و کاهش آلودگی، حوزه‌هایی هستند که می‌توانند بستر جذب سرمایه‌گذاری و همکاری‌های فناورانه را مهیا سازند.
بنابراین، دیپلماسی اقلیمی نباید به ابراز مشکلات و خواسته‌ها محدود شود؛ بلکه باید تبدیل به وسیله‌ای برای ارتقاء همکاری‌های اقتصادی و انتقال تکنولوژی گردد.
ترکیه؛ شریک کلیدی در دیپلماسی زیست‌محیطی منطقه
روابط ایران و ترکیه، علاوه بر ابعاد سیاسی و تجاری، از نظر مدیریت منابع طبیعی و مسائل زیست‌محیطی نیز بسیار حائز اهمیت است. دو کشور در حوزه‌هایی مانند منابع آب، کشاورزی، مبارزه با گردوغبار، حفاظت از محیط زیست و توسعه انرژی‌های پاک، نقاط مشترکی برای همکاری دارند. حضور همزمان مقام‌های دو کشور در اجلاس آنتالیا موقعیتی را برای بررسی این مسائل در سطوح سیاسی و تخصصی فراهم خواهد آورد.
با در نظر گرفتن جایگاه جغرافیایی ایران و ترکیه در منطقه و ارتباط مسائل زیست‌محیطی با توسعه اقتصادی و امنیت غذایی، ایجاد سازوکارهای مشترک می‌تواند به کاهش تنش‌ها و افزایش همکاری‌ها کمک کند. در این زمینه، پیگیری حقوق و منافع متقابل منابع آب مشترک، بر اساس اصول حقوق بین‌الملل، حائز اهمیت است.
دیپلماسی اقلیمی و موقعیت ایران در روابط بین‌الملل
یکی از فرصت‌های ارزشمند اجلاس‌های اقلیمی، برقراری ارتباط با طیف وسیعی از کشورها و سازمان‌های جهانی است. ایران می‌تواند از این ظرفیت بهره‌برداری کرده و چندین موضوع مهم را مطرح سازد:
- ارائه مستندات علمی درباره خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ و درخواست بررسی این موارد در مجامع تخصصی.
- پیگیری همکاری‌های علمی و فناوری در خصوص مقابله با خشکسالی و گردوغبار.
- توسعه روابط با کشورهای دارای فناوری‌های برتر در حوزه انرژی‌های پاک و مدیریت منابع طبیعی.
- بهره‌گیری از نقش نهادهای بین‌المللی به منظور تأمین منابع مالی برای پروژه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی.
- تقویت همکاری با کشورهای منطقه در زمینه حفاظت از تالاب‌ها و منابع آبی.
این اقدامات می‌تواند منجر به تبدیل موضوعات زیست‌محیطی از یک حوزه تخصصی داخلی به یکی از محورهای همکاری و تعامل بین‌المللی ایران گردد.
ملاحظات اجرایی؛ از شرکت در اجلاس تا دستیابی به نتایج ملموس
یکی از مسائل کلیدی در استفاده از فرصت‌های اجلاس‌های بین‌المللی، جست‌وجوی نتایج مثبت پس از پایان رویداد است. برای جلوگیری از این که دستاوردهای چنین سفرهایی به صرف دیدارها و بیانیه‌ها محدود شود، چند اقدام باید مورد توجه قرار گیرد:
۱.وزارت امور خارجه: پیگیری موضوعات بحث شده در اجلاس از طریق نمایندگی‌های سیاسی ایران و برقراری ارتباط با نهادهای تخصصی بین‌المللی.
۲.سازمان حفاظت محیط زیست: تهیه مستندات مربوط به خسارات زیست‌محیطی و تدوین پیشنهادات همکاری‌های منطقه‌ای.
۳. وزارت نیرو: گسترش گفتوگوهای تخصصی در زمینه منابع آب مشترک، مدیریت خشکسالی و همکاری‌های فنی با کشورهای همسایه.
۴. وزارت جهاد کشاورزی: پیگیری همکاری‌های علمی و فناوری در راستای کشاورزی پایدار با کمبود آب و مدیریت منابع طبیعی.
۵. وزارت امور اقتصادی و دارایی و سازمان سرمایه‌گذاری: شناسایی فرصت‌های تأمین مالی و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیست‌محیطی و انرژی‌های تجدیدپذیر.
چشم‌انداز؛ محیط زیست به‌عنوان بخشی از سیاست خارجی
تحولات اخیر به وضوح نمایان می‌سازد که مسائل زیست‌محیطی به تدریج در روابط بین‌المللی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. برای ایران، این حوزه می‌تواند فرصت‌های مناسب برای پیگیری حقوق مخصوص، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و استفاده بهینه از ظرفیت‌های اقتصادی و فناورانه ایجاد کند. حضور در اجلاس COP۳۱ زمانی اثربخش خواهد بود که مباحث مطرح‌شده به برنامه‌های مشخص، توافق‌های قابل پیگیری و پروژه‌های مشترک تبدیل گردند.
دیپلماسی اقلیمی موقعیتی است برای گسترش عرصه سیاست خارجی ایران و پیوند دادن مسائل زیست‌محیطی با توسعه اقتصادی، امنیت منطقه‌ای و همکاری‌های بین‌المللی. حرکت به سمت تعریف پروژه‌های مشترک و گذار از مواضع کلی می‌تواند فراهم‌کننده شرایط بهتری برای بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های این‌گونه رویدادهای بین‌المللی باشد.
نظرات کاربران